Wednesday, 1 July 2020

LAI SIANGTHO UT BANGBANGIN DEIHKAIH KAIH NGAM HUAI LO HI

LAI SIANGTHO UT BANGBANGIN DEIHKAIH KAIH NGAM HUAI LO HI

Sila a kineihna pen America gam-ah slavery system a kizat hun lai-in Lai Siangtho sunga Sawltak Paul in Efesa 6:5 sungah, "Silate aw, launa le linna tawh na leitung tote uh thu mang unla, Khrih’ na na sep uh mah bangin lungsim takpi tawh na na sepsak un" ci-in a genna (tua mun bek deih loin Efesa 6:5-9 dong sim suk suak huai mahmah) leh Kolose 3:22 sungah, "Silate aw, thu khempeuhah na leitung topa uh thu na mang un. Amau’ hong pahtak ding deihna tawh a hong muh sung bekin a hoihtatte hi kei un la, Topa na zahtakna uh hangin lungsim tak tawh gamta un," (Kolose 3:22-25 sim suak suk huai mahmah a gen nopna i telna dingin) cih bulphuh in LST in zong sila a kineihna (slavery) phal hi ci-in dik in hoih hi (moral or right) ci-in a gam thukhun un na phal (legalized) mawk hi.
Sawltak Paul' hun lai-in slavery system kinak zat lua ahih manin silate in a tote (master) thu a manna dingun na hilh mah hi. Tua bangin na hilh loin a kiphin leh lehdona (rebel or revolt) dingun na hilh mawk leh anti-slavery revolution a piangsakpa suak ding a, kumpi' thukham a lehdo leh langpang revolutionary makai suakin sawltak nasep (apostleship) na sem thei lo ding hi.
Tua bek hi loin Lungdamna Thu a tangko theih loh banah thonginn ah kikhumcip den ding ahih manin pawlpi a lampa (church builder) leh mission na sem thei lo ding hi. Rome kumpi in Judea gam a uk hun ahih manin kumpi thukhun palsat in lehdo (rebel) leh Roman Law tawh kituakin singlamteh tungah khailum nuam lai ding uh hi. A hun tawh kituakin Paul na gamtang a, hong uk kumpite thu na mang un ci-in Rome 13 sungah a gelh bangin tua hun lai-a kumpi upadi a mang leh man' ding a gen hi zaw bek hi.
Medieval Age hun kum zalom 11th panin semi-feudal relations kici hong kizuih a kipanin sila a kineihna "slavery system" pen mihing' angsung ding bek khualna tawh a kibawl (creates by man's selfishness) hi ci-in ngaihsutna leh muhna na nei ta uh ahih manin a tam zaw na kiphiat hi. Ahi zongin sila a kineihna (slavery) thukham in na phal veve lai hi.
LST sung en leng mun tampi ah tagah, meigongte; khual mite leh peemtate; mi zawngte nengniam leh bawlsiat loh ding, a bawlsia mite Pasian in thukkik ding hi cih Pasian' kammal ngiat leh LST bu gelhte gelhna mun tampi ah kimu thei ahih manin mi dangte nengniamna leh bawlsiatna leh sila a kineihna pen thuman leh thudik (moral and right) ci-in tu hun in gupna ding limlim om lo hi. Bang hang hiam cih leh gam khempeuh upadi (constitution) leh thukham (law) sungah mi khempeuh liangko kikimna (equality) kibullet a, slavery system society a teeng kihi lo a, egalitarian society sunga teeng kihi ta hi.
Tua mah bangin tu hun pen gamkeek leh galkap thakhatna zangin gam dangte ukkhumna (colonialism and imperialism and occupation) hun hi nawn lo ahih manin Thuciam Lui hun lai-a gam keekna thute LST mittaw sialkhau let in let teta pen STONE AGE lungsim vai lua a, BC hun lam pek ah ciah kik in nuntakna zat kik sawmna lungsim leh huaihamna leh duhhopna leh angsung ding bek khualna hang liuliau hi ta hi.
LST sung Thuhilhna/Ecclesiastes 3:1-8 kikal sung sim le'ng na khempeuh in a hun nei ahih manin a hun tawh kituakin nuntakna zat pen mihing' ngeina bek hi loin ganhingte nangawn ngeina hi. Tua ahih manin tu hun in LST deihkaih in Judahte' gamkeekna tha piakpiakna pen gam keek hun hi nawn lo ahih manin politics ah meekuang luina leh know khemna lianpen lak-a khat hi ci le'ng kikhial lo ding hi.
Bang hang hiam cih leh Judah ten Israel Kingdom a bei khit nung kum za tampi khit zawh in gam tuamtuamte gupna leh UN thusiamna leh vaihawmna tawh 14 May 1948 in modern history adingin nation state or homeland na ngah khin zo uh hi. A gam uh zawng lua-in keek loh a kiphamawh hilo a, a keekna ding a leitang tua mun ciang ding cih a a kigelh leh kiciamna lian zong om tuan lo hi. Tua banah Israel gam pen leitunga milip 0.11 percent bek teenna gam hi a, population density pen 400 per Km2 (1,036 people per mi2) hi. Judah ten gamkeek hun lai-in piak dingin a kiciamna gam a lak zawh teng na la-in a lak zawh loh teng uh la loin na teeng uh a, Israel Kingdom a bei khit nung a hat lai un a gamkeekna uh khahsuah in sal in kipuak hi. Gamkeek hun colonialism a bei kuan 14 May 1948 kum in homeland na ngah kik uh hi zaw hi.
Leitunga milip tamna pen gam (most populous country) China hi a, tua khit India gam hi. 2018 in China gam-a population density per square kilometer sungah mi 148.81 kiim teeng uh hi ci-in kituat hi. India ah population density pen square kilometre sunga teeng pen a lom a etna (average) panin mi 440.29 kiim teeng uh a, mi tamna pen Delhi ah mi 11,320 tak teeng zen hi.
World Bank data in 2018 in a ciamteh ah bel China gam-a density of population per square metre ah 148 hi a, India ah 455 hi a, Israel ah 410 hi (Myanmar ah mi per square kilometre a teeng 83 bek hi. Rohingya mite adingin state pia nuam hi le-uh leitang kinak cing lua lai mahmah hi. Ahih hangin Rohingya mite gamkeek ding leh state neih ding pen illegal hi a, illegal citizenship hi a cici teng mah in gamkeekna pum gum mahmah zawsop zel uh hi. Ei aa bel subeuh cia nangawn it napi-in mi leitang neihsun subeuh cia omsun teng suhsawm lai ckbk)
Gamkeekna i gup mahmah leh tha pia mahmah in LST i bulphuh tentan nop leh zong mundang zong etkak zel huai a, LST mun khat bek deihkaih pahpah ngam huai lo hi.
“Topa na Pasian un na neih dingun hong piak leitang tungah note’ kep ding na gamhluahna sung uh-ah khanglui mite in a phuhsa na vengte’ gisuang na khin kei ding uh hi. cf Thu hilhkikna (Deuteronomy) 19:14
Na pu na pate’ phuhsa gisuang cikmah hunin khin kei un. Paunak 22:28 [Don’t cheat your neighbor by moving the ancient boundary markers set up by previous generations. cf. Proverbs 22:28 New Living Translation (NLT)]
Na khempeuh in a hun nei ahih manin a hun tawh kituakin international law zuih huai hi zaw hi. Tua pen kilemna zatui leh damna zatui hi zaw hi. Mual Tung Thuhilhna ah Topa Jesuh' in Thuphate a genna sungah, "A lungnem mite in Pasian’ ciamsa leitang ngah ding uh ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi. Pasian’ deih teng sep ding a hanciamte Pasian in lungkimna ngahsak ding ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi. Midang a hehpih mite tungah Pasian in hehpihna pia ding ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi. Kilemna ding deihin a hanciam mite in Pasian’ tate cihna ngah ding uh ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi," (Matthai 5:5-7, 9) a cih zong Khristian I ci in LST bullet nuam takpi i hih leh mangngilh loin a zuih huai mahmah thu hilhna hi.
*Leitung gam tuamtuamte density of population per square kilometre na theih nop leh a nuai-a link panin et theih hi.
Maps: A gam lim sunga a hing (green) in a kiciamtehna sung teng 1948 panin 2010 kikal sung Palestinian mite leitang khahsuahna hi a, a ngo teng Judahte leitang keekna hi.
@ Thang Khan Lian #ZUNs report

No comments:

Post a Comment