EPIDEMICS LEH PANDEMICS NASIA PHA DIAKTE
Leitungah kuam khat sung ahih kei leh gam khat sung ahih kei leh leitung bupah a kizeelsuak pulnatna tampi vei na piang khin zo a, LST sungah zong Egypt ah pulnatna na piang a, Egypt mite' gan leh tacilte uh na si hi. Israel kumpi David in Israel milip phazah a simna hangin Judahte 70,000 na lom sih ziau uh hi. Pulnatna pen world history i nung et kik ciangin kum zalom khat hal sim in khat vei na na om den pian hi.
LST ah ciah kikin, LST sung i et ciangin pulnatna pen Pasian' hehna hai kibuak khia hi, cih kimu thei hi. A nunung penna ding pulnatna nam mah ahi global pandemic or Covid-19 pandemic peuh Sente in a SARS-CoV2 virus a bawl uh hi, cih ngaihsutna pen haina nam khat tawh kibang pian dek bang hi. Haina bek hi loin mawl leh tawta vai tawh thuah khawmna tawh kibang zaw hi.
LEITUNG TANGTHU SUNGAH EPIDEMIC LEH PANDEMIC NASIA DIAKTE A PIANG KHINSATE HIH BANG HI:
1. Bubonic plague natna in a pian'sak Black Dead kici Europe panin hong kipan a, 1346-1353 kikal Europe, Asia, leh North Africa gamte a nawk lai-in mihing 75-200 million kikal si dingin na kituat a, Europe gam sunga milip 30–60% kikal si ahih manin pandemic nasia pen hi lai hi, ci-in kiciamteh hi.
2. Influenza A/H1N1 natna in Spanish Flu kici leitung bup 1918–1920 kikal a nawk lai-in mihing 17-100 million kikal na si ahih manin leitungah milip 1–5.4% kikal na sihlawh zo hi. Hih pandemic a min Spanish Flu a kicih hangin a natna pen Galpi Nihna hun lai-in US gam panin Europe ah galdo dingin a hong kuan American galkapte va puaklut hi, kici hi.
3. Bubonic plague natna in a pian'sak Justinian Plague in Europe leh Asia nitumna lam 541–549 kikal sung a nawk lai-in mihing 15-100 million kikal na si a, Europe ah milip 25–60% kikal na sihlawh hi.
4. HIV/AIDS in a pian'sak HIV/AIDS pandemic kici US gam Los Angeles leh San Francisco panin homosexual community sung panin 1981 kum panin pandemic a hong kipat khit nung leitung bup-ah a natna kizeel a, 2018 dong mihing 35+ million si khin zo hi. A damna ding zatui kimukhia leh bawlkhia nai lo ahih manin million bangzah sih beh lai ding hiam cih kigenkhol thei lo hi.
5. Bubonic plague in a pian'sak Third plague pandemic kici in 1855–1960 kikal sung leitung bup a nawk lai-in mihing 12-15 million kikal sihna na piangsak hi.
6. Mexico gam panin a hong kipan Cocoliztli in a pian'sak Cocoliztli Epidemic of 1545–1548 kici in 1545–1548 kikal sungin mihing 5-15 million kikal na si a, Mexico gam milip 27–80% kikal na sihlawh hi.
7. Roman Empire sung panin a hong kipan sumphuk ahih kei leh tangh (smallpox or measles) natna in a pian'sak Antonine Plague kici hangin 165–180 (or possibly up to 190) kikal sungin mihing 5–10 million kikal, leitung bup milip 3–6% kikal, Roman milip 25–33% sihna na piangsak hi.
8. Wuhan, China ah a case masa pen a kimukhia SARS-CoV2 or COVID-19 in a pian'sak COVID pandemic kici in 2019 kum bei kuan panin leitung nawk kipanin tu dong dai nai lo a, gam pawl khatte ah suuksia semsem zaw lai hi. Hih pandemic hangin a natna mi 196,717,438+ in a ngah khit banah 4 million val (4,203,776+) si khin zo hi.
9. Mexico gam panin a hong kipan smallpox in a pian'sak 1520 Mexico smallpox epidemic kici in 1519–1520 kikal sungin leitungah mihing 5-8 million kikal na si a, Mexico gam milip 23–37% sihna na piangsak hi.
10. Russia gam panin a hong kipan Typhus in a pian'sak 1918–1922 Russia typhus epidemic kici hangin mihing 2-3 million sihna na piangsak a, leitung bup milip 0.1–0.16% leh Russia gam milip 1-16% sihna na piangsak hi.
11. Influenza A/H2N2 in a pian'sak 1957–1958 influenza pandemic kici leitung bupah na kizeel a, mihing 1-4 million na si ahih manin leitung bup milip 0.03–0.1% sihna na piangsak hi.
12. Influenza A/H3N2 kici in a pian'sak Hong Kong Flu kici 1968-1969 kikal sung leitung bupah na kizeel a, mihing 1-4 million sihna na piangsak ahih manin leitung bup milip 0.03–0.1% kikal na sihlawh hi.
13. Mexico gam panin a hong kipan Cocoliztli in a pian'sak Cocoliztli epidemic of 1576 kici hangin 1576-1580 kikal sungin mihing 2–2.5 million kikal sihna na piangsak hi. Hih epidemic hangin leitung bup milip 0.4–0.5% kikal si a, Mexican regional milip 50% sihna na piangsak hi.
14. Japan gam panin a hong kipan smallpox in a pian'sak 735–737 Japanese smallpox epidemic kici hangin 735–737 kikal sung mihing 2 million na sihlawh hi. Leitung bup milip 1% si a, Japan gam regional milip 33% na sihlawh hi.
15. Persia (Iran) gam panin a hong kipan Bubonic plague in a pian'sak 1772–1773 Persian Plague kici in 1772-1773 kikal sungin mihing 2 million sihna na piangsak a, leitung bup milip 0.2–0.3% kikal na sihlawh hi.
16. Italy gam leitaw lam panin hong kipan plague in a pian'sak Naples Plague kici hangin 1656–1658 kikal sungin mihing 2 million na si a, Italy gam milip 0.2% na sihlawh hi.
17. Sungpai (cholera) in a pian'sak 1846–1860 cholera pandemic kici in 1846-1860 sungin leitungah mihing 1 million + sihna na piangsak ahih manin leitung bup milip 0.08% na sihlawh hi.
18. Italy gam panin hong kipan Bubonic plague in a pian'sak 1629–1631 Italian plague kici hangin 1629–1631 kikal sungin mihing 1 million na sihlawh ahih manin leitung bup milip 0.2% sihna na piangsak hi.
19. Buhkhuh/hitang (influenza) in a pian'sak hi a cih hangin tu dong pawl khatte in influenza hilo hi a cih uh 1889–1890 flu pandemic hangin 1629–1631 kikal sungin mihing 1 million na sihlawh ahih manin leitung bup milip 0.07% sihna na piangsak ngei hi.
Thukhupna: Covid-19 pandemic a kipat cil lai-in a virus nam (variant or mutant) pen SARS-Cov2 bek ahi hi. SARS-CoV2 variant sangin a khauhzaw Indian variants minte WHO in Delta variant leh Kappa variant ci-in a min phuahsak hi. Delta variant (B.1.617.2) bek zong a mutations or variants thak nam tuamtuam T19R, Δ157-158, L452R, T478K, D614G, P681R leh D950N ci-in kikhen diudeu lai hi. WHO in UK gamah a virus case kimu masa a variant B.1.1.7 min diingin Alpha, South African B.1.351 variant min dingin Beta, Brazil P.1 variant min dingin Gamma cih bangin phuak hi.
Maban ah coronavirus natna a piangsak variants kibehlap zom zel ahih manin variants bangzah kibehlap ding a, mihing bangzah sih beh lai ding a, cik hun cianin hih coroanavirus pandemic bei ding hiam cih kigenkhol thei lo hi. Tua ahih manin tu lai takin hih pandemic panin a kidalna dingin a hoihpen a omsun pen Covid-19 vaccines zatui kibawl khinsa nam tuamtuamte i deih leh muan pen manlang takin kisut ding a zatui hoihpen hi zaw hi.
Hih Covid-19 pandemic case masa pen Wuhan ah a kimuhkhiat manin Sen dawi hi, Chinese-made virus hi ci-in a bul a bal om ding teci (evidence) om lopi-in China pum muhdah leh lipkhapbawlna hangin a pandemic a veng tuam ding hilo hi. Racism hi zaw bek hi. I hai vet leh hai kician vet zawk ding hoih hi. Haina leh tawta leh mawl i thuahkhawm sawnsawn ciangin a thoihna ding zatui om lo ahih manin vaisah peuhmah hi.
@Thang Khan Lian #ZUNs reports
