Monday, 23 September 2019

Israel' nuclear programme thusim: KUM 40 SUNG A KISEELCIP DEN THU: 1979 IN ISRAEL TEN NUCLEAR A TEST UH HI DINGIN A KITUATNA THU U.S. SATELLITE IN NA MU

Israel' nuclear programme thusim:

KUM 40 SUNG A KISEELCIP DEN THU: 1979 IN ISRAEL TEN NUCLEAR A TEST UH HI DINGIN A KITUATNA THU U.S. SATELLITE IN NA MU

Sept. 23, Pizing: South Atlantic ah US in surveillance satellite monitoring dingin a zat uh Vela surveillance satellite in 22 September 1979 in nuclear puakkham (explosion) tawh kibang nih vei a vak (double flash) signal na man (detected) ahih manin US President Carter' White House in emergency meeting nei pah semsam a, bang thupiang om a, kuate gamtatna hiam cih kamkupna a neihna uh-ah tua hun in nuclear programmes lamsang ah a kisaan mahmah Israel leh South Africa gam hi dingin ummawh uh hi.

A poimawh diak thu-ah Israel leh South Africa pen Partial Nuclear Test Ban Treaty (PNTBT) thukimna suaikai ahih manun Sept. 22, 1979 in a thupiang tawh kisai amau gamtatna ahih leh PNTBT thukhun bek hi loin US non-proliferation measures zong palsat uh suak ding uh a, US' khalna (sanctions) a thuak theih ban uh-ah PNTBT leh US non-proliferation a palsat tuak ahih manin galvan bawl dalna leh lehnan'na (arms resistance) khatpeuh a beina suak thei hi. Tua banga khalna khauh thuak thei ding uh hi napi-in Sept. 22, 1979 ni-a thupiang tawh kisai kuate gamtatna hiam cih kimukhia loin history ah mang hi.

Tua thupiang kum 40 khit nungin Foreign Policy (FP) magazine in US officials luite, scientific leh academic analysis teci pan'nate panin declassified documents comprehensive investigation a bawlna ah Sept. 22, 1979 ni-a nuclear test pen Israel hi ci-in thukhupna bawl hi.

Nuclear Explosion a Kilatkhiat:
September 22, 1979 in President Jimmy Carter in a diary ah hih bangin na gelh hi: "South Africa region ahih kei leh South Africa ah Israel in teembaw zangin nuclear puakkhamsak hi, tua ahih kei leh bangmah hilo hi," cih gelh hi.

Ground zero panin study a kibawlna ah southeast Africa panin 1,000 miles a gamla Prince Edward Islands ah radioactive kibuakhia om mah hi ci-in thuman tawh lahna ding teci kimu a, tuate lakah western Australia ah tuu gawlbawk (sheep thyroids) kimute lakah radioactive iodine-131 leh hydroacoustics data om hi cih US’ Naval Research Laboratory in mu a, nuclear puakkham (explosion) piang mah hi ci hi.

Tua hi napi-in mipi thukankhiatna (investigation public) kibawl lo a, Carter administration in hih thupiang a dapkoih banah White House in satellite data thudon lohna dingin public relations strategy ah nasem ahih manin tui sunga buannawi lakah hih thupiang a kithei lo dingin kiseelcip hi. May 1980 in Carter’s panel of scientific advisors in Sept. 22, 1979 ni-a thupiang tawh kisai thum vei kamkupna a neih khit nungin Sept. 22 ni-a signal kimu tawh kisai scientific opinion pen nuclear explosion hang hilo kha thei hi cih tawh thukhupna bawl miau hi. Tua khit mid-1980 in White House in Sept. 22 ni-a thupiang Naval Research Laboratory’ 300 page report pia-in thusim mipite theih dingin pholakkhia (classified) hi.

US official ten tua bangin thukhupna a bawlna uh a din'pih hangun February 27, 1980 in President Carter in a diary ah: “I scientists-te upmawhna kibehlapte panin southern Africa kianga tuipi-ah Israel ten nuclear test puakkhamsak mah uh hi," cih gelh hi. Israel in a kilangtangin hih thu a kipsak (confirmed) loh banah 1979 in nuclear ka test uh hi cih pulak nuam lo uh a, Foreign Policy' tangthu (story) genna vai zong bangmah dawnna pia nuam lo hi.

FP magazine in President Carter in Israel in 1979 in a nuclear test uh a seelna dingin a hang tuamtuam a neihte lakah 1980 presidential election a tuh kik nop banah Israel' nuclear test neihna hangin nuclear arms control leh nonproliferation ah a panlakna leh hanciamnate - tuate lakah USSR tawh Comprehensive Nuclear Test Ban Treaty (CNTBT) leh Pakistan in nuclear technology ngahna ding a hanciamna hangin huhna (aid) US in a piak sattat dingin a hanciamnate vai-ah mipite muanna (public confidence) a ngahte a kilinglawngsak khak ding a lauhna hangin daicip hi dingin ki-um hi.

Tua loin US in Israel a mawhsakna hang leh US in Israel a gupna dokkik leh 1978 kum in Egypt leh Israel in US gam-a Camp David ah Peace Accords thukimna suai a kaih uh a nawngkaisak banah President Carter in 1980 election ah US gam-a Judahte vote a khahsuah khak ding lauthawng hi.

Great Deal tudong Classified in om den:
Middlebury Institute of International Studies a professor leh senior fellow leh FP' report co-author Avner Cohen in thuman kum 40 khit nungin Israel media Haaretz kiangah, "Scientific leh historical ah a tam zawte thukimna (consensus) ah nuclear test hi mah a, Israel in a test hi napi hih thu kiseelcip a, Carter thukimpihna leh thukimpih lohna ahi ta zongin Sept 22, 1979 ni-in nuclear kitest mah hi," ci-in gen hi. Tua hi napi-in tu dong in Cohen in, "Kum 40 a pai khit hangin tua thute tawh kisai thukimna gol thu kiseelsim hi lai (great deal of material remains classified) hi a, Sept. 22 ni-a thupiang declassified kibawl napi thu tawmkha bek hi," ci hi.

Nuclear om zah a kigenna zah sangin a tam zaw (Ambiguity):
Israel in 1967 Arab Israeli War khit nungin nuclear galvan (arms) tampi tak bawlkhiat (large-scale manufacture) beh a, Middle East ah nuclear galvan a neihsun Israel bek hi. Israel in a galvan neihte lakah nuclear galvan (warheads) 80 leh 400 nei dingin ki-ummawh hi. Israel in a nuclear warheads neihte aircraft, submarine-launched cruise missiles leh Jericho III intercontinental ballistic missile (ICBM) panin lawnkhia thei dingin ki-ummawh hi.

Tua hi napi-in Tel Aviv in a official policy ah nuclear power status ahihna confirm lah a bawl nuam loh bek tham loin nial lah nial nuam lo a, Iran in scientific research a bawlna ah a nuclear programme neih galvan ding hi loin kilemhuaina lamsang a zat ding (peaceful purpose- electricity supply leh zatui lamsang a zat ding) ding bekin research bawl a, nuclear galvan a bawl lohna dingin 2015 in global powers tawh Iran nuclear deal thukimna suaikai hi. 2015 Iran nuclear deal hangin Iran in a nuclear programme facilities neihna munte ah nuclear galvan a bawl lohna lahna dingin UN inspections teams a etsak den hangin Israel leh US in nuclear galvan bawl kisaan veve hi ci-in ngawhna ding zongin Trump administration leh Netanyahu administration kigulluk thapai den uh hi.

Source: Sputnik
@ Thang Khan Lian #ZUNs

PASIAN' NASEMTE LEH GAM LEH MINAM ADINGIN NASEM MI NA HIH LEH HIH THUTE NA LUNGGAI KHA NGEI HIAM?

PASIAN' NASEMTE LEH GAM LEH MINAM ADINGIN NASEM MI NA HIH LEH HIH THUTE NA LUNGGAI KHA NGEI HIAM?

Mi pawl khate in Pasian' gam leh Pasian adinga nasepna pen a nuam lua ding leh vantung gam-a nasem ding peuh kisa kha uh hiam kuama gensiatna, langpanna leh bawlsiatna thuak kha ngei sese loin, pahtakna leh phatna leh letsong bekbek ngah dingin kilamen uh a, a heisuk heitohna munpeuh uh-ah kham lukhu na kikhusak kawikawi ding peuh sa-in, tua bangte lamet in a nei den tam mahmah mawk uh hi.

Pawl khat leuleu lah gam leh minam adingin nasepna pen lozau lakah nasem bangin a sepgahte uh at pahpah in, pahtakna leh phatna bekbek ngah den dinga lametna tawh gam leh minam adinga nasep sawm na tam mahmah leuleu uh hi. Gam leh minam adingin nasepna leh Pasian adingin nasepna pen ngaihsutna kibang lo tampi neite lak, a lungkhauh mite lak, a lampial khinsate mite lak-a nasepna ahih manin phatna sangin langpan'na tuahna ngah mun zawkna ding mun na hi zawsop a, gensiatna bek hi loin bawlsiatna tuahna, kamsiat tawpkhawk ah thahna nangawn thuak theihna ding hi zaw a, nasepna ciatciat dingin a thubaih hilo hi.

Tua bangin nasepna hamsa hi cih thei lopi-in thuneihna leh min hoihna (power and credit) leh mite' pahtakna (admiration) ngahna ding bek lametna tawh Pasian ading leh minam adingin nasem in, na thanemna, na nasep khialna leh citlahna tawm hong kihawmthawh manin a kamkeek kha a om ciang leh amau ngaihsutna tawm hong genkhak ciangun na zakdah pah leh na nasepna khawlsan zaw lecin na tawldam pen ding a, na vai siangtho pen zaw ding hi.

Mi khempeuh pahtakna leh phatna ngah ding lamen in nasep ding leh mi khempeuh lungkimsak den ding cih pen a thubaih hilo hi. Kham leh ngunte hoih taktak mah hiam cih a kitel theihna dingin mei sungah a kize-et bangin, Pasian' nasem muanhuai leh gam leh minam adingin makai hoih leh muanhuai a kitheihna dingin gensiatna leh langpan'na tawh kize-et a, lungkia loin thasaan zaw in a nawk suak zote a muanhuai suak zo bek uh hi.

Hong kigensiatna leh langpan'na hangin thanem in na nasepna mualsuah zo lopi-in na khawlsan a, nang na sep zom loh hangin a sem ding mi tampi na om veve ding a, nang tang adingin a sem ding midang piangkhiat behbeh lel ding hi. A kisap leh Pasian in suangtumte ban otsak in, ama gam nasem ding leh Ama' min phat dingin zang thei lua hi. Filistia mite' nengniamna leh simmawhna; leh a gol leh thahat beembam Goliath khut sung panin Israel mite a gumkhia leh honkhia dingin Pasian in tuucing kimlai naupangno khat ahi lel David na zang ziau hi. Egypt gam-ah kum 430 peemta leh khualmi bangin Israel mite om uh a, Joseph' sih khit ciangin kum tampi nengniamna a thuakna uh leh a saltan'na panun Israel mite a hunkhia dingin Pasian in dang awk mi Moses na zang ziau hi.

Pasian' gam adingin nasepna ah gensiatna leh bawlsiatna lianpi thuakthuak napi-in tuate thuak zo in, a mainawt suak zo mite bekin Pasian' pahtakna ngah zo bek uh a, a nasepna uh muibun zaw semsem in gammial lianpi keek beh zo zawsop uh hi. Gam leh minam adingin nasepna ah amau langpang (opposition) ding a hat zawh peuh a, opposition parties leh opposition groups leh a langpangte aw (oppositions voices) lam a hat zawh semsem a, a ngaih zawh semsem leh gam uk ruling party in thasan semsem zaw in, hahkat semsem zawsop uh a, kuamah thuman lo-a gamtang ngam leh a zuautat ngam leh nasem loin a tu hithiat ngam ngam om lo uh a, sazuk in kimanna ding a ki a puak ngaunguau bang leh saipi bangin a mot pai ngaungau ngam kuamah om lo ahih manin gam adingin khantohna leh mainawtna piangsak zo pan bek hi.

Pasian leh gam leh minam adingin na nasepna ah hong gensia leh langpang ding a om zawh peuh leh a gensiat leh langpang tham mi hi ta teh cihna hi pan bek a, kuamah in hong gensiat tham hong sak kei a, kuamah in hong langpan' tham hong sak nai kei leh na nasepna gentham cing vet nai lo a, a muh tham ding a hoih leh a hoih lo sepkhiat hau nai lo hi teh cihna hi ziau hi. Pasian gam adingin na nasepna ah mi khempeuh pahtakna na ngah leh gupkhiatna thu tangkopihna dingin a kisam masa nawn lo - a piangthak khinsate omna mun bek-a nasem a kidiah na hi lai bek a, gupkhiatna tangkopihna dingin a kisapna mun leh Lundamna Thu tuisik banga lungngulh leh kisam mite omna tawh na omna kigamla lai mahmah hi cihna hi ziau hi.

Gam leh minam ading na nasepna ah pahtawina leh pahtakna bek na ngah leh hong pumphatphat mite kiang bekah na nasep lai na hi bek hi. Hong kipahtawi leh hong kiphatna kamkhum bek zak ding lunggulhna tawh nasem in, tua bang bek na lamet leh nang hong pumgup na thuzawh leh kaihkhop zawh khitsa (influenced or mobilized) mite kiang bek-a nasem ngaungau den lai na hi bek a, na thuneihna leh na gam keek beh zom ding ngaihsutna nei nawn sese loin, hong pumgupte lo buang kuamah dang huailut beh, kaihkhop leh thuzawh beh sawm nawn loin, hong gum zo nai lo mite tawh na omna leh na nasepna mun kigamla lai mahmah cihna hi ziau hi. Na khe tawh na tot ngil khitsa lampi mah bekah saipi banga lampai ngaungau na hi pan bek hi.

Hong pumphatphatte leh uipi in a note a liah bangin hong liak nuam liangin hong pakta mite lak bek-a nasem na hih leh na thuneihna kikeek gol beh tuam lo ding a, mundang ah na vaang taan' beh tuam loin, gammial keek beh loin kha mangthang na mat beh zo ngei kei ding hi cihna hi ziau hi. Nang hong pumgupte leh pum phatphat in, hong pakta mite na nungtak sungin a tawntungin lungkimsak den zo lo ding na hih manin na lungkimsak zawh nawn loh ciangin na vang kiam semsem ding a, na gam neu semsem ding cihna hi ziau hi. Gensiatna leh langpan'na na tuah ciangin ui in a kihtak mite pet ngam loin tawng ngam bek hi cih mangngilh kei in.

Tuipi tunga teembaw tai pen huihpi in deih takin sukmut tomut gawp in, tuihualte in deih takin a nawk gawp hangin a teembaw hawlpa lungkia leh lungneu loin huihpi leh tuihualte nawkna hangin a teembaw a thahat semsemna dingin a teembaw puante a hei (zal) dan a siam leh a teembaw mainawt zom thei pan bek a, a ngimna mun (destination) tung zo bek hi. Huihpi leh tuihualte nawkna hangin lungkia in, a teembaw kikhin theihna dingin a puante huihpite nawk dan tawh kituakin hei sawm lo mipa tuipi sungah tummang in si hi. Gensiatna leh langpan'nate ki-etphatna ding, kipuahphatna ding leh thasan'na dinga la thei mite in nawk suak zo den hamtang uh a, a mailam hun uh-ah a hiam zaw sem, a muibun zaw sem leh a zat tham cing zaw sem mite suak zo pan bek uh hi.

Gensiatna leh langpan'na tuah manin zatui zatang ne kuamah om nai lo a, Jesuh leitung ah hong vak lai-in nungzui kician 12 bek ngah zo a, a nungzui muanhuai a sumkempa uh Judas in hehhek in, singlamteh tungah khailupna a tuah hangin sihna panin gualzo-in thokik a, Pasian' ziatlam tokhom tungah tutna ngah veve hi cih mangngilh kei in. Haksatna na tuah ciangin na lung a kiat leh a gina lo mi na hi hi.
✍️ Thang Khan Lian