Friday, 3 November 2017

I MINAMKE (NAMBING) LEH MINAM UH SAKOL TAI KIDEM BANGIN TAI KIDEMSAK KEI NI

I MINAMKE (NAMBING) LEH MINAM UH SAKOL TAI KIDEM BANGIN TAI KIDEMSAK KEI NI

I chauvinist, ethnocentrist (nambing bek ultungsak a it teta) luat leh i hall ding uh i veng sungah lam dim in, government school leh college om tengteng, District hospital leh government office om teng Tuibuang lamah tuahsuk lel ni uh ei... i suksiat ma un.

I inn mun teng uh hall lamna dingin bawl in, refugee camp dan in om khawm zeizai leng i veng sungah i philanthropic hall uh a dim kilam in thei ziau ding hi. Lamka College i zat nop leh kawm theih lua hi.

I veng sung ua Government infrastructures hall bekbek lam ding deih a, a om sunsun teng suksiat sawm i hih leh suksiat se lohin Demolition tribe min i ngah ma un Tuibuang ah tuah suk ziau ni. Tua ding i deih kei leh lampi sialsial kei ni.

Zomi it kicite a nambing (tribe) it lo om thei lo a, a tribe itte bekin Zomi it thei ngei lo hi. Zomi haipih ten a minam a it masak kei leh Zomi haipih kici thei ngei lo a, ei leh ei kikhemna (self-delusion) bek ahi hi. Zomi it lo ten a nambing uh it thei lo ding uh hi. Nambing it loin Zomi it theih hi peuhmah lo hi. Zomi a hat leh nambing hat ding a, nambing a hat leh Zomi hat ding hi. Balance siam kisam hi. Khat i hatsak nuam zawk den leh a hatzaw tuam om ngei loh ding hi. Sakol tai kidemna tawh kibang lo hi.

Namke (tribe) leh minam (nation) kibat lohna leh poimawh tuakna thei lo ten hih thu na lungngai un:

Mul metna tem (razor blade) pen mul metna dingin hiam mahmah napi singkung phukna dingin kizang thei ngei lo hi. Heipi in a phuk theih vanglian veve napi sam metna dingin kizang thei lo hi. A neu a lian, a tam a tawm, a thanem leh a thahat, zawng a hau a poimawhna uh kibang a, amau manphatna tuam ngiat (uniqueness) nei ciat uh hi.

Namke leh minam sakol bangin tai kidemsaksak kei ni. Sakol hilo uh hi. A tawpna ah akta duh gawl kilawhkhuh i bang lel ding a, unau beel kang kituh bang i suaksak lel ding hi.

-Thang Khan Lian

LAMKA COLLEGE PAWL KHAT JCB TAWH KINAWKSIA

LAMKA COLLEGE PAWL KHAT JCB TAWH KINAWKSIA

Nov. 3, 2017: Zan nitak nai 8pm a kipanin zingsang 4am kiim kikal Lamka College a building bang zah hiam leiphutna JCB zangin pawlkhat kinawksia hi. A kigen danin Village Authority (VA) House leh YPA, Elim Veng Unit Hall lamna dingin hih mun suksiat a om hi ci uh hi. Lamka College Principal in zong DC, SP leh SDO kiangah hekna Report bawl khin ta ci uh hi. Hih tawh kisai ka ngaihsutna tawm kong kum ding hi.

Hih bang thupiang pen dan leh thuham phengzat na nam khat ahi hi. Na hoih sem a, diktat tak-a pai hi a gamtatna hi leh zan nung leh phalvak ma-in suksiat kisam citciat lo ding hi. Hih danin ngongtatna kuamah in thapia loin kipahpih kei thei lehang hoih mahmah ding hi.

Diktatna ding bekbek tangkopihpih kawm a dik lo tak-a YPA hall leh VA office ding bawl ding, tua khit ciangin Pasian kianga apna neih ding zawzaw pen Pasian a lungkim tam? Hih banga gamtatna cikziathuai leh lipkhaphuai ka sa hi. Tua banga a gam leh a leitang ding kisam teta i hih leh bang hanga Minister/MLA, MDCte zanga land allotment ngen masa a, lakhia masa lo i hi hiam? Hih banga nasem ten, "Minister pa' theihpihna tawh kisem hi," ci zaw lai dep uh hi. Ngimna hoih lo tawh na khat gilohna tawh hih ding lamsang ah kithuzawh (kifuih) i siam lam tak bel na hi sese zel ven maw? A lianpen (Minister) a panin a neupen tanin diktatna tawi sang dingin hih zah-a i kisinsak lai-in.... nuvei leliang aw ...a gu (paap) pua zo ding i maw..!!

Lamka College pen eimah aa lieuliau hi i cih theih kei leh bang suak ta ding i hiam?!! Zogam i cih lanlan leh Zogam i sunmang bang bang suak ta ding? 1997 buai lai a kipanin namdang ten i College hong lawihsan uh a, sangnaupang zong i neih zawh manin Science stream kilakhia hi. Tu-in zong Arts stream bek a om nimnem tei lai sam hangin student 100 zong nei zo lo uh hih tuak hi. Hih bang danin hong paizom leh kum bang zah hiam ciangin phiat or suankhiak or hih bei ahih mel kithei lo lai a, a manan limci vet lo hi. Bang hang? Lamka College puah ding gam it makai leh minam it mipite ki-om lo hi ven!

Hih zah-a a awlmawhhuai i innsung a Government College khat a om lai a, SSPP bangin lah ngaihsak mahmah lo "Siamsinna Mah Aw Le" cici kawm a local politics khawnga i President bang buai den zaw lai zen..!!!

Lamka College Principal eimi mah hi a, zan zekin in-charge la pan hi zaw lai hi. Tu lian dinmun ah bel Principal in zong report a bawl loh theih loh hita a, report kei leh a susiate tawh kipawl hi cih ngawhna tuak ding a, report kei leh a tavuan zo lo suak zel ding hi. Hih report hanga thukanna hong om a, case hong pai bang hi leh VA leh YPA makaite bangin case hong nei ta ding? bang suakta ding? YPA in gum teta ngam lai ding maw?YPA ngeina mah maw hih banga kumpi leh mipi neihsa suksiat? Zumhuai lua lo ding maw..??!! Hih bang dan liang ahih lohna dingin zuau bangzah gen ngai ding hiam? Zuau gen siam mi bang zah kigolh ngai ding? Press Release zuau bulom bang zah ah clarification bawl kisam ding? Political pressure leh public pressure (nawhna) i piak tam peuh leh Govt. muh dan leh Law dan-a lah ei kimawh semsem zaw mah ding a maw..! Vaisah mahmah kha ding hi. Nawhna a om kei leh thumanna in i hong lawi takpi a, lawki dawibia mite sanga lipkhaphuai zaw Zuaumite i suak ding hi.

Hih thei, bawlthei, ci thei, vang nei i kisakluat laitak i niampen lai hi nuam mahmah zawsop hi ei guai. Revolutionary army nei i kici uh a, revolution kici a om ciangin a lui nate kilaih gawp in, a hoih lamin piang hi. Tua ahih leh i thau tawite hatna munte sung beek ah sanginn kikhakcipte, sangsia om napi a kai a om lohnate, sanginn om napi in sangsia muh ding leh sangnaupang muh ding a om lohnate, sanginn omna thei lo sangsiate sawlna ding leh sanginnte lim takin a kihonna dingin pan i bangci lak a? Nekgukna, takgukna, golhgukna beisakna ding leh kideihsak tuamna (nepotism) zanga kumpi sepna leh nasemna tuamtuam kipiaktuam daidaite beisakna dingin pan i bangci lak ua? Gam it makai ci-a baibek banga gilpuak leulau, kambeem lianga gam leh minam it kici makai ten siansinna sanginn puahna ding leh zuunna dingin pan a bangci lak ua?

Tangpi leh tangta phatuamna dinga om khuasung thuneite (VA) leh philanthropic organisation ten siamsinna government college i omna mun-a i neih sunsun hih bangin suksiat theihna dingin thuneihna koi panin i ngah a, siamsinna lamsang laptohna ding sangin ei philanthropic organisation bek ultungsakna dingin hanciam leng i maban ding kitualvatna leh kilangneihna, kimuhdahna, kitelkhialhna bek hi cih ngaihsutna nei lo i hi hiam? I gam khantohna dingin thumanna, cihtakna, thukhun zahtakna leh zuihna leh siansinna poimawh pen hi cih i theih kei leh i maban pen MANGTHANG DING, MANGTHANG KHAWM VEK DING, MITE SILA LEH NUAINEH MINAMTE hi ngitnget ding hi hang cih ngaihsutna khuak nei ten ngaihsun pha in, lungngai pha kik ni. Guahsia in hong lap ma-in a hun om lai-in a hun sotto loin a zekai luat ma-in kipuahpha kik in, hanciam in, panla thak ni. Philanthropic leh namke kipawlnate ultungsak lua loin, tu leh keel bangin kikhen nawn kei ni. Zomite hanlungciam, khangto diam!

Source: WhatsApp leh Fb group tuamtuam panin hong kikhah ka muhte kong tei sawn, puahphat leh behlap ahi hi.
@Thang Khan Lian

NA ZI PEN

NA ZI PEN

1.Na zi pen kicinna nei khin lo ahih manin khialsak den ken.
2.Na zi pen na nakguh khat ahih teh ciangpum tawh sat kha ken.
3.Na zi pen letsong ahih teh thupi bawl in.
4.Na zi pen a kipuah nai lo suangmanpha ahih manin lam man ah hoih tak makaih in.
5.Na zi pen na lawm hoih pen ahih teh kimaingap takin kikhawlpih in.
6.Na zi pen khanin hi lo ahih teh nawlkhin dah in.
7.Na zi pen na ut hun bekin luppih ding bek hilo ahih teh sep leh bawlna khempeuh ah vaihawmkhoppih in.
8.Na zi pen na gal hilo ahih teh thapiak siam den in.
9.Na zi pen innteeng nasem hilo ahih teh na innkuanpihte mai-ah innteeng nasem bangin bawl kha ken.
10.Na zi pen na kidempih ding na gal hilo ahih teh na zi tawh kitehkakkak ken.
11.Na zi pen taangta neih kim hilo ahih teh midang tawh tehkak kha ken.
12.Na zi pen kumpi nu ahih teh zattak bawl in.
13.Na zi pen khuttup kisinna sehnel ipkhai hilo aiteh tuptup ding hilo hi.
14.Na zi pen kimawlna bawlung hilo ahih teh suihsuih ding hilo hi.
15.Na zi pen thapiak kisam den hi, milak ah maizum sak ken.
16.Na zi pen khutnulna dialkhai hilo ahih teh na ut teng nulna-in zang kha ken, zatsiam in.
17.Na zi pen nangmah teekteek vaipuak hi sak den in.
18.Na zi pen nu leh pa u leh nau nusia-in nang hong tenpih ahih teh lungleng khuangai sak kha ken.
19.Na zi pen na innkuanpihte mai-ah ko bawl, simmawh bawl ken.
20.Na zi pen "Hong it ing" cici mai in. Na itna nisim na gamtatna tawh lak den in.
21.Ka zi-in tu dong ka nu khasia sak nai lo hi.

-U Khawm Mung
Model Lamnu




ZOMI NAM NIHTE: THE TALE OF TWO CITIES

ZOMI NAM NIHTE: THE TALE OF TWO CITIES
Kawlgam Zomite lah vasa kha po masasa bangin gamdanga lengkhia nuam vive, gamdang a tun zawh uh Pasian thupha hi ci laulau in, gammi hihna (citizenship) ngah masasa in fb mah ah lungdamko masa in, hong kisialpih pah dep zaw lai uh hi. Fb group tuamtuam ah gamdangmi hihna ngah masate buaih (degree) thupi mahmah ngahte bang keek in kipost in, viral dep zaw lai hi. Gamdang tung zo lote lah code thak tawh tualsuak mite hihna panin peemtate leh a kiciamteh nai lo minamte ciamtehna Zomi deih in pum buai leuleu uh hi. Tualsuak mite hihna tawh i kiciamtehna min Zomi in a laih ziau ding hanciam sawm leh ngaihsutna nei tu dong om nai lo hi. Code thak kidelh lah huihpi nung delh mah bat tuak lai mawk hi.
India gam-ah bel gamdangte hong phuahtawm sak min peuh leh namke min bekbek ultungsak laulau nuam ciat in, a sihpih ngam vive leh sila lungsim nei-in namdangte hong piak min leh kumpi hong ciamtehna min mah tawh kiciamteh suk ngaungau ni cih ngaihsutna nei vive tam mahmah lai hi. Zomi pen minam (nation) min hi ci-in Zomi a kiciamtehna ding a lunggulh leh hanciam om vet lo hi. I namke min leh beh min teng mah ultungsak nuam ciat in, tam kisa mahmah dep zaw lai mi tam mahmah lai dep hi. Namke min mah thupi sim ngaungau ciat in, pangpalek bangin tungnung ding kituh in kibuai ngeingai hi. Talpak (Meitei) ten thumu kisa lua in tualsuak Zomite peemta mite bangin ciamteh ding na buai cih takin na buaipih in, hong holhholh uh hi. Talpakte ngian thei loin ei unau beel kang kituh na bang dep zaw lai zen hi hang.
I makaite lah minam khat a ciamtehna ngahna awlmawh meel loin makai zaa sazuk in a ki a puak ngaungau banga pua tam mahmah lai hi. Lawng khat in ging khawm in, lawng khat in i luankhawm theih mateng leh minam kician in ciamtehna i ngah mateng super minority kihi den ding hi. Democracy ah majority minam kipumkhatte mah in hampha laihkhiat ding baihlam sa mahmah uh hi. Super minority i hih lai teng leh pangpalek bangin tungnun' ding i kituh lai teng leh gamdangmi hihna ngah ding bek i hanciam lai teng bel namdangte nuihsan, nuaineh leh nuihciam leel minamte leitung bei dong ihi ngitnget ding hi.
Namke in i kiciamteh lai teng namke hamphatna i ngah dinga kilawmte i ngah den ding a, nampi in ciamtehna i ngah ciang bekin nampi hamphatna dinga kilawmte i ngah thei pan ding hi. Tua pen ei deih teel theihna leh mawhpuakna hi a, i kumpi leh hong ukte mawhpuakna hilo hi. Hamphatna neu muamkhum tawh lungkim den ding maw, hamphatna golzaw tawh lungkim ding maw? Nang deih teelna hi.
("I minam min pen i sihpih ding hilo a, i hinpih ding hi zaw hi." - Rev. Khup Za Go)
Zomite pen hih a nuai-a milim dan tawh i kibang lai hi.
📝 Thang Khan Lian

VANLENG HAWLTE ADINGIN A KIHTAKHUAI PEN RUSSIA ANTI-AIRCRAFT GALVANTE

VANLENG HAWLTE ADINGIN A KIHTAKHUAI PEN RUSSIA ANTI-AIRCRAFT GALVANTE
Oct. 16, 2017: A gamla kapkhiatna dingin a kizang (long-range) missile systems cih pen a kihtakhuai zia gen se loin thaupi lui hoih (good old canons) galvante pen tu lai-in gal vanleng niam a lengte leh galte kimuanna a linglawngsak thei galvan hoih ahih manin neumuh theih ding galvan hi nai lo hi. Sputnik news in Russia gal vanleng khapkhiatna galvante (anti-aircraft weapons) lim takin a kitests khinsate lakah vanleng hawlte adingin a kihtakhua pen leh sih theihna piangsak Russian anti-aircraft weapons hoih in a gen pawl khat en suk dih ni.
*Four Barrels: 1960s lai-a kibawl ZSU-23-4 "Shilka" system kicite pen leitungah gal vanleng a niamna lam-ah a hawl ten anti-aircraft system lak panin a kihtak mahmah gal vanleng kapkhiatna nam khat ahi hi. ZSU-23-4 "Shilka" system pen self-propelled artillery systems galvan hi a, Middle East, Africa, Vietnam, Afghanistan leh leitunga gal omna mun tuamtuam na kinakzat mahmah khinzo a, a sang lam-a gal vanleng hawl ten Shilkas thau tang lengin a kap khak loh dingin a lengsak hangun air-defense missiles adingin kapkhiat baih mahmah sak hi.
Kalashnikov banga a muanhuai Shilka in 23 mm autocannons kap theihna lawng li nei a, minute khatin cyclic rate of fire in a kikap ciangin tang 850-–1,000 kikal kikapkhia thei a, combined rate of fire in minute khat sungin tang 3,400-–4,000 kikapkhia thei a, a kapkhakna mun 2.5 kilometer (2 miles) radius sung kapsia dikdek zo hi.
*“Pocket” Anti-Aircraft Gun: ZU-23-2 towed system zong 1960s lai-a Russia galvan hoih mahmah hi a, tu dong leitung bup-ah gal vanleng kapkhiatna dingin galvan hoih in kigen lai hi. ZU-23-2 towed system in 2A14 autocannons thautang lotkhiat theihna lawng nih nei a, minute khatin tang 2,000 kikapkhia thei a, helicopters niam lengte 2.5 kilometers (2 miles) gamla a omte kapkhiatna dingin kizang hi. ZU-23-2 towed system suakthak Modernized versions ah targeting mechanisms thak, laser range scopes leh infrared thermal imaging cameras kithuah hi.
*2K22 Tunguska tracked self-propelled anti-aircraft weapon pen surface-to-air gun leh missile system tawh kithuah hi. Hih galvan ah thautang 23 mm shells kizang a, minute khatin tang 5,000 kikapkhia thei hi. A thautang pen USte A-10 "Thunderbold" ground attack vanlengte kapkhiatna dingin 1980s lai-a kibawl ahi hi. 2K22 Tunguska tracked self-propelled anti-aircraft weapon armed with a surface-to-air gun and missile system latest version Tunguska-MI vehicle ah 9M311-M1 surface-to-air missiles giat kithuah hi. Galte vanleng kapkhiatna dingin lawng nih nei 30 mm anti-aircraft guns a mawtaw ah kithuah a, gal vanleng niam lengte kapzan zo hi.
Tunguska-MI vehicle ah missile giat kithuahte pen 10 km (6.3 miles) gamla a om galte gal vanlengte, helicopters, tuithe vanlengte (drones) leh cruise missiles kapkhiatna dingin kizang hi. Tunguska tracked self-propelled anti-aircraft weapon ah target acquisition radar, target tracking radar, optical sight, digital computing system, tilt angle measuring system leh navigation equipment vante a ngimna munte kapkhiat baihna ding leh galte vanleng omna mun theihkholh theihna dingin kithuah hi. .
*Pantsir-S1: Pantsir-S1 pen short-to-medium range surface-to-air missile leh anti-aircraft artillery weapon system hi a, a omna mun kithei mawtaw (traced vehicle) ahih kei leh a pei nei mawtaw (wheeled vehicle) leh a mun khat a khawl (stationary) cihte a galvan kithuah kawikawi thei hi.
Pantsir-S1 ah 12 two-stage solid fuel “fire and forget” radio-command-guided surface-to-air missiles kithuah a, huih lak-a a ngimnate 20 kilometers (12.7 miles) a gamla leh a sangna lam 15 kilometers (9.5 miles) a gamla kap kha ban a, two sealed ready-to-launch containers sungah kithuah hi.
Source: Sputnik
@Thang Khan Lian #ZUNs

MYANMAR' WEAPONS OF MASS DESTRUCTION (WMD) THU

MYANMAR' WEAPONS OF MASS DESTRUCTION (WMD) THU
Oct. 15, 2017: Myanmar in mi lom thahna galvan [weapons of Mass Destruction (WMD)] leh nuclear galvan khat beek nei lo a, propaganda news leh ngawhna tuamtuam nei ten nei mah hi, nei kha ding hi a cih uh Myanmar in nial den hi. 1963 Partial Test Ban Treaty thukimna lenkip gam masa pen leh State Party hi a, 1967 in Outer Space Treaty suai na kai a, State Party to the 1968 Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) zong namkipna zong suai na kai hi. Nuclear galvan tuipi nuai-ah test theih lohna dingin 1972 Seabed Treaty thukimna suai a kaih hangin namkipna (ratify) dingin suai na kai nai lo hi. 1988 panin SLORC leh SPDC government ten 1972 Seabed Treaty thukimna na nei hi. 1995 in IAEA in NPT safeguard agreement zuihna dingin kisam in a kalh Treaty of the Southeast Asia Nuclear Weapon-Free Zone kici Myanmar in 1995 in thukimna suai na kai hi.
Myanmar in nuclear program bel na nei mah a, ahih hangin sum tampi kisapna hangin a din'khawl den pen May 1998 in Pakistan in nuclear galvan a test khit a sawt lo a kipanin thalak kikna leh lawhcinna (revitalized) tawm na nei kik hi cih reports om hi. Analysts pawl khat ten Burmese military junta in leitungah a minhoih deihna leh strategic kidalna dingin nuclear galvan bawl ding hanciam in, a sawt loin lawhcing ding hi ci-in a gen hangun quasi-democracy tawh 2011 in ki-ukna hong kilaih manin Burmese military junta lubawkte geelna lawhsam hi.
Myanmar in nuclear reactor a bawlna ah a kipawlpih muahnuai leh poimawh Russia hi a, ahih hangin 2010 tanin mainawtna bangmah piang zo lo hi. Russia in Burmese military junta tawh 2007 in nuclear research centre Burma ah bawl ding thukimna suai a kaihna uh-ah 10 MW ligh-water research reactor center bawl ding vai zong thukimna ah kihel hi. Thukimna bawl khitsa ahih manin Russia in thukimna lenkip ding hi.
Magway Division ah ahih kei leh Magway kiangah Myanmar in nuclear bawlna mun (facility) nei hi ci-in 2002 panin Government of Burma (GOB) leh Russian cooperation in nuclear research reactor project kibawl hi ci-in a bul a bal kithei lopi a thuthang (rumour) om hi. Tua bangin Russia tawh kipawlin GOB in nuclear research reactor bawl hi cih thuthang a om mah bangin November 2003 in Far Eastern Economic Review (FEER) article ah Kawl galkapte vaihawmna tawh North Korea leh Burma in nuclear research reactor project bawl hi cih suaksak uh hi. Burma in tua hun panin North Korea ahih kei leh Russia tawh kipawlin nuclear reactor bawl hi cih thuthang a om hangin a langtang a lah theih ding thuman (direct evidence) muh ding om lo a, Myanmar ah North Korean "technicians" om hi cih genna a tamzaw sem a om hangin thuman tawh lahna ding om lo hi.
US Embassy ah nasem dinga kipiakhia Kawlgam panin US a peem sumbawlmi US Embassy Officer khatin January 2004 in, "Central Magway Division a pm Minbu kiangah Myanmar in nuclear reactor bawl hi cih thuthang ka za a, kei mah mit tawh hih kiim-ah van golpi rebar tawh kikim a kisuahkhia (unloaded) ka mu hi. Van golpi large-sized rebar-te banga kizang hiam hiam ci-in khuamite ka dot leh hih bangin van golpi nipi kal sim phial in hong kipuak a, rebar pen min gen loh van bawlnate (unnamed/unidentified factories) a kizang hi hong ci uh hi," ci-in gen hi. Hih sumbawl pa'n Minbu kiangah vanleng phual thak golpi om a, tua munah space shuttle bawh zo ding hi ci-in gen beh hi.
Burma-North Korea galkapte kizopna thuthang pen man mah hi cih US ten July 2009 in vankham dinga upmawh Myanmar ah kipuak ding a muhna panin hong kitel hi. Tua vankham puakna teembaw US Navy ten Burma panin North Korea gam-a ciah kik mu uh ahih manin July 2009 in US Secretary of State Hillary Clinton in nuclear galvan nei North Korea leh Myanmar gamte galvan lamsang ah a kipawlna uh lunghimawh tham kisa mahmah hi ci-in gen hi.
August 2009 in Myanmar a Australian Ambassador Michelle Chan in Burma-DPRK kizopna pen thukham zui-a galdona a galvante (conventional weapons) hilo hi ci hi. Russia-Myanmar in nuclear reaction centre bawl dingin thukimna a neih uh pen galvan a ding hilo in lilemna lamsang van (peaceful nuclear component) bawlna ding hi a, Myanmar in electrical power generation a tangsapna hukna dingin bawl ding hi bek a, Burma-Russia agreement ah peaceful nuclear reactor bawl ding pen software leh training ading bek ahi hi. Ahih hangin North Kora (DPRK) leh Burma agreement pen "hardware" lamsang ahi hi. Burmese Army Chief of Staff (third highest ranking) General Thura Shwe Mann in Nov. 2008 in DPRK gam va zin a, tua hunin Thura Shwe Mann pen galkapte gamtatna tawh kisai khempeuh thuneihna (charge of all military activities) len ahi hi. Kawlgam galkap ten a ukna hangin US leh EU gam ten khalna (sanctions) a bawl manun US leh EU gam ten galkap zuak khawlsan uh ahih manin a lo thei loin Burma in teel ding nei lo ahih manin North Korea tawh kizopna hong bawl uh hi. Ahih hangin 2009 in Burma-DPRK kamkupna leh thukimna pen a hoihna ding deih a thukankhiatna (exploratory) bek hi ci-in sources tuamtuam ten ci uh hi.
North Korea ah a sim in Kawlgam galkap ulian Thura Shwe Mann a zinna thu galkap thusim leh maan a pholakkhia mi nih Burmese court in sih dan pia a, mi thum dam sung thongkia dingin dan pia hi. Hih thusim a pholakkhia mi ngate pen Burma military junta‘ most senior generals khat kihel a, North Korea leh Burma galkapte kizopna lei sunga paina (tunnel) secret network maan hawmkhia Burmese Army thum hi a, khat major ahi hi. Hih bangin leinuai-ah paina lampi kibawl maante a kipholakkhiat manin Kawlgam in nuclear galvan bawl dingin upmawhna lianpi thuthang piangsak hi. A maante pen 2003 - 2006 kikal a kizaih ahi hi. Ahih hangin Myanmar in in nisuahna lam Tuaunggy kiangah leinuai-ah paina lampi ding a bawl hangin nuclear galvan bawl uh hi cih thuman tawh lahna ding kimu lo a, tua banga leinuai lampi kibawlna mun pen Kawl galkapte leh suahtakna ding thau tawi a kiphinna neite (insurgent armies) kum tampi kidona mun hi.
2010 in Thailand gam-a tai Burmese army major lui Sai Thein Win in Burmese military junta in medium-range missiles leh nuclear program bawl sawm hi ci-in ci-in Norway pansan Democratic Voice of Burma radio kiang leh leitung bup zak dinga thu khahkhia Al Jazeera news in a interview na-ah thu kicing takin gen hi. Sai Thein Win in Burmese military junta in nuclear reactor a bawl sawmna leh leisung a paina lampi (tunnels) tul tampi colour maan a kizaihte International Atomic and Energy Agency (IAEA) director lui leh US nuclear expert Robert Kelly kiangah gen in, a maante lak hi.
Kawl galkapte ukna langpang Democratic Voice of Burma (DVB) in kum nga sung thukanna a neihna uh-ah Burma in nuclear weapon programme a hanciamna khawlsan lo hi ci-in thukanna neihna a makaipi defense engineer lui leh missile expert Sai Thein Win in gen hi. Robert Kelley in Burma in nuclear bomb bawl ding sawm takpi mah hi cih kitel mahmah hi ci-in San Thein Win in maan a lahte a etcian khit nungin gen hi. Daha, Qatar headquarter dinga zang leh Kuala Lumpur ah branch headquarter nei Al Jazeera television network news report in Myanmar in nuclear bawlna ding hanciam in North Korea tawh kipawl mah hi cih June 4, 2010 in 12:30pm, June 8 in 1:30am leh 9:00am, June 10 in 9:00am news report ah suakzom sak hi. Al Jazeera news report in hih bangin a suahsakte Ministry of Foreign Affairs of the Government of the Union of Myanmar in Press Statement ah a thalnial a, "International media pawl khatin nuclear galvan neih ding hanciamin Myanmar leh DPRK kipawl hi ci-in a suahsak uh pen kingakna ding nei lo ngawhna leh ngawhna man lo hi a, galkap panin taikhiate, gamdang a taikhiate ngawhna man lo bulphuh in ngawhna hong bawl ahih hih thu pen thuman hilo hi," ci-in Press Statement bawl hi.
Al Jazeera news in a news report source pen Oslo, Norway news agency pansan Democratic Voice of Burma (DVB) genna panin a source bulpi a ngah hi a, DVB in huhna a ngahna mun dang 1983 in US a kiphuankhia National Endowment for Democracy (NED) tung pan ahi hi. NED in US Congress tung panin kum sim in huhna ngah a, DVB pen NED huhna tawh a nungta ahi hi. US Senator Jim Webb in Secretary of State Hillary Clinton kiangah a laikhakna ah US in huhna a piak US-funded DVB genna thu tuangsak hi. DVB news agency pen Myanmar kumpi leh gamdangte leh Myanmar gammite sunga kihuatna/kimuhdah thu a hoih lohna lam vive nak gen mahmah news agency ahih manin "killer broadcasting station" kici liang hi.
Ministry of Foreign Affairs of the Government of the Union of Myanmar in Press Statement ah galkap panin taikhia (diserter) leh gamdanga taimaimang (fugitive) ten ngawhna man lo bawl hi a cihte lakah galkap pan a taikhia Captain Sai Thein Win leh gamdanga galtai Major pension Aung Lin Htut ahi hi. "Sai Thein Win pen a pianna min U Sai Than Myint leh Daw Nan Mon Hsa hi a, Kyaukme khuami hi. 11 April 1999 in military gazetted officer dingin kiguang a, 11 April 2002 in captain in a za khang hi. MSc (Power Engineering) buaih Bouman Moscow State Technical University, Russia panin 2004 in ngah a, PhD a sutzom sawm hangin PhD entrance examination ah kia hi. Hih pa pen captain mawkmawk khat hi lel a, Feb. 28, 2010 panin khuan ngah loin hong kah nawn lo (absent) a, Kawl galkap panin a taikhia ahi hi. A news broadcast ah Major Sai Thein Win kineih in kumpi langpangte kipawlna a zopna ah a major rank ciamtehna (insignia) puan silh hi. Galkap panin taikhia bek hilo in thukham palsat dang zong nei ahih manin manin a tungah dan piak ding geelna kinei hi," ci-in gen hi.
July 2010 in regional Southeast Asia security forum ah US Secretary of State Hillary Clinton in Burma in North Korea tung panin nung diakin galvan teembaw panin supply nah hi cih reports kiza a, Burmese military junta in nuclear program a hanciamna uh North Korea tung panin huhna ngen uh hi ahih manin US in hih thu lunghimawh tham kisa mahmah hi ci-in gen hi. Ahih hangin nuclear weapons experts leh intelligence officials pawl khat ten Burmese military junta in North Korea tung panin a simtham/a guk (convert) in nuclear programme huhna a ngetna thu high-profile June report pen thusim loh in koih mawk theih loh a, lim takin kantel ding kisam hi ci uh hi.
Behlapna: Myanmar Armed Forces pen March 27, 1945 in kiphuankhia a, kum 72 a upa lei galkap ahi hi. Myanmar Armed Forces galpapte pen Tatmadaw zong kici a, 406,000 pha uh hi. Myanmar Armed Forces in kum sim in Myanmar Armed Forces Day 27 March in zang uh hi. Myanmar ah minam tam diakte 68% Bamar, 9% Shan, 7% Karen, 4% Rakhine, 2% Mon leh adang dangte 10% hi. Biakna: Theravāda Buddhism 87.9%, Khristian 6.2%, Islam 4.3% leh adang dangte 1.6%. A leitang golna 676,578 km2 (261,228 sq mi) hi a, leitunga gam golpen a 39na hi a, 2014 census in a gam milip 51,486,253 pha a, leitung adingin milip tamna pen 25na hi a, a government pen unitary parliamentary constitutional republic hi a, quasi-democracy ahi hi. Burma gam min pen 1089 in "Union of Burma" panin "Union of Myanmar" in kilaih a, tua khitin "Republic of the Union of Myanmar" in kilaih ahih manin Burma/Myanmar ci-in a min zat manman kizang lai hi. Myanmar gamah leisung sumpiang jade, gems, datsi/nagimtui (oil), natural gas leh mineral resources tuamtuam a tam mahmah hangin 2016 in Human Development Index in a ciamtehna ah Myanmar pen leitung gam 188te human development etna ah a 145na pek hi a, 2013 in a GDP (nominal) US$56.7 billion hi a, GDP (PPP) US$221.5 billion bek ahi hi.
Source: Global Security: Wikipedia
@Thang Khan Lian #ZUNs

MYANMAR-INDIA GAMGI-A SUAKTA TAKIN KHUALZIN GAMVAK THEIHNA DING KIBAWLPHA

MYANMAR-INDIA GAMGI-A SUAKTA TAKIN KHUALZIN GAMVAK THEIHNA DING KIBAWLPHA
Oct. 17, 2017: India-Myanmar in Free Movement Regime (FMR) kici tawh thukimna nei uh a, gamgi kantan in 16km ciang visa nei/tawi se loin suakta takin khualzin, gamvak theihna ding thukimna a neih uh Indian Government in India leh Myanmar gammite suakta takin a gamtat theihna dingin zan in Indian Home Ministry India gam-a states lite— Mizoram, Nagaland, Manipur leh Arunachal Pradesh tawh Free Movement Regime (FMR) vai kamkupna neihpih hi.
June kha-in Indian Home Ministry in Myanmar gamgi-a dai kikaih lohna gamgi (unfenced borders) ah free movement a kizatkhialhna hang leh khuazinmite suahta takin a zinsuk a zintoh ding ding uh kidalte beisakna dingin committee khat phuankhia hi. A committee pen Special Secretary-Internal Security Rina Mitra in a makaih dingin tavuan kipia a, Rita Mitra in September kha-in gamgi kiimte ah va pha kawikawi hi. Indian Home Ministry in hih bangin gamgi ah FMR kizatkhialhna hangin committee a phuankhiat pen Rakhine state, Myanmar panin Rohingya minamte tampi a taikhiat manin committee a bawlkhiat ahi hi.
Senior Home Ministry ulian in Indian Ministry of External Affairs leh Myanmar Ministry of External Affairs tawh “parallel discussion” kici tawh kamkupna a neihna uh-ah gam nih ten FRM bilateral agreement kici thukimna a neih bangun Myanmar in India gammite Kawlgam a paite leh zinte naikal 72 sung omsak theihna ding Myanmar in thukim dingin ngetna bawl hi.
Ahih hangin Home Ministry ulian in a genna visa nei loin FMR thukimna bangin India in Kawlgam mite naikal 72 sung om theihna ding phalna kipia a, Myanmar in naikal 24 bek India mite om theihna ding phalna pia hi ci hi.
#Behlapna: Hih FRM thukimna puahphatna kikna thu khuazin gamvak mi khempeuh in theih ding leh ciamteh ding kisam hi. Visa na neih loh hangin gamgi panin 16km a gamla ciang India ah naikal 72 sung suakta takin ki-om thei a, Myanmar ah naikal 24 sung bek suakta takin om theih ding hi. Matna na tuah leh hek pah lecin sum liau kul se lo a, hong kikhahkhia pah ding hi. Ahih hangin 16km sanga gamla zaw ah na zin, na vak nop leh visa na neih kei leh hong kiman ding hi. Thukham palsat na hih manin hong kiman hi bek a, nang mawhna ahi hi. Thei kei ing na cih leh na hai manin hong kiman hi bek a, hong huh ding a om kei leh khasiat muisiatna ding zong daidai se loh ding hi pah hi. Bang hang hiam cih leh thukham palsat na hih manin nang mawhna ahi hi. Thukham i palsat leh dan i tuah ding leitung ngeina leh vantung ki-ukna ding ngeina ahi hi. Paulap ding thukhen zum mai-ah om lo ding hi.
Source: The Hindu
@Thang Khan Lian #ZUNs

ZOMI POLITICS MAW? AHIH KEI LEH ZUAUMI POLLUTICS?

ZOMI POLITICS MAW? AHIH KEI LEH ZUAUMI POLLUTRICKS?

Gam it kici makai khatin gam mite hamphattuamna ding leh noptuamna ding kamciamna bawlbawl napi-in a kamciamsate muh theih dingin bangmah a sepkhiatna tawh a lah ding leh muh theih ding a om lo napiin adang a ciam behbeh a, a geel behbeh hangin a mawknapi ahi hi.
A kiamciamsate/kumpi tungah a nget khinsate leh sepkhiat dingin a ciamsa khat tangtunpih nai lopi-in adang a ciam behbeh leh a gilpi ading bek a khualna tawh kamciamna bawlbawl hi lel hi. Tua bang kamciamna bawl napi-in a tangtungsak ngei lo makai pen keen a kikhukkhuk suangtum tawh kibang lel hi. Tua bang makai khat muan'na pen maban ding khualna hi loin haina lianpi khat ahi hi.
Hun man leh hun dik (punctual) zui ngei lo makai khatin, “Hun zatsiam un,” ci-in mite kiangah a gen thei diam? Nek leh dawn a kisuum zo lo, a ki-uk zo lo makai khatin, midangte kiangah gamtatna hoih bang ci-in a genin ettehna tawh lak khia thei diam? A hun bangin a kisam ngahpih zo loin, a ciamsa a ciampeel den leh a tangtunpih ngei lo makai khat kamciamna leh geelna a muan ngamhuai teitei thei lai ding ahi hiam? (Na lawmngaihnu/pa in a kamciam khitsate ciampeel in a dang hong ciam behbeh leh um veve lai ding na hi hiam?) A kampi bek tawh a mutmut hangin a nasep khiatna kimu meel lo makai khat leh kipawlna khatpeuh pen mun khat a omcip vok in zong a duh nawn loh ektum tawh kibang hi.
Gamtatna leh sepkhiatna (action or deeds) pen kampauna sangin ngaihzaw a, muibun zaw hi. Vision nei lo makai a kiman'na ding om lo a, vision hoih nono tampi nei thuap liapluap napi-in a vision neihte muh theih dingin a tangtun' sak leh a suaksak thei lo makai zong a kiman'na ding om tuan beek lo hi. Makai kician i cihte in a ciamsate tangtun masa sak a, a ngimna leh a geelna masate a zawh khit ciangin na thak geelna nei pan a, a ut teng mot gengen loin, mot ciamciam loin sepkhiatna tawh lak zaw a, kamciamna sangin sepkhiatna thupi sim zaw hi.
A nuai-a gam it makai bang khat pumgup a, pummuan a zuihzuih khak ding kidophuai mahmah hi.
BE STRONGER THAN YOUR GREATEST EXCUSES
October 24 ni a manphatna leh mailam hun-a thupiang ding i sunmang dingte gengen sangin Zomi movement in a sepkhiatna uh muh theih leh phattuampihna gen ding a om leh hong​ kigen leh za nuam zaw bek hang e. Gam lim a kilaihlaih bangin i nget laihlaih themthum loin Zomi leh Zogam adingin i kamciamna bangin minam min tawh i movement kalsuanna ciang bekin i movement hong muibun in, senpi thei pan bek ding hi. Khat vei leh federalism; khat vei le lah autnmy r idependent; khat vei le lah minam tawh ciamtehn (Zomi ethnic recognition); khat vei le lah district; khat vei le lah state demand ding mut in ngimna kician nei loin movement kalsuan khawlsan hun ta hi. Tua lo bel a duhduh a gen nop teng a sunmang a mot gen khiat ziahziah leh bangmah sep sawm lo belh thei loh lingkung pona Suangtumpi movement bang lai ding hi hang. Na paulap lian pente sangin thahat zawk sawm zaw in.
ZOMI POLITICS MAW ZUAUMI POLLUTICS MAW?
Zomi it a, politics ah kimawl nuam a, i hamphatna dinga kilawm i laihkhiat nop leh Zomi min tawh lawng khatin luangkhawm masa in, kumpi ciamtehna nget sawm takpi i hih leh ngah masak loh phamawh hi. (leitung ah minam min tawh official recognition ngen a om ngei loin kipumkhatna automatic in a pian' theihna dinga lamen i hih leh cihna hi).
Singkung i kah nop leh singkung kah dan theih masak kisam a, tui i peek nop leh tuipeek dan siam masak kisam hi. Sa i mat nop leh thang kam dan leh thau kap dan theih masak kul hi. Zi i neih nuam leh numei vik ngam ding kisam masa hi. Na vik ngam kei a, na vik theih kei leh na zi in na na si hi, nik teng lo bek hi teh ci-in hong ciahsan pah valval ding hi. I minam hamphatna ngah dinga i ciamtehte muh theih dingin sepkhiat a, tangtun' sak kisam hi.
Zomi it i kicih a, Zomi min tawh politics i sai nop leh "imagine community" bekin omcip den loin ciamtehna ngah masa loin kipawlna phuan theih ta ci-in phuanphuan kei ni. Kipawlna a tam luat leh kikhenna tam piangsak zaw hi. Kipawlna thak bekbek phutkhiat den keei pen angsung ding bek leh gilpi ding bek khualna politics hi bek a, kikhemna lianpen hi. Pawl khatte i gilpi phuahna ding strategy bek ahi hi. Ei leh kikhemkhem khawlsan ta ni.
Vision nei lo kipawlna pen a mawknapi hi a, vision nei napi vision muh theih dingin a tak suahsah (kum tampi khit nungin) theih lohna zong a mawknapi huihpi nung delh tawh kibang hi. Huihpi man dinga kipawlna leh kikhemna hi. Huihpi man dingin kikhemkhem khawlsan hun a, tha kipiakpiak pen Khristian ngeina hilo hi.

🗣️Zomi politics pen Zuaumi pollutricks suahsak khawlsan in, suahsak behbeh kei ni. Zomite momnote sunmang a tangtun' theihna dingin Zomi realist politics suahsak ding makai ten hong hanciam zaw ta un. Khangnote adingin sanginn hoih leh tukpeng tualpi hoih leh laisimna dingin electricity supply kician kisam h hi. Cina damlote in zato inn kisam hi. Khalzin gamvakte in lampi hih kisam in a lunggulhna uh sawt mahmah ta hi. Bai ngah khinsate sepna hoih kisam uh hi. Khua mite leh tangpi tangta in infrastructure tuamtuam kisam uh hi. Minam min tawh ciamtehna; district leh state cihte kisam masa lo uh hi. A kisam masate masa sak ta ni.

@ Thang Khan Lian

Image may contain: text

HIH THU NA NGAIHSUN NGEI BEEK HIAM?

HIH THU NA NGAIHSUN NGEI BEEK HIAM?
👉Thuman bullet a thu kigen pen i kawi kaihkaih a, i leh kaihkaih zongin zuau thu suak tuam zo ngei lo hi.
👉Mi khat bek, makaite ngaihsutna bek man sakpih pah pong a, sial up pah lanlan pah pen haina nam khat hi.
👉Ngaihsutna gen/gelh khat a om ciangin makai leh minam langpang a muh pahna pen na tawta luat lai man bek ahi hi.
👉Ngaihsutna tuamtuam hong kigenkhawm ciangin ngaihsutna hoihpen koi hiam cih kitelkhia zo pan bek hi.
👉Upmawh thu, zuau thu leh thuman hong kigenkhawm ngeingai ciang bekin thuman leh thudik koi pen hiam cih guh dawk liangin hong kilangkhia pan hi.
👉Ngaihsutna genkhia ngam khat muhdahte mi hehpihhuai pente hi. Thuman hi cih thei napi a zuau thu leh zuau bulomtang teng gengen ngam a, zuau mah a lenkip ngam laite pen leitung buahsak pente leh mipoi pente hi.
👉 Kihtak a nei ui ngaih ham zaw hi.
🖋️Thang Khan Lian