Wednesday, 12 June 2019

ZOMI NAM NI (Zomi National Day) Piankhiat Zia:

ZOMI NAM NI (Zomi National Day) Piankhiat Zia:


Ka piankum kum 80 val ta a, ka omna khua peuh ah Zomi Nam ni a tun simin ka pai hamtang hi. Tua Zomi Nam Ni ka paina mun peuh ah thu kigen a tamzaw pen "Ukpite bei ni, ukpite i zawh ni, siahtung siahphei bei ni" hi ci in, Ukpite gensiatna bekbek kigen hi.

Tua bang a kigennate thupisim loin nikhat ni teh adik aman kithei lel in teh ka cih leh tangthu manlo a thei mi hong tam semsem bek tham loin, Taangthu man akinkhollo khangthak sungah hong tam semsem ahih manin, tangthu maan thutak pulak ding pen kei vaipuak /tavuan bangin ka ngaihsun ta hi. Hih pulak thu zong hun tampi bei-in aman adik pen khat hi dingin ka gen ngam hi.
Hun Khatna:
Mangkang kumpi hong tun ma, Head hunters kici Khuakhat le khuakhat kido/ kithat in a ngawn kitanin, a lu uh kisuang in gamsa aih bangin ki ai hi. Tua banah gal kimanin, sila in kinei /kibawl-in, a thahaat zaw peuhin a hatlo zawte ut bangbang in bawl hi. Khua ahat khatin khua hatlo khat simin, tua khuate uk cip pahin siahpia sakin, saphei saliang tawh tokaai Sukte in siah a kaihma pekin beh dang tampi te in ukpi nasem khin Siah na kai khin hi. Tanglai pekin Suante, Buansing, Thawmte, Guite, Gualnamte a zomzom in na mang khin uh hi.
A thahat kim khatte a thahat lo ten va belin To kaai hi. Sawtpi athahat suak omlo in, tua bangin khuakhat le khua khat kisim in khuakhat leh khuakhat kikawm / kihawh ngamlo in, Lo nangawn kuan ngamlo uh hi. Ahi hang Pu Khan Thuamte pata teng hong khan ciangin, tapa bekbek guk hong nei hi. Ngalhat thahat, galhang galsiam vive ahih manin khua tampi simin zo ziahziah uh hi. Ahuh ding Falam minam Taisun te om lai ahih manin gal lel ngeilo uh hi. Saizang bang amau leh amau ki-uk zolo hi. Ki-uk dan siam ding Pu Khan Thuam kiangah a tate Saizang Uk dingin ngen hi. Pu Khan Thuam in zong tapa Gawh Pau puak hi.
Tua khit Saizangte pen kuama khutnuai a om lo hi. Tua mah bangin Tedim zong Mang Gin leh Khoi Lam hunin Tedim zong galten sim mun mah mah hi. Khuami te zong galtaaimun mahmah ahih manin (Tap kiluak mun mahmah) ci hi. Mang Gin leh Khoi Lam in Khan Thuam kiangah Hausa seem dingin ngen hi. Kam Hau in zong a nial zeel hang a sawt teh zui veve hi. Mang Gin zong galsiam khat mah ahih manin Tedim a sim zelte a banban in simin zo khin ahih manin, kua mah lang pang ngam nawnlo.hi. Kam Hau galsiam bek hilo in, pil mahmah ahih manin, Upadi bawl in tua Upadi tawh a gam mite uk hi. Tua ki-ukna Upadi hoih mah mah ahih manin, tuni dong mah Kam Hau Upadi cih kizanglai hi.
Tua banah Kawllai in zong kigelh / kibawl hi. Kam Hau in tua hunin Democracy kammal za ngei lo ding hi. Ahi hang in ki-ukna ah Democracy dan le ngeina zang khin mawk hi. Thu kikup dingin mi teelsiam Mang Gin (Hatlang), Galsimna Defence lamah Pu Khoi Lam (Hatzaw), Admin -Ki ukna lamah Pu Tel Khai (Thawmte) le beh dangte pan Zilom / Naulak
Lethil, Samte, Sukte cih bangin democracy dan in beh sung pan mipilte tawh Council phuan khia hi.
Khan Thuam te khan lai-in, Teizang pau pen pautang (Official Language) in kizang a, gal kisimna ah galmatte uh Teizang pau apau naak leh Khan Thuam mi ahih khak ding lau in khah pahpah uh hi. Tu hun tawh kikhaai mahmah hi. Tuhun in Teizang pau ciam nhuihna in kizang phial tawh kibang ta le tua hun lai in pautang in kizangh hi. Senten spelling kum tampi a zat te a kheel lel mah bangin, Lai siangtho kampau Version tuamtuamte ah Teizang version kibawl le Word cih bang a khiatna kilamdanglo Spelling bek kikheek leh (Comment) dih vuau le!!
Hun Nihna:
English te pen mi-uk zia le makaih dan siam ahih manin leitung buppi uk ngei pah uh hi. Gamkhat alaak naak leh tua gam a uk siamte mah zang suak in, tuate tung pan amau uk sawn hi. Mikangten Tedim hong lak khit teh Kam Hau gamuk ding mi Kam Hau suante mah zong hi. Hau Cin Khup Tonzang a om lam a theih ciangun, Hau Cin Khup sam /man
dingin Tonzang ah pai uh hi. Kamphen dingin LuanSuak Sihzaang te khat tonpih uh hi. Tonzang a tun teh HCK na busim ahih manin mu lo uh ahih manin Tonzang khua umcih uh hi.
Mipite kikaihkhop theih nang Galkapte Parade khawng lak sak uh hi. Tua kawm kalah mi a patauh lohna ding a awng khat galkap khatin kap ahih manin, mihonpite taai keek mang uh hi. Kampheenpa in sihzang pau in "TAI HEEK VUN!! NANG ZONG (UKPI DING) A ZONG HI BEK HI a cih "TAAI KEEK UN ! a cisa kha ahih manin, taimang khin uh ahih manin, mi pawl khatin sihlawh liang hi. Damdam akigen ciangin Hau Cin Khup zong ahih lam a theih uh teh khua Upa ten zol bawlin ap uh hi. Tua khit phet pengkul kimut in galkapte a omna mun pan un hong ciah uh hi. Hau Cin Khup ciah pihpah uh a, Rangoon dong pai pih suak hi.
Governer pa tawh kimuhsak pahin Mikang ten mi a muh cil (first impression) te hoih a sak nak leh thupi muh suak pah hi. Governer pan thu a dot sungah "Bang deih peen na hiam? a cih leh "Ka pu kapate uk ngei gam deih pen ing" a cih ciangin, khangno naupang khat pau ding in thupi sa mahmah hi. A Pu a Pate gam teng luah na ding thupia a, khamtung ong ciahto sak pah hi. Mangkangte tawh thuciamna in Thangmual (FortWhite) ah sa ngawng ban na nei uh hi. Tua hun laitak Tuithang, Muizawl, Thado, Zo hausate 4 in a khua kim pawl khatah siahkaai in a om laitak ahi hi. Mangkangte in a muh masak in a hoih muh nak leh hoih muh kinken pah hi.
Azom ah Gen. Aung San in British te a do khit teh Japan te hawlkhia nuam leuleu hi. Mangkangte huhna deih ahih manin a galte ahi General Slim zumah va lut hi. General Slim in zong lamdang sa in, "Bang hangin ong lut ngamna hiam Galte na hih teh ong manin, hong kaplum thei lai hing" a cih leh Aung San in zong kam thum bek tawh dawng kik ziau hi. " Because you are British" a cih thupi sa in kipawlpih pah hi.
Khen Thumna: (Japan Gal sung le Japan Gal bei Khit)
Pu Hau Cin Khup a sih khit teh Pu Pum Za Mang in Kam Hau Ukpi seem hi. Japan ten Kawlgam a laak khit teh Khamtung ah ong tung to ta hi. Manglai aa kigelhna ah, " Mangkang kumpi te zong India lamah nung kik hi. Pum Za Mang kiangah India zui dingin sam a, Pum Za Mang tawh kithuah dingin Kadaang aa Supply tavuankhan Khen Za Moong
(Col.Khen Za Moong) tavuan pia hi. Pum Za Mang in zong tawlkhat a pai khit teh "Awng hawh ning" ci in kheem ziau in, zui nawn lo hi. Japan te gallel Mangkang te ong tun kik teh PZM in India a zuihloh manin Tawlkhat sung a naseph khawlsak (suspension )leh a siah kaih te zong tawlkhat mah khawl sak hi.
Tua thu a theih ciangin Hau Cin Khup in ukpi a sep madeuh aa siahkaih ngei (ukpi neu)mi lite in Mangkang kumpite tungah khia in, a ukpiza pan a tawpsakna ding leh a siah leh bumte amau a ngahna dingin, Ukpi gam phelkhap in a hawm khiatna ding hi. Kumpite muhna manglai aa kigelhte a tom thei penin kong letkhiat kong gelh hi. Mangkang kumpi in Kawlgam suahtaakna a piak ciangin 1st January 1948 A siah kaih tuamtuam te bei ding(abolish) Tua hun panin Ukpi nasephnate (Chief tainship)te zong bei ding hi.
A laigelh: ( It is a foregone conclusion that all customary dues will be abolished as from 1st. January 1948.) Hih tawh kisai thu te q cingtak in na sim nop leh (1) Tributary Hill Polity by. T. Gin Khan Thang (2) Sukte Ukpite Tangthu, by. Pau Za Chin (3) Sukte Chronicle Vol.XV Page.9-19; Hih mi 4 te in a khiatna lai April kha 1947 hi. Siahtung siahphei 1st January 1948 te bei ding cih a theih uh teh (cunningly) lungsim kawipi tawh a thu uh kheelin'mipite kiangah "Ukpi ukna leh siahtung siah phei bei nang ka vaihawm ding uh ci in mipi te kheem leu leu uh hi.
Khamtung gam Vuanzi U Vom Thu Maung makai in
Falam ah Feb.ni 20/21/22 ni-in 1/1/48 ni Ukpi leh Siah bei na, 4/1/48 ni Lotlatye ngahni.'12/2/48 Pinlong thukimna letmat thuhna te thauhkhanna leh thu kikipsakna kibawl hi. Tua ni pen Zomi Nam Ni hi nailo hi. 1950 October kha ni 9 ni-in Chin Affairs Council kikhopna ah 1948 February kha ni 20 ni ZOMI NAM NI dingin kiciam eh hi. 1948 kum Feb.20 .21.23 ni akikhop Zomi nam ni hi nailo hi. Siahtung siahphei beini le Ukpite zawhni pawi hi lo Lotlatye ngah ni ahi hi. Pinlong kikhop nihveina pen Mamgkhang kumpi in Ukpi te siahkaih abeisakna pen January 1,1948 ni a thupiangte a ki thauhkhan akikipsak ni ahi hi. Azenzen in Ukpite mipiten a zawh ni hi leh Sub.Maj.Thang Za Kai thugenna Falam gam Ukpi lian pen pa tapa U Sum Mang in thauhkhan ngeilo ding hi.
1957 kum Zo Vuangyi U Za Hre in Zomi Nam Ni phiat a sawm in Zomi Nam Ni mipiten Ukpite ukna a phiat ni hi leh Ukpi Thawng Za Khup tapa U Tual Khaw Mang in makai in lungphona na bawl hetlo ding hi. Zan deuh Facebook a 'U lian khatin Lotlatye ngah khit kum thum sung siah beina ding a hahkat manin siahtung siahphei a bei thei pan hi ci in laigelh ngei hi. Lotlatye ngah sawt nai het loin, ih suahtak ngah khit a nungta lai 'thupiangte a bul theih mi tam mahmah hi. Tua te အားနာ huai mahmah hi cih a pulak phapha nuam ka hi hi.
Lungdam.
A gelh: Siavuan Mangpu
Courtesy: TCYA GEN.HQ WhatsApp
*Copy Paste

No comments:

Post a Comment