Sunday, 28 October 2018

NANGMA THUTHU

                NANGMA THUTHU

👉La khat in hong lungdamsak thei hi.
👉Paak kung khat in gamlak piangsak thei hi.
👉Vasa Khat in khuakhal piangsak thei hi.
👉Maitaina khat in kilawmtatna piangsak thei hi.
👉Khutbet khat in lungsim lamto thei hi.
👉Aksi khat in tuipi tunga tembawpi makaih thei.
👉Kammal khat in tupna hong tunpih thei.
👉Meitang khat in khan sung tangsak hi.
👉Ni vang khat in khuamial vengsak zo hi.
👉Khuaimeivak khat in khuamial vengsak zo hi.
👉Nuih hiuhiau na khat in maigumna beisak zo hi.
👉Kal Khat in khualzinna kipansak a, i tun nopna mun hong tunpih thei hi.
👉Kammal khat in thugetna kipansak hi.
👉Lametna khat in lungsim thahatsak hi.
👉Khut tawh lawnga sukciauna khat in limbawlna lak hi.
👉Aw khat in pilna pulak thei hi.
Lungtang khat in a man pen thei hi.
👉Nuntakna khat in leitang kilamdangsak thei hi.
👉Mi khat hangin leitung mi khempeuh mawhna piangsak hi.
👉Mi khat hangin gupna kingah thei hi.
KHAT bek ci-in neusek kha ken in.
Courtesy: MAKAIH PILNA VOL.1

MANGTHANG NUAM MAW, MANGTHANG NUAM LO???

MANGTHANG NUAM MAW, MANGTHANG NUAM LO???

Leitung minam khempeuh in minam vanglian, gam leh lei nei, biakna, ngeina kician nei, lai leh pau kician nei hi hong kicih ding i ut ciat hi. Gam leh lei nei lo, pau leh lai kician nei lo, biakna leh ngeina kician nei lote pen minam mangthang leh mi tavaite kici hi. Tua banga kumpi vaihawmte leh leitung minam dangte in mi mangthang leh mi tavai a hong cih ding kuamah in i ut kei ciat hi. I ut loh mawk hangin ut lohna bek tawh hong kisai khin thei lo hi. Mi haite pen a hai ahih lam uh a kithei lote mah hi. A hai ahih lam uh a kitheite in a pil na’ng uh zong pah hi.
Mi khatin cina ahih lam a kitheih ciangin a dam na’ng zatui zaha a zong pah hi. Tapa taimang in zong a mang ahih lam a kiphawk ciangin inn lam hong delh pah vilvelin a pa kiang hong kiden'na a, a mang lo hi ziau hi. Minam mangthangte in zong amau mangthang kisa lo kha ding hi. Mite in minam mangthang khatin hong ngaihsun hi, a mangthang minam hi hang cih a kitheite pen kibawlpha in, kipuahpha ding uh a, mangthang lo takpi ding uh hi. Tua pen eima khut sungah om gige hi. Na um maw?
Leitungah minam min kician, gam leh lei kician leh lai leh pau kician khat a neite pen minam mangthang khat-a seh ding kilawm lo hi. Kumpi khat ahih lian loh hangin gam uk khat sung kumpi khat sungah zong minam tuamtuam om thei a, minam kician leh minam mangthang hilo hi cih theih ding minam kician cih theih na’ng mah om veve hi. Tua ahih leh ei minam pen bang dinmun ngel ah i ding hiam i ki-etna dingin leitung minam pawlkhat en pak sai dih ni.
Sen (Chinese)-te in kumpi gam khat ahi China kici gam khat nei a, pau zong tampi a neih hangun zattang diak Mandarin pen Sen kam hi ci-in kiseh hi.
Sente omna khuapi tampi a om hangin Beijing pen amau khuapi hi a, mite in zong Sente’ khuapi mahin seh sak hi. Sen minam mahin Taiwan kici kumpi gam tuam khat zong nei a, tua ah Taipei kici a khuapi uh hi. Tua gamah Madarin mah lai leh paupi-in zang uh hi. Leitung gam tuamtuam ah kumpi uk tuamtuam ah Sente a om kawikawi hangun minam mangthangin kiseh lo hi.
German minamte in Germany kici gam khat nei a, Berlin kici pen a khuapi uh hi. German lai leh pau cih zong om hi. German mi gam dang tuamtuamah a om hangun minam mangthang kici thei tuan lo hi. Mikang (English) minamte pen England gam bekah hi loin leitung mun tuamtuamah a om kawikawi hangun England ah kumpi nei uh a, England khuapi leh phualpi London pen Mikang minam khempeuh khuapi-in kisim hi. Pau leh lai zong English ci-in a kician, a thupi khat nei uh a, American English cih bang a om tei hangin Englishte pen minam mangthangin kisim tuan lo hi.
Tang lai-in India gam a kici pen lian mahmah hi. Sri Lanka, Burma, Pakistan, Bangladesh kici gamte India pan a leengkhia vive hi. Tua ahih hangin tu-in zong India mite in India gam cih ding nei hi. Tua sung ah Kolkata, Chennai, Mumbai, Bangalore, Delhi cih bang khuapi lian tampi om hi. Ahih hangin tua sungah Delhi pen kumpi vaihawmna leh phualpi-in kiciamteh hi. India gam sungah kampau nam tampi - Assamese, Bengali, Gujarati, Hindi, Kannada, Kashmiri, Konkani, Malayalam, Manipuri, Marathi, Nepali, Oriya, Punjabi, Sanskrit, Tamil, Telugu, Urdu, Sindhi cih bangin tampi a kizat hangin Hindi pen India lai paipi leh leh pau paipi hi ci-in kiciamteh hi. India mite leitung gam tuamtuamah sum thalawh, kuli, sangsia, kumpi nasem a om kawikawi hangun minam mangthangte kici thei lo hi. Bang hang hiam cih leh kumpi gam India, khuapi Delhi, leh gambup kampau Hindi a nei, a zang minam kician khat mahin kingaihsun hi.
Kawlte in Burma (Myanmar) kici kumpi gam khat nei a, Rangoon (Yangon) pen kumpi phualpi leh munpi hi. Kawl lai leh pau mah kumpi in a zang bek hi loin Kawl kici minamte in lai leh pau nam khat a nei suak hi. Kawlte pen minam mangthang hi cih ding kilawm lo hi.
Bengalite in Bangladesh kumpi gam nei a, Dhaka khuapi a vaihawmna uh hi a, Bengali (Bangla) kici pau leh lai nei hi. Tua banah India gam sungah West Bengal kici State khat nei uh a, Kolkata kici khuapi leh phualpi nei uh hi. Hih State ah zong Bengali (Bangla) pau leh lai mah nei veve uh hi. Gam nih ah a kikhen hangun khuapi kici thei a kicianin om tuak a, tua gamah minam min kician Bengali leh lai leh pau kician Bengali zang tuak ahih ciangun minam mangthang cihhuai tuan lo hi.
Nepali (Gurkha) minamte pen India, Burma, Bangladesh, Pakistan leh England gam dongah sum thalawh, kuli, kongcing, galkap, palik, kumpi nasem cih bangin om kawikawi uh hi. Lai pil kim lo, hau kim lo ahih manun mite in neu-etin, simmawh pian kawikawi hi. Ahih hangin gam kician khat Nepal gam nei-in tua-ah kumpi nei uh hi. Kathmandu pen Nepali minamte khuapi leh vaihawmna hi. Nepali lai leh pau nei uh hi. Minam min a nei, gam a nei, lai leh pau a nei, khuapi kician khat a nei Nepali mite pen gam tuamtuamah a om zelzul kawikawi hangun minam mangthang cih theih laizang ding hilo hi.
Hih banga leitung minam tangthu tawmkhat i lah pakna panin minam kician kicite khempeuh in minam min kician khat, gam kician khat, khuapi kician khat leh pau leh lai kician khat nei hamtang uh hi cih i mu hi. Tu-in ei minamte ki-en cian dih ni. Minam min Chin, Kuki, Lushai, Mizo, Laimi, Zomi, Shou, Chou, Zo cih bang tampi i nei zihziah hi. Gam zong Magwe Division, Sagaing Division, Chin State, Mizoram, Manipur, Nagaland, Assam, Meghalaya, Tripura leh Chittagong Hill Tracts ah i nei kawikawi hi. Gam i neihna mun dang zong thei lai ding hi teh.
Khuapi zong Tonzang, Tedim, Falam, Haka, Thantlang, Matupi, Mindat, Kanpetlet, Paletwa, Champhai, Aizawl, Lunglei, Lawngtlai, Saiha, Kolosib, Parbung, Thanlon, Singngat, Lamka, Henglep, Kangvai, Kangpokpi, Motbung, Molvom, Haflong, Agartala, Jowai hi a, a dang zong na theih beh lai ding hi. Pau leh lai zong kihau bilbel a, dozen nih val - Tedim, Falam, Haka, Khumi, Dai, Zanniat, Ngawn, Hualngo, Siyin, Lusei, Hmar, Mara, Bawm, Biate, Ralte, Paite, Simte, Gangte, Thahdou, Ashou, Zotung, Zou, Chou, Chote, Chorei, Chiru, Hrangkhol, Mara pau ci-in i kiciau zihziah hi. Hih banah ko pau zong kihel nai kei lai zong na ci nuam kha ding hi.
A tunga i gensa minam kician leh a mangthang lo minam i gensate bangin i minam min, i gam min, i phualpi leh khuapi min leh i lai leh i pau cih ding khatkhat dawhkhiat ziauziau ding nei lo i hih manin minam kician, gam kician, khuapi leh phualpi kician leh lai leh pau kician a nei sinsen minam i hi hi i kicih nop hangin suak thei lo “thong” hi. Kawlgam sanggamte cih danin a “kingah lo ngiat” hi. Tua hi-a eimite pen Mizogam Leisanzote cih banga i “khauhpai” nop hangin piang zo lo hi. Minam kician khat suah na’ngin
"Pai nuam le’ng nai cik hi a,
Ut kei le’ng lah gamlapi.."
cih la i apply thei ding hiam?
Ka neu lai-in Mizogam Murlen khua Pa Khai Do Thang kici khat in, “Hat mahmah leng gal-a mualpi pen ka khe tawh sui khia, pek khia zo ding hi’ng” a cih laizang leh, a lawmte in um loin nial huan uh hi. Ahih hangin amah in, “Hat mahmah peuh leng” a ci teitei hi. Tua bangin minam kician khat suah ding ut mahmahin a tunga i gensa i minte sung pan minpi dingin khat teelkhia in, gam tuamtuamah i kikhen hangin a tunga i ten'na gamte lak panin khat pen gampi dingin bulbawl in, khuapi tampi i neih sung panin khat pen i minam khuapi minvawh in, pau leh lai tampi i neih zihziahna sung panin khat penpen paupi, pautaang dingin minvawh lel lehang olno, nai cikin minam kician khat suak ziau ding a, mite in hong simmawh thei lo ding a, eite zong kigawmin, kilomkhatin na sem khawm peuh lehang i thahat ding hi. “Hat mahmah peuh leng” cih bangin ei kithutuakin ut mahmah peuh lehang Kawl kumpi, India kumpi, Bangladesh kumpi, leh UNO kumpi nangawn in hong kham zo ding hi lo a, hong kham nuam ding lah hilo a, hong kham ding ngeina zong lah hi laizang lo hi. Dawi leh kau nangawn in hong kham zo ding ahih lopi!
Gentehna in Kawlgam, Vaigam leh Bangladesh gam donga a kikhen eimi teng in Zo minam ka hi uh hi, Chin State pen ka pu ka pa uh gam hi, Tedim khua pen ka khuapi uh hi, Tedim pau pen ka paupi uh hi, ci nuam lehang kuamah hehna ding om thei lo hi. A tungin tua pen Kawl kumpi, India kumpi leh gam dang kumpite in hong phawksak pah tuan nai lo ding hi. Ahih hangin ei a mihingte in kip takin lenin, tua bangin zang peuh lehang a sawtna ciangin kumpi ngeina bangin ciaptehna (recognition) i ngah veve ding hi. Tua ahih kei leh, Mizoram pen ka gam uh hi a, Aizawl khua pen ka khuapi uh hi a, Lusei (Mizo) pau pen ka paupi uh hi, ci nuam lehang kuamah hehna ding thu om lo hi. Hih a tunga i gensa bangin i minam min, i ten'na gam, i ten'na khua, i kampau zatte sung panin khat peuhpeuh lungkihualin teel thei diam lehang eimau thu hi lel hi. Leitung bup Zomite a khanglo ta i hi hi cihna hi lel a, leitung bup in min khat, gam khat leh pau leh lai khat a nei, minam kiciante ci-in hong ciamteh ding hi lel peuh hi.
Tua bang kicih ding a vaihawm thei i om kei a, i kicih nop kei leh lah, Tamu khua Sia Gin Khat Suan in a nuntak lai-a a gen theih zel mah bangin, “Eimite lah tawm si, hai si, zawng si,” a cih ngakngak theih zel mah bangin kuama phawk loh minam, minam mangthang lah a kici nuam het lote hi zenhoh ve hang. Tua tak ciangin eite kisikin i khe tawh lei siksikin gam leh minam ka it hi ci-in i kikoko hangin Sawltak Paul cih mah bangin, “Ka phattuamna bangmah om lo hi” cih mah hong hi veve ding hi. Thuhilhna in a cih mah bangin, “A mawknapi, a mawknapi, na khempeuh a mawknapi,” i suak ding hi. Jeim in a gen niloh mah bangin, “Gamtatna in a zui lo upna guak pen a si ahi hi,” a cih tangtang mah bangin gamtatna, sepna leh suplawh ngamna tawh a kiton lo gam leh minam itna zong a mawkna hong hi ding hi. Tua tak ciangin gam lah a nei, min lah a nei, pau leh ham a nei, minam ngeina lah a nei hi napi-in minam mangthangte i suak veve ding hi. Tua lah ut lo ciat i hih ciangin “Zomi aw, khanlawh hun ta” cih la mah i saksak kul lai ve!
Sum leh paai a hau mahmah khat leh nih i om man, lai pil mahmah khat leh nih i om man, kumpi ulian khat leh nih i om man bekin minam khat, gam khat, pau leh lai khat a nei minam kiciante cihna a kingah ding hilo a, kiniamkhiat ciat-a Chin State, Mizoram, Manipur, Assam leh i minamte ten'na leitang khat peuhpeuh pen i gam hi ci-a i san ciat ciangin, Haka, Falam, Tedim, Lusei, Thadou, Paite, Hmar, Biate, Hrangkhol, Bawm cih bang kampau i neihte pen i kampau hi ci-a sang ciat a, Haka, Falam, Tedim, Mindat, Aizawl, Lunglei, Lamka, Kangpokpi, Haflong, Tripura cihte i khuapite hi ci-a i sang ciat nop ciangin gam khat a nei, khua khat a nei, pau khat a nei minam kisuak pah ding hi. Tua tak ciangin i kim i pam-a om minam dangte in zong hong zahtak pan ding hi. Hih i pau tuamtuamte pen kisin nuam taktak lehang theih lah ding om lo hi.
Chin State, Mizoram, Manipur, Nagaland, Assam, Tripura, Meghalaya, Chittagong gam sunga om i minamte sang kahna, khawmpina mun khawngah ka muh ngeisa, ka kikholhpih ngeisa vive hi. I pau, I ham a kihau mahmah vive hi. Kihaza-a, “Ei aa lo buang,” ci ciat-a i om lenlan ciat leh akta duhgawl kilawhkhuh cih bangin gam kician, khua kician leh lai leh pau kician nei lo minam kisuak ding a, tu zawh kum sawmnga, kum za pawl ciangin ei sanga minam tamzawte in hong deep mang ding hi. Ut mahmahin ki-it mahmah lehang minam kician khat hih ding ol mahmah hi. Tua ut loin kiliansak, kiphasak, kihisak ciat, kihaza ciatin ei leh ei ui leh keel i bat den leh pen, ‘Akta duhgawl kilawh khuh,’ cih i bang bek ding hi. Faro’ lungtang vomin kinawknawk lehang ut lopi-a minam mangthang suah hong baih mahmah ding hi. Tu hun-a kumpite leh mipilte in “globalization” ci-a a gengen pen un tua bangin hong hei ding hi. Ki-it kingai-a kilomkhat-a minam kician khat-a om ding utzaw maw, ahih kei leh, ei leh ei ui leh keel banga kigalbawl den a, kiliansak, kisathei ciat-a mangthang nuamzaw? Hih thu lim tak-a lungngai a, i dawnna pen bangbang a suak ding ihi hi.
Mangthang nuam maw, mangthang nuam lo? Tua pen eimau thu hi.
Rev. Khup Za Go

ZITE' LUNGKIMNA THUSIM (PAPITE ADING)

ZITE' LUNGKIMNA THUSIM (PAPITE ADING)
Nitak khat papi khatin zu kham lua ahih manin a lu leh taw phawk lo zah liangin inn tung hi. Inn a tun in a zun leh ek a teh banah lua gawp lai a, tua teng a zi in hahsiangsak hi.
Lupna tung nangawn zuan thei lo ahih manin a zi in lupna ah tonpih in lumsak hi. Zingsang a thawh ciangin a zi' mai muh ding leh a tai gawp ding humpinelkai mai muh ding a kihtak sangin kihta zaw ahih manin thungetna lim takin in nei a, "Topa aw, ka zi' hehna hai (cup) tawh hong kipelhsak in..." ci-in lau leh liing kawmin ki-ap masa in tho hi. Ahih hangin a zi na om loin message hih bang na nusiat hi:
"Meh lei dingin va pai pak ning ei u aw... Hong ciahkik pah samsam ning maw u.. Hong it lua ing... Na nau."
Tua bang message a muh ciangin lamdangsa lua a, a tapa' kiangah zan nitak bang teng piang hiam ci-in a dot leh a tapa in, "Zu kham lua mahmah in na tang zo kei hi. Ka nu'n lupna ah hong sial dingin na puannak leh khedap hong suaksak sawm a, 'Numei aw, hong lawng kha peuhmah kei in.. Zi nei khinsa ka hi hi. Manlang in ka kiang panin kihemkhia in,' ci-in na awngkhia hi," ci-in thupiang hilh hi.
Zi nei khinsate aw, na kitangvalsak nawn se dah un la, zi nei khin hi'ng ci zel le uh cin Japan gal banga zite thuaklah leh zite mai biakna dinga kunkun a, han dalna dinga zat dingin ihmut kham lo liangin phalvak khit phet a sagote kiang delh den kisam se nawn lo hi. Numeite lungkimna ding thu neuno hi a, humpinelkai heh bangin hong ha litsan femfam uh thuak theihna ding thu neuno khat mah hi.
✍️Thang Khan Lian

THUNGEN PAPI KHAT - TANGTHU TOM

THUNGEN PAPI KHAT - TANGTHU TOM
Ni khat papi khat in khukdin in mittui luang kawm in thungen a, "Topa aw, ni thum sung bek numei hong suaksak in la, ka zi pasal suaksak hi. Tua hi leh ka zi in pasalte' mawhpuakna leh nasep silbawlte a hamsatna teng hong phawkkhia ding a, hong simmawh nawn loin mi ten zi lel pa hong ci nawn lo ding hi," ci hi.
A thungetna ni khat khit ni khat a neih zom khit a sawt teh a thumna kidawng a, amah numei suak in a zi pasal suak hi. Tua leh zingsang phalvak khit phet in zing a thawh loh phamawh ahih manin tho in ansu in, tui a tawi khit ciangin an leh meh huan hi. A huan sa teng mah a thuk leh sawp siang kik khit ciangin a tate sangkah dingte va kha in a sangtuah ciangun va pi a, an leh meh huan in meikhu liang in buai hi.
Numei a suah hamsa sa lua mahmah ahih manin thungen kik a, pasal a suah kikna dingin a nget hangin Pasian in, "Na thungetna bangin numei kong suaksak khin zo hi. Nasep gim leh tawl na kisak hangin na kal cip tuan loin kal kal nasep nangawn thuah veve na hih manin numei na suah sungin nau na paai man hi. Na naupaai sung kha kua hun kivei ding ahih manin pasal hong suaksak kik leng kei lim leh meel suun in ka siamsa khat suksiat kul ding ahih manin hi thei lo hi. Kha kua sung ngak lai phot in," ci-in dawng hi.
Moral: Na hihna tawh lungkim loin na deihna nangawn tel lopi-in thunget theih ta ci-in thu na mawk pawng ngetnget leh na thungetna hong kidawn' ciangin na pua lah ding hi. Numeite neumuh kha peuhmah kei in. Numeite' nasep leh mawhpuakna zong a thubaih hi zenzen lo hi.
✍️Thang Khan Lian

BANG HANGA ZI NEIH KHIT TEH PAPI TEN A ZITE UH A ITNA THU UH GEN NUAM MENGMENG NAWN LO SE UH HIAM???

BANG HANGA ZI NEIH KHIT TEH PAPI TEN A ZITE UH A ITNA THU UH GEN NUAM MENGMENG NAWN LO SE UH HIAM???
Khua khat ah papi hon khat a zite tawh a kal uh-a ki-it kingaih uh leh kizopna (loving relationship with their wives) uh kikupkhawmna ding leh a buaina a tuahte uh genkhawmna hun Loving Relationship: Papite' Conference kici ah va kihel uh hi.
Tua conference a thugen siapa in, "Kua tengin na zite uh na ki-it kingaih lai bangun na it lai uh hiam?" ci-in dong hi.
Conference a kihel papi khempeuh in a khut laamto kim uh hi. Siapa in, "Pha hi khiasuk kik un... Tua ahih leh a nunung pen dingin na zite uh kiangah na itna thu uh cik in na gen uh hiam?" ci-in dong kik hi.
Papi pawl khat ten, "Hih conference a kihel dinga kong kuan dek lian in..." ci-a dawng om napi pawl khat ten a itna thu uh a nunung pen dingin a gen lam uh a phawk kha zo nawn lo tam zaw hi. Tua leh siapa in na phone panun na zite uh a itna uh text message khak un la, "Hong it lua ing ngaihno aw," cih teng bek khak un ci-in tona (challenge) bawl hi. A tona bawl bangin text messages khak ngeingai uh hi.
A text message uh a khak khit ciangun siapa in a phone uh a kikhektuah (exchanged or swiched) uh a, khat leh khat in a zite uh dawnna message a kisimsakna dingun tona bawl kik hi.
Tomkha sungin a phone ciat uh-ah text messages dawnna hong lut pah ziahziah a, khat leh khat a kisimsak ciangun pawl khat ten hih bang ngah uh hi:
1. Kua va zawlgai kik leuleu na hia nabu sakol? Kong geh loh man hi thong maw?
2. Tua nong message khak bel a beisa thupiang Japan Gal hun thu hita a, tu-in tua bang hilo hi.
3. Sum bang zah kisam zel a hong leitawi kik nuam zel na hiam pialpual teh 😕
4. Bang hihkhialh nei kik zel na hiam? Tu tung bel hong maisak nawn peuhmah kei ning sohai 😠
5. Bang gen a kineih na hia mize?
6. Bang la ahia hih? Na zawllui nu'n khui thuh kik zel ahia?
7. Ka mang a maw ka tak?
8. Kua adinga hih message na khak hiam cih nong gen kei leh tu ni na sih ni hi ding hi. Hong ciah kik meng in sangkil nong kan teh thei ni teh 🔪🔫
9. Sakol... sakol aw, cik cianga zu dawn khawlsan ding na hiam... zungol vei a ampau kik zel maw nena? 🍻
10. Na hai hun in hong tunkik vat zel hia Penglam??
Zite itna ngaihna thu i gen ciangin a lungkimna uh lahna dingin nuihmai beek uh hong lak kei uh thangah huai lua ngaungau nawn lo a, election campaigns bawl lai bangin meetna ngahkikna ding om ahih kei buang leh lawphuai lua nawn lo hi. Election ah a cing khit teh vote zong a mipite a va mai biakbiak kuamah om nawn lo hi.
Hih thu ngaihsutna ding khuak nei a luzaang a puapua nupi tengin lim takin na ngaihsun pha vo leh.
✍️ Thang Khan Lian

NU NU NU

                                    NU NU NU


#Lungdamna khat om leh nang sangin na nu lungdam zaw hi.
#Haksatna na tuah ciangin zong nang' sangin na nu a lungkham zaw hi.
#Nopna dahna ah na nu in hong thuaksak masa zaw veve hi.
#Na nu' khitui pen nang a tanu/tapa adingin Harmon daitui bang hi.
#Na nu' lungdamna in zong na lawhcin, na daupaina ahi hi.
#Na nu' khituite a lungtang sungpan phulkhia a, Pasian' tokhom mai ah thu va gen ahih manin nang a tanu, a tapa adingin na khempeuh hong lunghimawhsak na nu lungdam/lungkimsak in.
#Na nu' khitui, khua-ul a nulsak ding nang bek om teh!
✍️Jacob Muanpi
#Behlapna: "Nu nu nu aw" cih ding nei loin na om ding phamawh na sak loh ciang bekin na nu' khitui luangsak pan in.

DAIH OM MAWK-A THUMTHUM HUN HI NAWN LO HI

DAIH OM MAWK-A THUMTHUM HUN HI NAWN LO HI
French philosopher leh writer minthang mahmah Voltaire in, "To be a pen is to be at war," a cih leh "The pen is mightier than the sword" ci-in Novelist leh playwright gelh minthang Edward Bulwer-Lytton in 1839 in a historical play Cardinal Richelieu ah a cih a um mahmah pawl ka hi hi.
Minam a vei taktak kici ten zong lai lam nasepna zong pibawl in i lai i puah kei leh i pau leh ham, i ngeina mang baih mahmah thei hi cih globalisation hun leh annihilation of caste/tribe hun ahih manin a mangthatna ding a kihtakhuai thu hi cih khua i phawk hun lua ta hi. Thau bek tawh i minam, i ngeina leh i pau leh i lai leh i leitang humbit zawhna ding hun hi nawn lo hi. Pilna siamna leh diplomatic strategy siam kisam ta hi. Thaumuk leh politics ah kibual bek tawh mapang a kisaanna pen minam itna kicing kici thei lo hi.
Laigelh uuk ten zong khauhpai zaw deuh a kuamah zaktak leh mai-et tuam nei se loin thuman leh social issues gelh ngam kisam mahmah ta hi. Nationalism rhetoric leh cronyism leh nepotism in i patriotism uh bumhai khin zo hi. Patriotism ah i ciahkikna dingin a beisa a ihih kialhnate liamma (wounds of our past mistakes) a damsak kikna dingin hun sawtpi kivei lai ding bat tuak hi (tua banga laisim i thadah cip den leh).
Violence leh militancy leh guerrill warfare a tactics bek zanga politics vik pen sawt kho leh kip zo ngei lo hi. Political diplomatic skills na kisam masa zaw den hi. Thau tawi rebel groups leh terrorist groups khempeuh zong negotiations bawl a, diplomacy lo tawh a demands uh ngah na om nai lo hi. A ngahte zong sawt na kip lo hi. Gam leh minam adingin awlmawhna leh veina napi-in ni dangin lai concept ah, "Daihna pen thukimpihna hi" (silence is consent) cih kizang thei nawn lo hi. I voting rights beek tawh kamkeek hun ta hi.
Tu hun ciangin Latin in Qui tacet consentire videtur kici pen 'Silence gives consent.' "When we say nothing, when we do nothing, we are consenting to these trespasses against us,” a cih "silence is consent" concept leh statement dik leh kimanna ding nei nawn lo hi a, ei tungah khialhna bawl ten a bawl ding i deih lai teng daih ding hi ziau hi. Atom bomb bawlkhia Albert Einstein in, "Dai dide in ka om leh thukham palsatna leh mawhna bawlna ah a kipawlpih ka hi ding hi," (If I were to remain silent, I'd be guilty of complicity) na ci hi. Midanhte in amau galdona ciat do uh hen (We let other people fight their own battles) cih concept kimang thei nawn lo hi. A gen leh pholakkhia a om kei leh khialhna keel luphum bangin kiphumcip den thei hi.
Gam leh minam adingin mikim in septheih kinei ciat hi. I gamtat i khuaheina ah cihtakna lahkhiatna bek zong a gam leh minam adingin nasepna thupi mahmah lahkhiatna hi pah a, minam laptohna hoihpen khat hi.
Mite pil semsem ta ahih manin tu hun in "silence is consent" hilo semsem ta ding hi. Bang hang hiam cih leh tu hun ciangin information leh technology age hita ahih manin mite in violence sangin kilemna leh khantohna (peace & prosperity) kilunggulh zaw ta hi.
✍️Thang Khan Lian

SCIENCE PERIOD HUN IN REPRODUCTIVE SYSTEM TOPIC DISCUSSION A THUPIANG

SCIENCE PERIOD HUN IN REPRODUCTIVE SYSTEM TOPIC DISCUSSION A THUPIANG
Tan li sim numeino khatin a sianu' kiangah, "Sia aw, ka nu'n nau a paai thei lai tam?" ci-in dong hi.
Sianu: Na nu kum bang zah maw boihboih?
Naupang: Kum 40 val ta hi.
Sianu: Paai thei lai mah in ciai. Numei cidamte kum 45 in zong paai thei lua lai hi.
Naupang: Tua ahih leh ka u nu'n a paai thei ta tam sia?
Sianu: Amah kum bang zah pha ta maw?
Naupang: Kum 19 cing ta hi.
Sianu: Paai thei lua ta, numei ten nin a neih peuh uh leh a cidam ten naupaai thei pah uh hi.
Naupang: Aw hi maw? Tua ahih leh ken ka paai thei ta tam sia?
Sianu: Boihboih aw, nang bel kum 9-10 kiim pha pan ding na hih manin paai thei baih nai kei ni ciai.
A nung gual a Zovokno naupang palsalno tu khat in na nuihsan kauhkauh in, "Zovokno aw, paai thei nai kei ni teh kong cici mah ve. Vok zawi lawi zawi ah ah i va simtat khualkhual thapai den hangin lunghimawhna ding om vet lo hi kong cici khin zo hilo maw?" ci-in kawk in nui fefa kawm in a thusim teng uh hong imkhia kha vat hi.
Sianu khuaphawk in classroom sungah khung fengfang in tuksuk bak hi.
Moral: Thu theih nop luat pen hoih tei sam napi dot dinga kilawm lo leh dotna ding mun a kilawm lo munte ah i dot khak ciangin maizumna leh mindaina ngahna ding suak zawsop thei ho. Thu ki-imcip leh thu kiseelsim pen a kipholakkhiat hun hong tun ni om veve ahih manin thusim neih geugau a thuman loin gamtatna daupai huai het lo hi. Tai thei tuan kei ni teh na keel luphum hong kilang veve ding hi.
Tu lai naupangte technology age hita ahih manin bang teng en uh hiam cih nu leh pa ten i etcik khiankhian zel kei leh theih loh kal in Zovokno suak na tam baih mahmah hi. Tate pen i go manpha pen ahih manin i lunghimawh pen a i neih ding nu leh pate' tavuan hi. Khahsuah leh mansuah khak ding kidophuai mahmah hi.
✍️Thang Khan Lian

I MINAM MOVEMENT LAWHCIN'NA LEH LAWHSAPNA DINGIN I KOICI KALSUANPIH HIAM???

I MINAM MOVEMENT LAWHCIN'NA LEH LAWHSAPNA DINGIN I KOICI KALSUANPIH HIAM???
"Ka kumpi gam uh-ah nitum ngei lo hi," ci-in a kumpi gam uh a golna a kisialhpih British ten a sumbawl uh English East India Company' galkap makai Robert Clive in June 23, 1757 zangin Plassey ah kidona (Battle of Plassey) ah Bengal kumpipa Nawab of Bengal leh a kipawlpih French-te a zawh khit nungin India gam-a kumpite khat khit khat ban zawh in India gam damdam in direct in uk kipan a, kum 200 dek tak India pansan in British ten kum 190 kum lian India uk zo uh hi.
British Empire in a ukkhumna India, Myanmar, Pakistan, Bangladesh, Aden cihte suahtakna ngah theihna dinga makai Gandhi in bang strategy tawh British Empire mipite na gualzawhpih a, "A cil in amau ten (British) hong thudon lo/thusim lo uh a, tua khit in hong nuihsan uh a, thua khit in hong do uh hi. Tua khit in na zo hi," ci-in a kumpi gam uh-ah nitum ngei lo kicite ukna gam ten khat khit khat in suahtakna ngah thei hiam cih na lungngai ngei hiam???
Mahatma Gandhi in Britishte a dona dingin mipite tawh na pangkhawm in mipite thahatna
na mobilised masa hi. Tua dingin Salt March (Dandi March and the Dandi Satyagraha) kici nonviolent civil disobedience zangin British ten thukham tawh kituak lopi-in ci siah (illegal salt tax) a lak uh palsatna ding Gujarat state a tuipi nawl a khuata om Dandi ah tuipi tui zangin ci bawl kipatna ding leh illegal salt tax phiatna dingin ni 26-day march lampi zuihna 12 March 1930 panin 6 April 1930 kikal lenna'na leh hiamtatna zang loin lungphona (resistance and nonviolent protest) na pan hi.
Gandhi in a omna leh pansanna mun Dandi khuata panin 240 miles (384 km) gamla a om Sabarmati Ashram panin Dandi dong lungphona lahna dingin lampi zuihna tawh Dandi March na pan a, India mi millions support ngah pah hi. Ama ngaihsutna bang tawh kituakte bek huai lo a, ama ngaihsutna tawh kituak lo ngaihsutna neite aana tawh a supporters dingin kalh lo napi nungzui millions ngah ziau hi.
Dandi March hangin India gam bup ah Indian independence movement hatsak a, gam bup ah Civil Disobedience Movement hong pankhia thei hi. Mahatma Gandhi in Salt March a patkhiat cil in amah pilna, siamna leh ngaihsutna bek ultungsak loin a muan mahmah a volunteers 78 tawh na pan hi. Ei makai ten amau pumgup teng leh tanau teng leh thuzawh ding teng bek zangin a strategy zat dan uh na zang lo a, ei pawl aana (forcible) policy leh movement deih dan na zang lo hi.
Gandhi in illegal tawh India hong ukkhum Britishte lehdona dingin
Non-cooperation movement of 1920–22 kikal a zat theihna dingin Dandi March a zat lawhcing takin tua dan pian mah strategy na zang a, Britishte' thuneihna nasia takin tona dingin pankhawmna hong piangkhia thei hi. Non-cooperation movement hun in a nungzui ten hiamgamna leh ngongtatna (violence) a zat manun 1922 in phiat hi.
Tua khitin Purna Swaraj declaration kici tawh Indian National Congress in 26 January 1930 in India gam pen a suakta gam, thuneihna khempeuh a nei leh amah leh amah kivaihawm a ki-uk (sovereignty and self-rule) gam hi cih tangkopih hi.
British ten illegal in ci bawl in a zuakte aana tawh India mite a leisak uh deih lohna leh beisakna dingin Gandhi in lungphona a patkhiat Dandi March hangin British government in illegal in India hong ukkhum tangpi tangta in a mang lohna dingin Civil Disobedience Movement hong thahat semsem ciangin Gandhi in
August 8, 1942 in All-India Congress Committee ten Bombay session ah movement dang khat British ten India nusiatsanna dingin Quit India Movement (India August Movement zong a kici) Galpi Nihna lai-in hong phuankhia a, hih movement 9 August 1942 in hong patna hangin India in suahtakna 15 August 1947 in a ngah khit Gandhi' movement strategy (nonviolent, civil disobedience leh Satyagraha movement) mah etteh leh zangin British Empire ukna gam khit khat gam khat in suahtakna ngah zo bek uh hi.
Ei ngaihsutna tawh kituak lo ngaihsutna nei i mipih teng gal bawl a, hemkhia a, mat leh thahna policy zang a, thatang hat zatna tawh i zawh zo ngei lo ding leh i sanga movement kipan masa zaw leh milip tam zaw leh thauvui thautang leh thau lawng hau zaw tawh Indian government leh Myanmar government do dinga kithawi in movement i pat leh ei leh ei a kikhem tawm ihi ding hi.
Gandhi in ama movement patkhiatte tawh biakna tuamtuamte, minam tuamtuamte, ngaihsutna tuamtuam neite, numei pasal, a zawng a hau, nam niam leh nam sang, amah langpangte, kipawlna tuamtuamte (thatang leh ngongtatna zatna tawh Britishte hawlkhiat ding a hanciam revolutionary leh extremist freedom fighters kipawlnate, Subhas Chandra Bose' makaih Indian National Army cihte kihelin) na lang bawl tuan loin ama movement zatte min a zatna dingun aana na zang lopi na huai zaw in India mite na kipumkhat sak zo ahih manin suahtakna na ngahpih hi.
India in suahtakna a ngah khit nangawn in kei hang hi, kei makaihna hi ci-in thuneihna leh makaih za letcip teta sawm loin amah sangin nakpi takin a khangno zaw Indian National Congress makai Jawaharal Nehru' tungah thuneihna leh makaih za na khiat a, India Prime Minister in hong len thei hi. Thuneihna pua lah leh thuneihna gu kham a zangkhialte minam makai in i zat khak ciangin i minam in mainawtna lam sangin kiatniamna leh nungtolh lam manawh zawsop hi.
Nang ngaihsutna tawh kituak lo teng gal bawl leh lang bawl in na nawl khin sung leh nang deihna bang bek midangte ngaihsutna leh khuak sungah aana tawh na koihlut sawm lai teng minam adingin nasem hi loin minam adingin gal piangsak leh kitelkhialna tawh kigal bawlna ding leh kikhenna dinga panla na hi zaw a, minam movement thahat ding hanciam a pan la hi loin minam movement thanemsak pa/nu na hi ngitnget den hi.
Milip hi zah ta-a tawm likliak laite ngaihsutna kibat lohna neu nonote hangin tuu leh keel bangin khen ding bek tawh i buai lai teng namdangte nuaineh leh nuaicip den leh nam dangte nuisan leh ukcip khum minamte ihi ngitnget ding hi. Minam kipumkhatna dingin na mipihte na huai hiam? Na minam itna tawh na mipihte phil leh nawk thuahin taang leh tahum bangin na khenzak hiam?
A kibang lo teng gawmkhawm in tuakzawhna i neih ciangin kitelsiamna leh picin'na piang thei pan a, picin'na a om ciang bekin minam sungah kipumkhatna piang zo pan a, kipumkhatna a om ciangin minam movement hat thei pan bek hi. I ngaihsutna kibang lo teng mah suakta takin kumkhawm sungkhawm in, a hoih pen i zat theih ciangin i movement hong muibun thei pan bek ding hi.
✍️Thang Khan Lian

NA HI KHIN PAH DEN LO HI


NA HI KHIN PAH DEN SAM LO HI
1. Meelhoih manin zi leh pasal hoih muh teitei ding cihna na khin pah lo hi.
2. Cinat lunat dam loh tuak manin sih pah ding cihna na hi khin pah lo hi.
3. Nei leh lam kicing nei in hauhsat manin pilna kicing ngah ding leh khantoh pah henhan ding cihna na hi khin pah lo hi.
4. Inn hoih lo hoih nono nei-in taih inn hoih mahmah sungah na teen hangin nuamsa in lungnuam pah ding cihna na hi khin pah lo hi.
5. Lupna hoih leh tam man mahmah tungah na lup hangin nuam takin ihmu hithiat thei pah ding cihna na hi khin pah lo hi.
6. Car hoih pen a na tuan hangin na tun nopna mun khempeuh tuahsiatna tawh kipelh in dam in tung teitei ding cihna na hi khin pah lo hi.
7. Puan hoih pen leh puan tam man pente silh in na kizep lianluan hangin tuate etlawm khawm pah ding cihna na hi khin pah lo hi.
8. Na innkuan adingin siavuan na guaih zo hangin cinat lunat tuak ngei loin cidam kim khin den ding cihna na hi khin pah lo hi.
9. Buaih (degree) thuap tampi na ngah thuap lipluap hangin pilna leh ciimna lim (sign) na hi khin pah lo hi.
10. Mihau mahmah khat na teenpih hangin na nupa uh kal cidam leh kituak den ding cihna na khin pah lo hi.
11. Kinialna leh kitotna ah na gualzawh a, gal kidona ah na gualzawh hangin a dik leh thuman hi teh cihna na hi khin pah lo hi.
12. Thuneihna khempeuh ngah in makai in na pan' hangin na deihna bek tawh vaihawm theihna ding zong thuneihna nei na hi khin pah kei hi.
13. Pasian' deihna tawh kituak lote sawt kimang lo a, leitung nate na lunggulh leh na deih khempeuh na ngah thuah hangin a kip leh kho ding na hi pah lo hi. Leitung nate a kip om hi.
Topa in inn lampih kei leh
innlamte’ sepna a mawkna ahi hi.
Topa in khuapi hutpih kei leh
khuapi cingte’ cinna a mawkna ahi hi. Mihingte' hanciamna tawh na khempeuh piang zo lo a, ahi zongin Pasian in na khempeuh hihthei ahih manin Pasian tawh kipawlte' geelna lawhsam loin guaksuak lo hi. Na hihna khempeuh Pasian lo tawh kalsuan lopi-in nangma theihna leh hih theihna bek suang kha kei in. Sehnel tunga inn lam pa leh huihpi nung delh mihai pa na bang kha ding hi.
✍️Thang Khan Lian

NAMKE AHIH KEI LEH MINAM MIN LEH IDENTITY POLITICS BUAIPIH KEI NI

NAMKE AHIH KEI LEH MINAM MIN LEH IDENTITY POLITICS BUAIPIH KEI NI
I pu i pate hun a kipanin Khuado Pawi kici in a khang a khang in na kizang a buaina na om vet lo hi. "Dona lingling e, dona lingling e; Gual in kum khua dona lingling e..," ci-in laam na uh a, zu ne in na gualnuam mahmah uh a, ki-it semsemna leh kipumkhat semna leh khat leh khat kineihngaih semsemna pawi dingin na zang uh hi.
Khangthak ten Khuado Pawi i bawl ciangin a pawi thupitna mangngilh in, politics meetna ngahna ding lametna tawh a pawi min leh a mi sangin a minam min bek buaipih a, khat leh khat in amau zat dan ciat man pen ci-in political propaganda dinga zang bang ki-om ta hi. Na buai ngap tan uh na buai lel vo. A min kituh sangin KHUADO PAWI - KUM KHEN PAWI ci zaw in a mi thupisak masa zaw a sa tengin Khuado Pawi na ci toto lel nung ei. Kuamah i kibuaisak loh ding uh a thupi hi.
Pawi min zangin minam leh khua min tuansakna deih in "tribe or ethnicity in politics" tawh buai ngap lai teng leh tuihel leh tuihel loh ding hong kisisituah le uh cin a mi tawh buai man lo liangin na hun uh bei den ding hi. Democracy cidamna kilahna leh Fundamental Rights lak-a a bulphuh (basis or fundamental) "Freedom to form association and freedom to assemble peacefully" langpang teng mah democracy deih kineih in na kampi bek uh tawh awngawng in politics nong buaipih lai teng uh kituahna leh kipumkhatna sangin kikhenna, security nawngkaina hangin hiamgamna zanga kivattushna hanga ngongtatna (violence) leh ki-vaihawmna ginat loh leh citlahna (lack of promoting good governance) na maban un hong ngak ding hi. A suuk semsem a hih bang politics tawh aana tawh kithuzawhna politics (political manipulation) a kizat ciangin a lipkhaphuai kivattuah tualgal in hong ngak lai hi.
Hih banga buai ngap lai diak minamte pen Africa gamte hi lai a, Africa gam tampi "ethnicity in politics" bek mah buaipih leh ultungsak in khang tampi na buaipih khin ta uh a, a ven' sak nop uh hangin sisan supply kisap manin taksa a muatsak natna kilawh sawn (gangrene) bang hi. African "ethnic politics" buaina ettehtak sa lai "minam virus" teng mah na kisik ngam tantan uh na kisituah lel un. Tribe or ethic movement hong thanemsak nuam den namdangte leh government na dah lua ngaungau lua lo ding a, hong en hithiat in tha na ngah bilbel zaw lel ding uh hi.
Tribe leh ethnicity bek bulphuh politics ten a tuah ding a kihtakhuai pen gam kibalkeek sak politics kimawlna hi. (doomed to tear a country apart political game). Hih bang politics pen lawhcing ngei lo a lawhsam ngitnget den leh a lawhsam ngaihsutna uh lawhsam (“It a failure, a failure of imagination“) den hi. Ethnic politics in security dengdelna leh lauhuaina (threat) leh bitna dingin dinmun a deih huai lo teel ding nam nih a kikim (security dilemma) leh tribalism or ethnicity identities bulphuh zero-sum conflict (win-lose) leh kikhenna dinga pawl dang leh minam buaina (separatist or ethnic conflict) leh minam khat leh khat kikal ah ngongtatna (inter-communal violence) bek piansakna dingin lawhcing zo a, good governance ahih kei democracy laptopna ding nakpi takin dal in nawngkai bek piangsak den hi.
Tua bang ut tengin "tribe or ethnicity in politics" bek mah ultungsak in khangtohna ding hanciam sangin i buaipih ngap dong buaipih lingling lel leng namdangte leh i government un hong kho peuhmah lo ding a, na lungdam zaw khinkhian ding hi. I lunggulh khantoh a gal panin a mei (tail) bek i galmuh den nuam lai teng "tribe or ethnicity in politics" mah buaipih ni.
I maban ding ei leh ei mah in hu bing kei ni. Tawta vai lua ta hi. Stephen Cohen in, "Kibatna ah thahatna na om zaw loin kibat lohna ah thahatna na om hi," (Strength lies in differences, not in similarities) hi na ci hi. A kibang lo teng gawmkhawm leng picinna, etlawmna, kituahna leh kipumkhatna piang thei hi cih sakhituihup panin sin thei leng i nawh lawh peek pen ding hi. Khat leh khat kitawlem nawn kei ni. I tunnopna mun leh i lunggulh kibang ahih manin i kitelkhialnate kikumkhawm in vaivengsak kisin pen minam adingin cidamna zatui hi.
"I minam min pen i sihpih ding hilo a, i nuntakpih ding hi zaw hi." - Rev. Khup Za Go
African "tribe or ethnicity politics" vai etteh nuam tentan nuai lai ten hih article tom "Ethnic Politics as a cause of Ethnic Inequalities in Africa" a nuai-a link panin sim beh theih hi.

✍️Thang Khan Lian