CHIN NATIONAL DAY THU TOM KIM
ππππ ππππππππ πππ π ππππ ππππ'ππ πππ πππ πππ
12th February 1947 in Chin hausa (chiefs) or taangmi thum - Pu Hlur Hmung, Falam, Pu Thawng Za Khup, Tedim leh Pu Kio Mang, Hakha in Shan leh Kachin sung panin taangmite (representatives) in mualtung mite (ethnic minorities) leh Kawlte tawh kipawlin Britishte khut sung panin suahtakna do khawm ding leh Union of Burma gam khatah kigawmna dingin Panglong conference hun-ah thukimna letmat na thuh uh a, Panglong Agreement a kici hong piang hi. Tu ni dong Feb. 12 ni kum simin UNION DAY ci-in Myanmar ah kizang a, Tatmadaw (Myanmar military) in pibawl pha diak sese hi.
Jan. 4, 1948 in Burma in suahtakna ngahin Union of Burma a pian' khit nungin Chin mite in NATIONAL DAY (Minam Ni) neih ding ngaihsutna hong om hi. Suahtak a kingah khit nungin 1947 Constitution of Burma nuai-ah Chin state ki-uk zia ding vai mawhpuakna la dingin Chin Special Division leh Chin Affairs Council na kiphuankhia hi. Pu Vum Thu Maung' makaihna nuai-ah Chin Affair Council in Chin state sung ki-ukna - Hausa ukna (chieftain rule) panin mipi deihna (democratic rule) tawh a kituakin ki-uk zia a kilaih theihna ding hong ngaihsun pah uh hi.
Chin state ah Chin mite in bangci banga ki-ukna (administrative system) deih uh hiam cih thukankhiatna (enquiry) a nei dingin 4th February 1948 in Committee of Enquiry a kici na kiphuankhia hi. Tua bang hun lai takin central government in 19th – 22nd of February kikal dong Chin special Division capital dingin a kizang Falam ah suahtakna ngah ni pawi khamna (independence celebration) neih dingin geelna na nei hi. Tua hunin Chin minister in Committee of Enquiry' tungah independence celebration hun Falam khuapi-ah a kizat hun sungin hong paikhawmte tungah koici banga ki-ukna - hausa' ukna maw ahih kei leh mipite' deihna banga ukna deih zaw maw? cih thukanna (inquiry) na nei un, ci-in hilhna hoih (advise) na pia hi.
12th February 1948 in Tedim sub-division sung teng Enquiry Committee in va vaan kawikawi-in va zin (toured) uh a, mipite' taangmite (people’s representatives) tung panin statement a piakte uh va kaikhawm hi. Hakha, Falam, Paletwa leh Sizang panin taangmite in zong amau statements tek pia uh hi. Hausate (Chiefs) in ukpite hun lai bangin siah kai zomin ki-ukna ngeina a om bang (status quo) mah zat suak ding a deih hangun mipite in hausa ki-ukna cimtak kisa-in phiatmangin (abolish chieftain rule), mip deihna bangin ki-ukna (democratic system) leh hausate leh khua-ah lutangte (chiefs and headmen) tungah huhna sum (compensation) piak ding thudonin nei lo uh hi.
Feb. 19, 1948 in independence celebration kipan a, Excellency the President of the Union of Burma, Sao Shwe Thaike in a pawi a kizat theihna dingin phalna na pia hi. Mipi kimukhawmnate (mass meetings) a kineih banah thu tampi tak kamkupkhawmna nei uh hi. Falam conference hunin mass meeting a kineih hun sungin Falam khua-in Chinland sung mun tuamtuam panin zin (guests) 5,000 na do hi.
Tua hunin Deputy Commissioner of Chinland Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 ah Falam ah meetings neih hunin a paikhawm zin pha zah (guest figures) a ciamtehna ah hih bangin gelh hi: "Falam cia a pha khua-in hih bangin zin tampi a do pen tawm het lo hi," na ci hi. Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 sungah Falam meeting hunin independence celebration a zat dingin central government in 21,000 Rupees hong pia hi, ci hi. Falam meeting hunin Paletwa leh Kanpetlet panin taangmite a kihel uh pen Chinland history adingin a masa penna ahi hi. Paletwa khua panin Falam ah pawi siim dingin pasal khat a khe tawh kuan hi. Chinland sung mun khempeuh panin Falam ah hih hunin minam tuamtuam paikhawm uh ahih manin pupa ngeina panin a kiluah suk sawn ngeina leh pau leh ham tuamtuam a zang unau kikhenthangte pumkhat suahna hi. (reunion for scattered brothers and sisters who adopted different traditions, customs and spoke different dialects)
Falam meeting a ni nihna 20th Feb. 1948 ni-in Education, Health and Transportation in agenda luikhia a, a kingahlah leh a kilametna mah bangin hausa ki-ukna phiat ding vai thu kikup dingte kikhopna a kikup ding (agenda) hong luikhia hi. Chin Hills ah hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding ngaihsutna luikhiatna a luikhia (moved by) Tedim panin Pu Thang Za Kai' genna Falam panin Pu Sum Mang leh Kanpalet panin Pu Htang Mawng in nungthuapin thukimpoih (seconded) uh hi. Hih agenda a kiluikhiat hunin (motion) thukimpih loin a langpang tam lo na om ahih manin vote khiatna tawh khensat dingin pha na sa uh hi.
Hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding motion kipualut a langpang a om manin a meeting hunin chairman in vote khiatna tawh khensatna lak ding makaih a, vote kikhia sung panin 5,000 in thukim a, 17 votes in nialin langpang (against) uh hi. Falam meeting ah a paikhawm Zomi/Chin mite in Chin Hills ah modern democratic system of administration zat ding 5000-17 votes tawh thukimin kipsak uh hi.
Feb. 20 ni mahin a paikhawmte hencipna leh nan'na (restraint) bangmah om loin a ngaihsutnate uh a genkhiat theihna ding uh leh ki-uk kivaihawmna zia (administration system) ding amau deih bang tek a teelna dingun vote khia thei uh ahih manin 20th of February ni pen Zomi/Chin mite adingin tangthu sungah ni kiphamawh leh khiatna a nei ni (historic and meaningful day for the Chins) bek hi loin, Chin Hills ki-uk zia ding mi a tam zawte in kituak takin democratic system a teel ni uh leh minam kipumkhatna ni (national solidarity and unity) ahi hi. Ni thupi ni ahih banah Chin state minam buppite' kipumkhat ni ahih manin neu seekin Zomi min tawh i sanggampih leh i Khristian mipihte mah i lehdo leh lang bawlna thu genna ding ni in zat ngam huai lo hi. Kamphen a kul lo i cih teng bek thukimna na hilo a, Chinland ah namkee 53te thukimna leh kipsakna hi.
A tawpna ah, Committee of Enquiry in 30 Sept. 1948 in Chinland sung a vaanna ah muhnate (findings) uh Cabinet of the Union of Burma tungah pia-in, hausate tungah hausa ki-ukna kiphiatna hangin huhna (granting pension) piak ding leh democratic administrative system tawh ki-ukna zat dingin a hoihsakpihna (recommendation) tawh pia khawm hi. Committee of Enquiry in a recommendation piakte Cabinet in zong pha na sakpihin, hausate' suplawhnate donghukna dingin huhna sum (compensation) na pia-in hausa ki-ukna hong kiphiat zo hi.
Oct. 12, 1948 in 6th Plenary Session of the Union Parliament in British te'n Burma ah khamtung gam hong ukna uh Chin Hills Regulation of 1896 na phiatmang a, Chin Affairs Council in a gelh (draft) “Chin Special Division Act” kici thukham (Act) na thukimpih hi. (tu hunin hihte deih loin a Zogam Charter e, a Chinland Charter e, e e e tawh a buai lunglung pong a lehtat leh phengphi om hi) Pu Vum Thu Maung leh Chin leaders dangte nakpi takin hanciamin a panlaknate uh hangun hausa ki-ukna panin tu hun tawh a kituakin ki-ukna hong piangkhia thei hi.
Gam leh minam it i kicih takpi leh Tapidaw vive ahi Chinland (Zogam) ah Zo suante kipumkhat ni kimlai kikhenna ding bekin aipeng lak ngam huai lo a, tua banga khua-ul luangte nasepna gawh lup sak ngam huai lo hi. I Khristian mipih leh i piannaa pupi kiibang (common ancestor) kibang hi, ci-in i gengen kum za tampi i tenkhawmpihte tawh i kilem i kituah theih mateng vantung gam i tung zongin vantungah dei tuam sat ding i hih kei buang leh a nopna ding cinvom cia zong om lo hi.
1948 panin 1949 kikal sungin ki-ukzia kilaihna a paizia ding (process of administrative changes) geelna leh hanciamna uh tawh Chin Affairs Council in psn na lai-in na buai suak hi. 1950s hunin Union of Burma gamah Chin mite pen minam tuam ngiat leh a poimawh (distinctive and important race) hi, cih ngaihsutna nei-in a hun neihte uh hih lamsangah hong hawmin zang uh hi. Zomi/Chin makaite (leaders) in Chin mite tungah kipumkhatna a kisapna thu a phawkkhiat ban uh-ah, leitungah minam a hoihna a tuam ngiat (unique race) neite hi hang, cih khua hong phawkkhia uh hi. Leitungah minam tuamtuamte in Minam Ni (National Day) a neih mah bangun Chin Affairs Council (CAC) in zong Chins mite in pawi-in a kham dingun National Day neih ding leh a kikhenthang mite pumkhat suahsak ngaihsutna hong nei uh hi.
Oct. 9, 1950 in Chin Affairs Council in a sagih vei kimuhna 7th Session meeting masa ni-in CHIN NATIONAL DAY i neih ding uh hi, cih a motion Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in hong luikhia a, a motion ah Chin National Day ni a zat hun ding a ni seh ding cih a ngaihsutna na pulak hi. Pu Vum Thu Maung in, "Ka ngimna a hang hamsa het lo (very simple reason) hi. Leitungah minam tampi takin minam ni nei uh ahih manin Chin mite in zong ei National Day i neih ding kisam hi. Hih vai tawh kisai ‘Commissioner Sithu U Thein Maung of Chin Special Division leh mi dangte tawh kapkupna ka neihpih khin zo a, Chin National Day ni ding a ni kibang lo thum ngaihsutna a om hangin koi pen teel zaw ding cih khensatna kila nai lo hi," ci hi.
• A ni masa pen Enquiry Commission panin Maymyo ah Chin delegate-te a kisawl ni-in zang ding maw?
• A ni nihna pen 20th February 1948 in Falam ah independence celebration hunin meeting kinei a, Hausa ukna (Chieftain rules) kizangzang panin democratic administration tawh kilaih ni-in zang ding maw?.
• A ni thumna pen 12th October 1948 in Chin Special Division Act tawh ki-ukna a kipatna dingin thukham a kibawl ni-in zang zaw ding? cih nam thum teel ding na luikhia hi.
CHIN NATIONAL DAY neih ding leh a ni/hun ding seh ding vai a motion a pan Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in proposal a luikhiat khit Matupi panin Pu Sang Ning in thukimpihin na nungthuap (seconded) pah hi. Tedim panin Captain Mang Tung Nung in a meeting Chairman Pu Lian Thum tung panin a pau theihna dingin hun ngenin, a motion hunah thu gen hi.
Capt. Mang Tung Nung in hausate' siah kaihna nuai-ah ki-ukna (chieftain system) phiatin modern democratic system tawh ki-ukna tawh laih dingin Falam ah Feb. 19-20 kikal mipite meeting neih hunin vote khiatna tawh a kikipsak ni, i.e. 20th of February 1948 pen Chin National Day dingin kilawm leh kituak pen hi, ci hi. Capt. Mang Tung Nung in '20th February 1948, 11:00am’ pen original motion ah guang lut ding hoih a sakpihna gen a (recommended a proposal) hi. Tua khitin a motion kizom to-in February 20 ni pen CHIN NATIONAL DAY hi, ci-in tangkokhiat dingin thukimna nei uh hi (resolution was passed to declare the 20th of February Chin National Day).
February 20 ni pen a taktakin Falam conference ah a paikhawm mite lak panin 5,000-17 votes tawh chieftain system phiatin, modern democratic system of administration zat leh zuih dingin democratic ngeina tawh i i pu i pate thukimna ni leh Chin Hills tangthu sungah tangthu ciamteh tham ni leh Chinland sung mun tuamtuamte - Paletwa, Kanpetlet, Tedim subdivision, Hakha, Falam, leh Siziang panin a paikhawm a kikhentang unaute kipumkhat ni, kituak takin amau khang leh khangsawnte ading khualna in ki-ukna hoih pen dingin a teel uh modern democratic system of administration zuih dingin khensat ni uh hi.
Chin National Day or Zokam in Zo Minam Ni i cihcih uh pen Khris sisan sungah innkuan leh unau khat, Burmese government in Chin ethnic groups 53 om, ci-in khatin a hong ciamteh minamte adingin ni thupi ni hi. Chin leh Zomi kibang lo hi, ci-in amau minam dangte muhdahna (racism) leh a kawcik minam itna (narrow nationalism), kamsiam muksiam leh kamzol zangin suksiatna ngimna kampau (rhetoric) a zangte in hong suktuahna dingun thugenna piak ni-a zat dingin pammaih lua hi. Union of Burma in suahtakna a ngahna ding, hausa ki-ukna phiatin democratic system of administration tawh ki-ukna, leh hausa leh ukpite salmatna leh siahkaihna panin suahtakna taktak i ngah theihna dingin i pu i pate in sisan leh khua-ul luangin a leikhiat sa uh hi. (Kamsiatna leh angsung ding bek khualna hangin tu dong hih hamphatna Chieftainship system a kizatna India ah Zomite in kingah zo nai lo lailai hi. A dahhuai leh a zumhuai thu hi a, suahtakna i ngah hun ma hun tawh kilamdang lo hi)
Chin National Day cih ding leh tua banga zat dingin Oct. 9, 1950 in Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in a agenda puakin, Zomi sung panin Capt. Mang Tung Nung ngiatin a motion hunin a proposal a luikhiatna bangin a kikipsak resolution ahi hi. A mawkna in kingah hilo ahih manin a ut bangin pheng pauna ding, Pasian kibang a bia, Christianity biakna kibang a zui tek, mel leh puam kibang, teen'na state kibang sungah tuan-a pu leh pate hun pek panin a teng khawmte hong sat vui nuamte thugenna hun pia-in otot sak ngam huai nawn lo hi. Khuasak, Tedim Township ah 1995 ni-in hong satkhamin, Zomi min mah zangin Myanmar leh US dongah Zomite a satkhap sawm behbehte nuam laite nungzui-in, i lampial behna dingin tentan kipiaksak hun dingin pammaih lua hi. Khuasak episode, 1995 thupiang zong suphuai, zumhuai leh mindaihuai lua khin zo hi. Minam neu (ethnic minoirity) a hi khinsate adingin zop huai nawn loin kiseek neu beh ngam huai nawn lo hi.
Minam Ni pen kipumkhat genna hun, i kibatna leh kinaihna tampi a omte suut khawmin lunggaih hun leh gen khawmna hunin zat huai zaw hi. I kibatlohna them nonote pholkhia-in, a beisa hunin khutkhialh bankhialhnate pholhkhia-in phu kilakna ding gengen hun leh meima om khinsa ah citui va nuh beh hun hilo hi. A liamna meima om laite a damsakna ding zatui nuh hun hi zaw hi.
ππ: πΏππππ πΆπππ π·πππ
Reference: Chin National Day, Tuesday, February 18, 2020, Chin World leh BNI Multimedia Group ah a kikhah Salai Van Cung Lian (UK) in a gelhna pan
No comments:
Post a Comment