PANDEMIC HUN IN HISTORY LEH MECICAL EXPERTS MITE' HONG HILHNA SANGIN POLITICIAN OR CONSPIRACY THEORIES MUTTE ZUAUGEN KOI UM ZAW DING?
Endemic, epidemic, pandemic kici pen, "History merely repeats itself" a kicih bangin a piang khinsa leh omsa mah bangin a piang kik zel hi bek a, thuthak hilo hi. "A omsa mah bangin hong piang kik ding a, a kisemsa bangin hong kisem kik ding hi. Leitungah a thak na khat beek omlo hi. Hih pen a thak ahi hi, a kici thei ding khat beek om lo hi. Eite' khan' ma-in a omsa vive ahi hi." (Ecclesiastes/Thuhilhna 1:9-10). China in Covid-19 virus bawl theih dingin i up ngam leh Chinate' pilna pen i muan'na sang mahmah hi cihna hi.
Kum zalom 21 hun in laisim thei vive, laisiam tam mahmah hun hita napi-in nung kum bei kuanin Wuhan, China panin a case masa a kimukhia Covid-19 or SARS-CoV2 pandemic kici hangin leitungah misi (global death toll) 1.1 million a bang si khin ta napi-in conspiracy theories mutmutte leh Zuaukungpu politiciante thugen kibumhaisak lai-in, "HOAX hi; up dingin ngaihsun ke'ng; Chinese-made virus hi," cih laulau ngam lai khawng pil vai het lo a, masks a zangte peuh zahpihin nuihsanna pen Noah' hun in tuiciin tun ma-in teembaw a bawl lai-in zahpih in a nuihsante tawh a kilamdan'na om lo hi.
Covid-19 kici up dingin ngaihsun thei nai lo, kikep kidal ding awlmawh lo, mi dangte nuntakna leh cidamna ding khual sese loin kikepna dingin a baihlam pen masks zat ding nangawn thasial lai i hih leh i ci a nat ciangin zong um sese loin zatui zaha nek sese kisam lo a, scientists leh doctorte thugente um sese loin i ci a nat sim in conspiracy theories leh politiciante thugente mah up leh zuih a, i cinat ciangin amau va zuat tangtang pah ding hi ziau hi. (Stop being hypocrites. We're fighting two types of pandemic - Covid-19 and stupidity).
Covid-19 pandemic kici mihinge' tangthu sungah pandemic masa pen hilo a, a beina ding zong hi beek lo hi. Kumpi David in Israel milip pha zah a sim lai-in Pasian' hehna Israel mite' tungah tung a, vantung mi in Israel mi 70,000 vatlum hi (1 Khang Tangthu Masa or 1 Chronicle 21). Laisiam leh a pil vive ngen kihi ta ahih manin history ah ciahkik pakin pandemics piang khinsate lakah a nasia pen ngate a lungngaih kik huai hi:
1. Plague of Justinian: Egypt panin Emperor Justinian tungah siah pia dingin an puakin Mediterranean Sea tungtawnin a paite in Byzantine Empire capital Constantinople ah 541 BCE kum in hih pulnatna na puaklut kha uh a, Justinian Plague kici pulnatna na kizeel hi. Hih plague hangin Constantinople khua mite pulsih mang khin dektak uh a, Europe, Asia, North Africa leh Arabia continent-te ah gamkang bangin kizeelsuakin mi 30-50 million kikal na si ahih manin tua hun in leitung bup milip a kimkhat bang si zo hi ci-in historians ten na gen uh uh hi.
2. Black Death: Justinian Plague hangin leitung mi a kimkhat bang a sih khit nung kum 800 khit zawh 1347 kum in Black Death or Bubonic Plague kici pulnatna in Europe na vat kik hi. A natna kilawhsawn theih zia scientific knowledge na thei nai lo uh ahih manin kum li sung bekin mihing 200 million kiim bang na lom sih ingin kituat hi. Hih hun in Venetian-controlled port city of Ragusa ah forward-thinking officials ten a teembaw kingakna phual (port) ah tung teembaw hawlte (sailors) in a natna ngah lo uh hi cih thuman tawh a lahna (prove) a theihna dingun Venetian law "trentino" cih zangin forced isolation 40 days or quarantino isolation in na tuam khum-in na tuamkoih uh hi.
Hih Venetian law "trentino" zangin 40 days quarantino thukham zangin teembaw hawlte aana zangin a tuamkoihna uh pen tu hun in "quarantine" i cih kammal kizang hong piangkhiatna kammal kipatna hi. DePaul University ah history profssor Thomas R. Mockaitis in, Venitian "trentino" phattuam mahmah a, mi tampi a sih beh lai ding kipelh thei hi na ci hi.
3. The Great Plague of London, 1665: 1348 panin 1665 kikal sung London khuapi pulnatna in 10 vei na vat gawp a, kum 300 sungin pulnatna epidemic 40 vei takin na vat hi. London khuapi sung plague epidemic in a vat khak sim in a khuapi sunga teng pasal, numei leh naupang 20% bang na si den uh hi. 1500s kipat cil panin England gam-ah cinate tuam khenkhiat in tuamkoihna (separate and isolate) dingin law masa pen na bawl uh hi. 1500s kipat cil lai-in epidemic or pandemic hun ciangin self-isolation in cinate tuamkoih ding thukham England gam-ah na kizang ta napi-in, kum zalom 21 hun in pil leh siam leh tei a kisa mahmah pawl khatte in hih bangin self-isolation in kituamkoih in kikem ding zia kum zalom 16 hun pekin England gamte pilna kibaan nai lo hi zen hi.
Great Plague of London, 1665 pen a beisa hunte ah pulnatna piang khinsate bangin a nasia mahmah pulnatna hi a, kha sagih sung bekin London khua mite (Londoners) mi 100,000 na si uh hi. A natna dona ding leh kikep kidalna dingin public entertainment khempeuh na kham (banned) uh a, a natna a kizelhsawn ding dalna in a natna ngahte a inn sungah uh aana zangin kong khak khum (forcibly shut) uh hi. A kongbiang tungte uh-ah a san in singlamteh (red crosses) lim a gelh ban uh-ah, "Topa aw, kote tungah hehpihna hong nei in," (Lord have mercy on us) ci-in maisakna ngenin Pasian' maipha na zong uh hi.
Ahi zongin Covid-19 pandemic hun in thu upna lamsang ah a hahkat pha diak kineih Khristian pawl khatte in, "Covid-19 kici Democrats' HOAX hi; Chinese virus or Kungflu hi; lauhna ding om kiuhkeuh lo hi; masks zat pen meidawi vai leh Communist ukna tawh hong uk khum nuamte thukham bawl hi; Pasian in hong kem ding ahih manin lunghimawh sese ke'ng; a virus haipi dim thum dawn le'ng zong bangmah ci kei ning..." khawng peuh ci zanzan uh a, masks lah zang sese lo, social distancing orders leh government restrictions omte lah zuih sawm vet loin patsat ding a hahkat tam mahmah zaw lai uh hi. Pandemic hun pen Jesuh in Thukham lianpen a genna ah, "Nangma pumpi na it bangin na vengte na it in," (cf. Matt. 22:39) lahkhiatna tawh mi dangte tungah natna lawhsawn misssionary hih khak loh dingin kikep kidophuai mahmah hi.
London khuapi Great Plague of London in a vat gawp lai-in damlo leh cinate inn ah a kong a kalh khum uh pen gitloh vai leh khengval lua a bat hangin London khuapi a vat gawp "great plague outbreak" beisakna dingin a lampi omsun ahi hi.
4. New World (America) ah pulnatna lianpi a piangsak European natna sumphuk (Smallpox): Smallpox virus pen kum zalom 15 ma pek kum zalom ang zah hiam sung Europe, Asia leh Arabia sunga tengte lakah a kizeel leh lawhsawn (endemic) natna a piangsak dente lak-a khat ahi hi. Ahi zongin kum zalom 15 hun in New World ah gam thak a zong khia dingin a kilut Europe explorers mite in a va puaklut uh natna hi. Tu hun in Mexico leh United States gam-a tualsuak mite (indigenous peoples) pumpi in hih smallpox virus dal zawhna nei lo (zero natural immunity) ahih manun a virus hangin millions tampi na lom sih uh hi.
"Kum zalom khat sungin Americas (North and South America) ah indigenous people 90-95% kikal a that hih bang virus mihingte' tangthu sungah om ngei lo hi. Mexico gam milip 11 million pha kimlai 1 million bekin kiamsuk zo hi," ci-in Mockaitis in gen hi. South America ah Incas Civilisation leh Aztec Civilisation hun-a mite hih sumphuk natna hangin tam na lom sih lua mahmah uh ahih manun European gamkeekte na nang zo loin gal kidona ah na guallel uh ahih manun civilization nih bei lawh zo liang hi. Tu hun-a kum zalom 21 hun in hih bang piang leh nitumna gamte leh conspiracy theories mutpute pawlin kua teng pum ngawhin a liausak theihna dingun court cases bang zah a filed zen tam uh maw?
Kum zalom khat khit nungin hih smallpox virus dalna ding kisutna zatui (vaccine) kimukhia ahih manin leitungah virus epidemic bei masa pen hi ci-in kiciamteh hi. Kum zalom 18 bei kuanin British doctor Edward Jenner in bawngnawi suuk numeite (milmaids) in smallpox virus sangin a khauh lo zaw deuh cowpox natna dal zo-in a natna ngah thei lo (immune) ten smallpox virus natna na ngah thei lo uh cih hong mukhia hi. Dr. Jenner in a huancingpa' tapa kum kua mi cowpox virus tawh sun (innoculated) a, smallpox virus a ngah hangin cina loin (ill effect) siatna piangsak lo hi cih hong mukhia hi. 1801 kum in Dr. Jenner in, "Mihingte adingin natna lauhuai pen smallpox hih bangin (a huancingpa' tapa tungah) sinna (practice) kinei a final result hita ding hi," ci-in a gen dik hi. Kum zalom nih khit nung 1980 kum in World Health Organization (WHO) in leitung maitang tung panin smallpox kibeisak ta hi ci-in na tangko uh a, tu ni dongin sumphuk hangin a si kuamah kiza nawn lo hi.
5. Cholera (Public Health Research gualzawhna): Sungtholh, gilsan, ekphiah natna (cholera) natna in kum zalom 18 kimkhat lai-in England gam na nawk a, mi tul tampi tak na si uh hi. Tua hun in scientific theory a om panin a thusan'na uh-ah huihsia (foul air) "miasma" kici in hih natna a piangsak hi cih ngaihsutna na nei uh hi (Covid-19 pandemic kipat cilin scientific theory pawl khatte tu-in a diklo tampi om a, research a bawlna panin a dik hong muhkhiat uh tawh kibang pian hi). Ahih hangin British doctor John Snow kicipa in, hih cholera natna ngahte a natna ngah uh cih a kitheihkhiatna limte (symptoms) a kila khit ni tam loin a natna ngahte a sisak pahpah cholera pen "miasma" in a pian'sak hi loin London' tui dawn (drinking water) sianglote panin hong kipan hi, cih na ummawh hi.
British detective Sherlock Holmes in a thukankhiat dan bang pianin Dr. Snow in cholera natna hangin mi a sihna mun panin hospital records leh morgue reports investigation bawl hong kipan pah a, ni 10 sungin a khuapi mite' tui dawn ngahna Broad Street kiim-ah cholera natna hangin a si 500 om a muhte geographic chart hong bawlkhia hi.
"Cholera hong kipat khit a kizelh ziate leh om ziate ka theih a kipanin dawn dingin tui a kilakna Broad Street-a om street-pump panin tui nin panin hih natna hong piang hi dingin ka ummawh hi," ci-in Dr. Snow in gen hi. Dr. Snow' hanciamna leh panlakna hangin local officials ten Broad Street drinking well panin a pump handle a hepkhiatna ding uh, Broad Street drinking well zat theih loh hi ci-in a pulakna dingun hong thuzawh zo hi. Dr. Snow’ nasepna leh panlakna hangin zan khat thu-in cholera damsak lo a, ahih hangin khuapi sung sian'thona (urban sanitation) dinga panlakna leh dawn ding tuite cholera natna piangsak lungnote panin humbitna dingin leitung bup in panla hi.
Gam khangto khinsate (developed countries) ah cholera natna ngah leh si cih om mengmeng nawn lo a, ahi zongin zun leh ek tuahna peuh ah a kipheng thakna, cidamna leh sian'thona (sanitation) ding vaite awlmawh lo leh dawn ding tui siangtho kicing a ngah zo nai lo leh nin paihna (sewage treatment) kicing a om lohna third-world gamte ah cholera hangin kum sim in mi lom sihsih veve lai hi.
Covid-19 pandemic zong a kipat cil panin a virus a thupisim lo, thudon lo, HOAX hi a ci, conspiracy theories hi ci-in mipilsak leh kikhangto sak mahmah hi napi-in Chinese-made virus hi ci-in tang ngawh miau pongin, masks zat ding leh social distancing restrictions leh lockdown or stay-at-home order a thusim lo gamte in Covid-19 thuaklah pen a, thuneihna (power) bek deihin mawhpuakna (responsibility) a thudon gam makai kician lote makaihna gamte ah a si tam pen hi.
Kump Solomon in Thuhilhna 1: 17-18 kikal a, "Pilna leh haina, theihna leh mawlna, a kilamdan'na ka zong hi. Ahi zongin tua bang ka hahkatna zong a mawknapi ahih lam ka phawk hi. Pil semsem lehang kilunghimawh semsem a, tam thei semsem lehang hong gimsak semsem zawsop hi," a cih bangin Covid-19 kici seasonal flu mawkmawk hi, mite' patauhsakna ding leh lauhsakna dinga thu kiphuaktawm zuauthu (hoax) a cite adingin unghimawh leh patauhna ding om lo kha mah ding a, ahi zongin mipil misiamte leh siavuante in lau pen leh lunghimawh pen leh gim pen uh hi.
Leitung bup gam 217 bangah a natna kizeelsuakin, gam 217 kiim-ah sihna a piangsak SARS-CoV2 pandemic kici kikhemna hi, HOAX hi ci-in eima pumpi cidamna ding nangawn awlmawh loin a virus i to (challege) khak leh hih virus in mivom leh mikang, a hau leh honga zawng kihtak tuam leh deidantuam kuamah nei lo ahih manin hong kihta tuan lo ding hi cih ciang beek zong theih ding kisam hi. Gul' tuk loh in gul gu a khauh zia thei loin um zo lo mah hi. Covid-19 pandemic hangin leitung bup-ah a natna ngah 40,323, 004 (40.3 million) om khin zo a, a si 1,118, 825 (1.1 million) pha ta hi ci-in Worldometer data in ciamteh hi.
Covid-19 pandemic hih zahin nasia khin napi-in i up kei lailai a, HOAX hi i cih nuam veve lai leh eima thuthu hi lel mah a, kuama'n na upna dingin hong taalkaih lo ding hi. Cinat lunat ciangin i zuat den siavuante leh scientists ten a gen uh um nuam loin, politicians leh consipacy theories mutpute thugente kibumhai sakin um zawsop in, pil kisa khengval luat man leh i pumpi ki-uk zawhloh man leh i hai luat manin hankhuk sung a hun lopi-in i tun' lawh khak ding thubaih hi. "Ama pumpi ki-uk zo lo ahih manin amah in sihlawh a, ama hai luatna in hankhuk sung a tun' hi. (Paunak 5:24)
@ Thang Khan Lian #ZUNs reports Photo: Great Plague of 1665 hun in London street