MYANMAR' WEAPONS OF MASS DESTRUCTION (WMD) THU
Oct. 15, 2017: Myanmar in mi lom thahna galvan [weapons of Mass Destruction (WMD)] leh nuclear galvan khat beek nei lo a, propaganda news leh ngawhna tuamtuam nei ten nei mah hi, nei kha ding hi a cih uh Myanmar in nial den hi. 1963 Partial Test Ban Treaty thukimna lenkip gam masa pen leh State Party hi a, 1967 in Outer Space Treaty suai na kai a, State Party to the 1968 Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT) zong namkipna zong suai na kai hi. Nuclear galvan tuipi nuai-ah test theih lohna dingin 1972 Seabed Treaty thukimna suai a kaih hangin namkipna (ratify) dingin suai na kai nai lo hi. 1988 panin SLORC leh SPDC government ten 1972 Seabed Treaty thukimna na nei hi. 1995 in IAEA in NPT safeguard agreement zuihna dingin kisam in a kalh Treaty of the Southeast Asia Nuclear Weapon-Free Zone kici Myanmar in 1995 in thukimna suai na kai hi.
Myanmar in nuclear program bel na nei mah a, ahih hangin sum tampi kisapna hangin a din'khawl den pen May 1998 in Pakistan in nuclear galvan a test khit a sawt lo a kipanin thalak kikna leh lawhcinna (revitalized) tawm na nei kik hi cih reports om hi. Analysts pawl khat ten Burmese military junta in leitungah a minhoih deihna leh strategic kidalna dingin nuclear galvan bawl ding hanciam in, a sawt loin lawhcing ding hi ci-in a gen hangun quasi-democracy tawh 2011 in ki-ukna hong kilaih manin Burmese military junta lubawkte geelna lawhsam hi.
Myanmar in nuclear reactor a bawlna ah a kipawlpih muahnuai leh poimawh Russia hi a, ahih hangin 2010 tanin mainawtna bangmah piang zo lo hi. Russia in Burmese military junta tawh 2007 in nuclear research centre Burma ah bawl ding thukimna suai a kaihna uh-ah 10 MW ligh-water research reactor center bawl ding vai zong thukimna ah kihel hi. Thukimna bawl khitsa ahih manin Russia in thukimna lenkip ding hi.
Magway Division ah ahih kei leh Magway kiangah Myanmar in nuclear bawlna mun (facility) nei hi ci-in 2002 panin Government of Burma (GOB) leh Russian cooperation in nuclear research reactor project kibawl hi ci-in a bul a bal kithei lopi a thuthang (rumour) om hi. Tua bangin Russia tawh kipawlin GOB in nuclear research reactor bawl hi cih thuthang a om mah bangin November 2003 in Far Eastern Economic Review (FEER) article ah Kawl galkapte vaihawmna tawh North Korea leh Burma in nuclear research reactor project bawl hi cih suaksak uh hi. Burma in tua hun panin North Korea ahih kei leh Russia tawh kipawlin nuclear reactor bawl hi cih thuthang a om hangin a langtang a lah theih ding thuman (direct evidence) muh ding om lo a, Myanmar ah North Korean "technicians" om hi cih genna a tamzaw sem a om hangin thuman tawh lahna ding om lo hi.
US Embassy ah nasem dinga kipiakhia Kawlgam panin US a peem sumbawlmi US Embassy Officer khatin January 2004 in, "Central Magway Division a pm Minbu kiangah Myanmar in nuclear reactor bawl hi cih thuthang ka za a, kei mah mit tawh hih kiim-ah van golpi rebar tawh kikim a kisuahkhia (unloaded) ka mu hi. Van golpi large-sized rebar-te banga kizang hiam hiam ci-in khuamite ka dot leh hih bangin van golpi nipi kal sim phial in hong kipuak a, rebar pen min gen loh van bawlnate (unnamed/unidentified factories) a kizang hi hong ci uh hi," ci-in gen hi. Hih sumbawl pa'n Minbu kiangah vanleng phual thak golpi om a, tua munah space shuttle bawh zo ding hi ci-in gen beh hi.
Burma-North Korea galkapte kizopna thuthang pen man mah hi cih US ten July 2009 in vankham dinga upmawh Myanmar ah kipuak ding a muhna panin hong kitel hi. Tua vankham puakna teembaw US Navy ten Burma panin North Korea gam-a ciah kik mu uh ahih manin July 2009 in US Secretary of State Hillary Clinton in nuclear galvan nei North Korea leh Myanmar gamte galvan lamsang ah a kipawlna uh lunghimawh tham kisa mahmah hi ci-in gen hi.
August 2009 in Myanmar a Australian Ambassador Michelle Chan in Burma-DPRK kizopna pen thukham zui-a galdona a galvante (conventional weapons) hilo hi ci hi. Russia-Myanmar in nuclear reaction centre bawl dingin thukimna a neih uh pen galvan a ding hilo in lilemna lamsang van (peaceful nuclear component) bawlna ding hi a, Myanmar in electrical power generation a tangsapna hukna dingin bawl ding hi bek a, Burma-Russia agreement ah peaceful nuclear reactor bawl ding pen software leh training ading bek ahi hi. Ahih hangin North Kora (DPRK) leh Burma agreement pen "hardware" lamsang ahi hi. Burmese Army Chief of Staff (third highest ranking) General Thura Shwe Mann in Nov. 2008 in DPRK gam va zin a, tua hunin Thura Shwe Mann pen galkapte gamtatna tawh kisai khempeuh thuneihna (charge of all military activities) len ahi hi. Kawlgam galkap ten a ukna hangin US leh EU gam ten khalna (sanctions) a bawl manun US leh EU gam ten galkap zuak khawlsan uh ahih manin a lo thei loin Burma in teel ding nei lo ahih manin North Korea tawh kizopna hong bawl uh hi. Ahih hangin 2009 in Burma-DPRK kamkupna leh thukimna pen a hoihna ding deih a thukankhiatna (exploratory) bek hi ci-in sources tuamtuam ten ci uh hi.
North Korea ah a sim in Kawlgam galkap ulian Thura Shwe Mann a zinna thu galkap thusim leh maan a pholakkhia mi nih Burmese court in sih dan pia a, mi thum dam sung thongkia dingin dan pia hi. Hih thusim a pholakkhia mi ngate pen Burma military junta‘ most senior generals khat kihel a, North Korea leh Burma galkapte kizopna lei sunga paina (tunnel) secret network maan hawmkhia Burmese Army thum hi a, khat major ahi hi. Hih bangin leinuai-ah paina lampi kibawl maante a kipholakkhiat manin Kawlgam in nuclear galvan bawl dingin upmawhna lianpi thuthang piangsak hi. A maante pen 2003 - 2006 kikal a kizaih ahi hi. Ahih hangin Myanmar in in nisuahna lam Tuaunggy kiangah leinuai-ah paina lampi ding a bawl hangin nuclear galvan bawl uh hi cih thuman tawh lahna ding kimu lo a, tua banga leinuai lampi kibawlna mun pen Kawl galkapte leh suahtakna ding thau tawi a kiphinna neite (insurgent armies) kum tampi kidona mun hi.
2010 in Thailand gam-a tai Burmese army major lui Sai Thein Win in Burmese military junta in medium-range missiles leh nuclear program bawl sawm hi ci-in ci-in Norway pansan Democratic Voice of Burma radio kiang leh leitung bup zak dinga thu khahkhia Al Jazeera news in a interview na-ah thu kicing takin gen hi. Sai Thein Win in Burmese military junta in nuclear reactor a bawl sawmna leh leisung a paina lampi (tunnels) tul tampi colour maan a kizaihte International Atomic and Energy Agency (IAEA) director lui leh US nuclear expert Robert Kelly kiangah gen in, a maante lak hi.
Kawl galkapte ukna langpang Democratic Voice of Burma (DVB) in kum nga sung thukanna a neihna uh-ah Burma in nuclear weapon programme a hanciamna khawlsan lo hi ci-in thukanna neihna a makaipi defense engineer lui leh missile expert Sai Thein Win in gen hi. Robert Kelley in Burma in nuclear bomb bawl ding sawm takpi mah hi cih kitel mahmah hi ci-in San Thein Win in maan a lahte a etcian khit nungin gen hi. Daha, Qatar headquarter dinga zang leh Kuala Lumpur ah branch headquarter nei Al Jazeera television network news report in Myanmar in nuclear bawlna ding hanciam in North Korea tawh kipawl mah hi cih June 4, 2010 in 12:30pm, June 8 in 1:30am leh 9:00am, June 10 in 9:00am news report ah suakzom sak hi. Al Jazeera news report in hih bangin a suahsakte Ministry of Foreign Affairs of the Government of the Union of Myanmar in Press Statement ah a thalnial a, "International media pawl khatin nuclear galvan neih ding hanciamin Myanmar leh DPRK kipawl hi ci-in a suahsak uh pen kingakna ding nei lo ngawhna leh ngawhna man lo hi a, galkap panin taikhiate, gamdang a taikhiate ngawhna man lo bulphuh in ngawhna hong bawl ahih hih thu pen thuman hilo hi," ci-in Press Statement bawl hi.
Al Jazeera news in a news report source pen Oslo, Norway news agency pansan Democratic Voice of Burma (DVB) genna panin a source bulpi a ngah hi a, DVB in huhna a ngahna mun dang 1983 in US a kiphuankhia National Endowment for Democracy (NED) tung pan ahi hi. NED in US Congress tung panin kum sim in huhna ngah a, DVB pen NED huhna tawh a nungta ahi hi. US Senator Jim Webb in Secretary of State Hillary Clinton kiangah a laikhakna ah US in huhna a piak US-funded DVB genna thu tuangsak hi. DVB news agency pen Myanmar kumpi leh gamdangte leh Myanmar gammite sunga kihuatna/kimuhdah thu a hoih lohna lam vive nak gen mahmah news agency ahih manin "killer broadcasting station" kici liang hi.
Ministry of Foreign Affairs of the Government of the Union of Myanmar in Press Statement ah galkap panin taikhia (diserter) leh gamdanga taimaimang (fugitive) ten ngawhna man lo bawl hi a cihte lakah galkap pan a taikhia Captain Sai Thein Win leh gamdanga galtai Major pension Aung Lin Htut ahi hi. "Sai Thein Win pen a pianna min U Sai Than Myint leh Daw Nan Mon Hsa hi a, Kyaukme khuami hi. 11 April 1999 in military gazetted officer dingin kiguang a, 11 April 2002 in captain in a za khang hi. MSc (Power Engineering) buaih Bouman Moscow State Technical University, Russia panin 2004 in ngah a, PhD a sutzom sawm hangin PhD entrance examination ah kia hi. Hih pa pen captain mawkmawk khat hi lel a, Feb. 28, 2010 panin khuan ngah loin hong kah nawn lo (absent) a, Kawl galkap panin a taikhia ahi hi. A news broadcast ah Major Sai Thein Win kineih in kumpi langpangte kipawlna a zopna ah a major rank ciamtehna (insignia) puan silh hi. Galkap panin taikhia bek hilo in thukham palsat dang zong nei ahih manin manin a tungah dan piak ding geelna kinei hi," ci-in gen hi.
July 2010 in regional Southeast Asia security forum ah US Secretary of State Hillary Clinton in Burma in North Korea tung panin nung diakin galvan teembaw panin supply nah hi cih reports kiza a, Burmese military junta in nuclear program a hanciamna uh North Korea tung panin huhna ngen uh hi ahih manin US in hih thu lunghimawh tham kisa mahmah hi ci-in gen hi. Ahih hangin nuclear weapons experts leh intelligence officials pawl khat ten Burmese military junta in North Korea tung panin a simtham/a guk (convert) in nuclear programme huhna a ngetna thu high-profile June report pen thusim loh in koih mawk theih loh a, lim takin kantel ding kisam hi ci uh hi.
Behlapna: Myanmar Armed Forces pen March 27, 1945 in kiphuankhia a, kum 72 a upa lei galkap ahi hi. Myanmar Armed Forces galpapte pen Tatmadaw zong kici a, 406,000 pha uh hi. Myanmar Armed Forces in kum sim in Myanmar Armed Forces Day 27 March in zang uh hi. Myanmar ah minam tam diakte 68% Bamar, 9% Shan, 7% Karen, 4% Rakhine, 2% Mon leh adang dangte 10% hi. Biakna: Theravāda Buddhism 87.9%, Khristian 6.2%, Islam 4.3% leh adang dangte 1.6%. A leitang golna 676,578 km2 (261,228 sq mi) hi a, leitunga gam golpen a 39na hi a, 2014 census in a gam milip 51,486,253 pha a, leitung adingin milip tamna pen 25na hi a, a government pen unitary parliamentary constitutional republic hi a, quasi-democracy ahi hi. Burma gam min pen 1089 in "Union of Burma" panin "Union of Myanmar" in kilaih a, tua khitin "Republic of the Union of Myanmar" in kilaih ahih manin Burma/Myanmar ci-in a min zat manman kizang lai hi. Myanmar gamah leisung sumpiang jade, gems, datsi/nagimtui (oil), natural gas leh mineral resources tuamtuam a tam mahmah hangin 2016 in Human Development Index in a ciamtehna ah Myanmar pen leitung gam 188te human development etna ah a 145na pek hi a, 2013 in a GDP (nominal) US$56.7 billion hi a, GDP (PPP) US$221.5 billion bek ahi hi.
Source: Global Security: Wikipedia
@Thang Khan Lian #ZUNs