I MINAM NI MIN LEH A GELH DAN TAWH BANG TAN BUAI SAWM LAI IHI HIAM?
Kum sim in Zomi Nam Ni hong tun' sim in a pawi min gelh dan, a laimal gawm dan viz. Zomi Nam Ni, Zo Minam Ni, Chin National Day cihte tawh a buai ngap den leh ngaihsutna tangzaisak nuam lo lungsim kawcik mite buaina ding a piangsak sawm limlim ki-om den hi. Tu kum zong Tonzang ten Chin National ci-in zat tak ding cih thukimna a neih manun thu leh la lim takin ngaihsun masa sese le, ngaihsutna toi tengin pum zakdah pah in a selphona dingin social media ah khahkhiat masak ding a kituh a, comments ah kinial leh kikona ah a ku ngeingai tam mahmah ta hi. Kei ngaihsutna leh a grammar man in Zo or Zomi National Day ahih manin Zo Minam Ni or Zomite' Minam Ni ci leng a laimal gawm dan leh a grammar man pen ahih manin maban ah buaina ding piangpiang nawn sese lo dingin ka ngaihsun hi.
Myanmar government in official in hong ciamtehna ah Chin state sungah namke leh pau (Chin ethnics and languages) 53 om hi ci-in hong ciamteh banah ethnographers ten Chin ahih kei leh Zosuante pen Chin-Kuki-Mizo (Lushai) ahih kei leh Lushai Hills, Chin Hills a tengte cih bangin hong ciamtehna uh tam zaw hi.
I BUAINA BUAIPIH THAM MAH HIAM?
CHIN leh ZOMI tawh buai ngeingai a, a lunghimawh leh zadah kitam mahmah lai mawk hi. Hih min nihte hanga lunghimawhna pen i tangthu i theih lohna pan i piangkhiatsak tawm lunghimawhna hi bek a, i tangthu i kan phot ding kisam ka sa hi. CHIN: Chin cih hong piankhiatna thu nih om hi. (i) Khat pen tanglai pupate upna tawh a kibawltawm, pianna khangthu upmawh thu (mythology) hi a, khat pen midangte hong piaktawm, min a kipatkhiatna bulpi (etymology) ahi hi.
Mythology: India gam lam a om Hmarte, Lushaite, Gangte ten, “Leitung mihingte, ‘Ciinlung, Tsinlung, Sinlung, Jinlung, Chinglung,' kici suangpi kuahawm (cave) khat ah leitung gil sung panin mihing hong piangkhia hi,” ci-in a upna uh ahi hi. Hih panin Chin a kici min hong piang hi ci uh hi. ( L H Sakhong‘s In Search of Chin Identity. 2003, p. 1). Hih thu pen Kawlgam lam ah kiza ngei loin Falam khua gei-a Lailun kuahawm leh Tedim gei-a Khuul khuahawmte bek i piankhiatna ci-in tangthu kigen i za ngei hi. Hih pen khanglui thu upna (myth) hi a, kuahawm sung pan mi piang ngei lo hi.
Etymology: Tanglai Kawl Kumpi masate in Thet (Sak) kici (tu’n Manipur leh Tripura) galte a dal dingin deih uh ahih manin khamtungmite (the tribes) bangmah nawngkaisak sese loin amau gam ah nuam takin na om sak uh hi. Tua hi a, galdal uh ahih manin ‘lawm, zawl' (allies or comrades) ci-in na sam uh hi. (Prof. Gordon Luce, Old Kyaukse and the Couriering of the Burmans 1959, Journal ofthe Burma Research Society 42, 1:75-109). Kawl pau in ‘tha nge chin’, ‘a chin chin’ na ci uh a, tua panin Chin kici hong piang hi. Ahih hangin Chin a kilawhna bulpi a thei lo mi pawl khatte in khamtungmite in bawm zang uh ahih manin ‘Bawm’ ci-in zong a sam uh hi. A taktak in Chin leh Bawm a aw a kibat hangin a at dan laimal kibang lo hi. ( Prof. F K Lehman, The Real Facts fromLinguistics and Anthropology. P 92-93).
Pagan ah mualsuang nih tungah ‘Chin’ ci-in kigelh: 1048-1113 hun sungin Pagan Kumpi Kyanzittha' uk sungin mualsuang tungah ‘Chin’ cih laimal ki-at hi. Hih pen lai tawh kiciapteh masak penna ahi hi. Mi pawl khatte in, “Hih mualsuang tunga ki-at lai-in eite Chin i hihna hong lak hi,” ci-in a gen, lai a at zong om hi. A taktak in ei at hi loin Kawl Kumpi in eite ‘Lawm’ ci-in hong ciaptehna uh hi bek a, ei, ‘Chin’ a kici ihi peuhmah kei hi. Cikmah hun in ei leh ei Chin i kici ngei kei hi. I pu/pate-in na sang lo bek tham loin na zadah uh hi.( Sir George Scott, Burma and Beyond 1932 p 187). Tu ahih manin Chin kici pen tanglai upna hi-in tu dong, Chinlung a omna kithei lo hi. Kawl Kumpi masate in, “Lawm aw, Zawl aw…” ci-in hong sapna hi bekin ei leh ei, i pu/pate hun a kipan cikmah hunin Chin i kicihna tangthu sung ah om ngei lo hi. Midangte hong lawhna uh hi bek a, thu thei lo a kiluteisak pawl khatte bangin “Bawm” ci-in kona in hong nei zaw lai uh hi. (Lehman).
Chin pen ‘Chinlung’ suangtum pan piang cihna ahih manin Pasian thu um mite adingin minam min (national name) dingin zathuai het lo hi. Leisung, suangtum, kuahawm sung pan khawng a piang hi miau mawk loin Pasian in ama lim leh mel sun in hong piansak, hong it, Pasian’ tate ihi hi.
ZOMI: Zomi cih kammal pen Pagan mualsuang tungah Chin cih a ki-at ma kum 250 hun lai pekin Sen gam Tang Dynasty Kumpi’ taangmi (Ambassador) pa in 862 AD kumin na ciamteh khin zo hi. I pianna Tibet gam sungah AD kipat kiimin Zo-thang ciang i bul kikan kik thei hi. Dalai Lama a 5na-in “ ‘Zo’ pen ‘Lord' – Topa’ cihna hi a, ‘Thang’ pen ‘The perfect' – ‘Genbaang lo Pa’ cihna ahi hi,” ci hi. I pianna min hoih mahmah khat ahi hi. Mikang kumpi nasem uliante, Sangmangte leh mipil tampi-in i pu/pate-in Kawlgam laizang ah kum 800 sung bang kumpi-in na om ngei uh a, ZO mah na kici uh ahihna limtak na ciamteh tiuteu uh a, tua hun lai-in zong Zomi mah na kici uh hi. Tua zawh, gal lel in 1550 AD khit ciangin kithehthang mang uh a, pawlkhat nisuahna lam tai-in, Laos, Cambodia gam ciang tung uh a, minamdangpi a suah uh hangin tu ni dong i pau tampi kibang lai hi.
Pawl khat Kawlgam sung mah ah minamdangte tawh kihelzau-in kikan zo nawn lo hi. Pawlkhatte nitumna khanglam dongin lal uh a, tu-in Asho kici Zanggam Zomite ahi uh hi. Pawl khat a hon in khamtung mualtung lam lalto hi. Khamtung ah i kahtoh ma ciang pen Khuul a piang, Ciimnuaimi, Lailun a piang, Laimi, Tedim, Falam, Haka, Matupi, Mindat, Kanpetlet leh Paletwa cih bang om nai lo hi. I vekpi in Zomi i hi khin hi. (Col. TH Lewin, Baiyue, Carey & Tuck, U Thein Pe Myint, DawKhin Myo Chit, etc).
Kawlzang panin khamtung i tun ciangin ki-om khawm kik nawn lo a, ngaihsutna leh upna tuamtuam kinei in, “Lailun kuahawm pan i piang a, Laimi ihi hi “ a ci tawh “Khuul pan a piang ihi hi” a ci tawh i om hi. Pawl khat leuleu in i minam min mangngilh kikeuh in midangte hong sapna 'Chin' peuh i minam min a sa zong i om a, pawl khatin, Zomi mahin kici napi Khumi, Cho, Zaw ci-in i awsuah tawmtawm kilamdang ta hi. Ahih hangin pawl khat leuleu-in tangtawng a i min laigil na pom kinkenin tu dong mah Zomi a kici tampi i om hi. Khamtung mualdawn i tun ciangin kizopna haksatna tawh ngaihsut zia, huihdik zia kilamdangin midangpi i kisa kha thei hi. I kan loh hang bek hi a, Zomi a kicite beh leh phung tampite Chin a kicite lakah tampi om hi.
Political sociologists ten leitung ah minam min nam nih in na ciamteh uh hi. (1). "Ethic of Understanding": Minam dang hong ciamtehna, hong sapna, hong piaktawm uh leh hong theihna min uh gentehna dingin Chin, Lushai, Kuki etc cihte bang hi. (2). "Emic of Understanding": Ei mah leh ei mah i tualsuak pau ngiat tawh i kilawhna, i kiciamtehna min, gentehna dingin Zomi, Thahdou, Mizo etc cih bangin na khen uh hi. Tua ahih manin minam min ciamteh zia nam nih na om den a, ei bek hi loin leitung bup ah hih nam nihte na kizang kawikawi ahih manin a khat zawzaw zang leh pom zawte va galbawl pah leh muhdahna pen lungsim kawcik vai lua hi. A bangbang ahi ta zongin i tualsuak pau tawh i minam min ciamtehna pen tu hun a leitung minam tuamtuam ten a deih zawk leh zat zawk mah bangun en zong i ciil bawl loh a, i zat zawk ding pen minam kiciante ngeina hi zaw dingin ka ngaihsun hi. Hih thu nam nihte i telcian mateng hihna tawh buai (identity crisis) minamte ihi den ding hi.
I MINAM NI THU HONG PIANKHIAT ZIA MANGNGILH KEI NI
Chin Affairs Councilte' makaihna tawh Oct 9,1950 in Falam ah kikupna minam vai nasia takin nei uh a, i minam ni dingin Feb. 20 ni zangin 1948 kum panin pan minam ni zang ni cih thukimna na nei uh a, a kum kik 1951 kum in Mindat khua-ah Feb. 20 ni in Zomi Nam Ni na bawl uh hi. Kawlgam Prime Minister U Nu leh Zomi ulian tampi tak zong kihel in President of Burma i lungdampihna lai zong simkhiatna nei uh hi.
Feb 12—23,1948 in Mha Thray Sithu Pu. Capt. Mang Tung, Burma President Soa Sha Thaike-te makai in Falam ah tangmi 5000 bang kikai khawmin gam leh minam vai nasia takin kikupna na nei uh hi. Hih khawmpi ah Tedim, Falam Hakha, Matu, Kanpalet leh Paletwa panin mi pai tek uh hi. Tua hun ah Mangkangte hong piak ki-ukna Chin Hills Regulation Act zatsuak ding leh zatsuak loh ding zong, kikupna nasia takin na nei uh hi. Pu. Capt. Mang Tung Nung in hun makaih a, Tuithang khua-a Pu.Thang Za Kai Sukte Beh (Sia.Kam Khaw Thang pano) in zingsang nai 10:00 hun pawl in ukpi ukna a beina ding thusung in a deih lohna lai tawh a gelh a piak khit teh kamtawh gen lai a, Falam lam panin tangmi Pu.Chun Mang Lai Zokhua leh Kanpalet pan tangmi Pu Hang Bung Thang-te in thukimpih na gen uh hi. A deih lai pawl om ahih manin mee (vote) khia uh a, mi 5000 lak ah 4983 in deih loin mi 17 bek in deih lai ahih manin tua ni a kipanin vote a tamzaw thukimna na zui uh hi. Mangkang kumpite hong piak ki-ukna Chin Hills Regulation Act mipi a tamzaw thukimna tawh kizang nawn lo, si ta ahih manin tua ni pen Zomi bup ading mi namdangte hong ukna pan suahtak ni, gualzawh ni khat hong suak hi.
CHIN HILLS REGULATION ACT A KIBAWL HUN:
Mangkang kumpi ten 1896 kum in Zogam hong la uh a, Zomi i pu i pa ten Zothau leh lum leh tei tawh a na do uh hangin a galvan zat uh kikhailua mahmah ahih manin a kum a sim bang na do ta le-uh na zo lo uh hi. Tua banah kum 1896 August kha ni 13 ni-in Zogam buppi ukna dingin British Parliament ah Chin Hills Regulation Act hong bawl uh a, tua tawh kum 1911 October 9 ni-in Zogam hong uk uh hi. Tua tawh kum 50 sung hong uk uh a, siahtung siahphei kaihna (tax) hong om in Zomi tampi takin gentheihna gimna tawlna thuaklawh pikpek uh hi. Hih ki-ukna a bei theihna dingin Zomi makai pawlkhat Ware khua-ah Sept 29, 1932 kumin kikupna nasia takin nei in, Chin Hills Union Organizations (CHUO) na phuankhia uh hi. Hih kipawlna min tawh mangkang kumpite tung panin suahtakna ding ngetna lai zong pia pah uh a, ahi zongin mangkang kumpi ten a san zawh lohna uh thu leh CHUO pen kipawlna man lo hi, ci-in Feb. 20, 1938 in zasak kik uh hi. Hi ci bang thu a zaksak kik uh ciangin mipite tungah mangkangte hong ukdan a deih lohna uh hong khang semsem zaw a, mipite sungah kipumkhatna hong leh om zawsop hi.
Chin Hills Regulation Act pen Zogam bek ah kizang hi loin North Cachar Hills, Garo Hills, Khasi, Jaintia Hills, Naga Hills leh Mikir Hills dong ah na zang uh hi. Zomi Nam Ni pen Chin Hills Regulations in a huamna sunga teng khempeuh in minam ni in a zathuai mahmah ni thupi ni khat ahi hi cih i phawk ding kisam a, Myanmar gam-a Zomite' minam ni bek hi peuh ci-in i minam vai kan lopi-in a pheng paupau ten i phawk dinga poimawh mahmah thu ahi hi. Minam i hih buang leh minam ni nei sese lo a ni nangawn i zat ni kibang lo cih pen minam kician lote bek ngeina hi.
ZOMI NAM NI IN HAKSATNA TUAK TOTO:
1948, February 20 ni pen Zomite lunggulhna teng a tangtut khit theih ni ci mah ta leng Aung San kithahna leh Gen. Ne Win ii kumpi kahnate hangin i hamphatna teng kibuaksuah kik khin hi. Tua ahi zongin Zomi Nam Ni i neihna in Minam Khat i hihna hong lak veve ahih manin a manphatna kiam tuan lo hi. Kum 1956 kumin Chin Affairs Minister Pu Za Hre Lian hun lai-in Zomi Nam Ni pen December ni 4 ni hihsak ding, a sawm manin 1958 kum dong buai lawh hi. Revolutionary Council kumpi hun, 1966 kumin BSPP Party, Mindat Unit Organiser U Myint Thein in Zomi Nam Ni pen February ni 9 ni hihsak ding leh a min zong Chin Special Division Day cih dingin hanciam kik hi. Zogam in State a ngah zawh, 1975 kumin Chin State Council zum in February 20 ni pen Chin State Ni cih ding gingsak leuleu uh hi. 1981 kum panin Kawlgam kumpi in Zomi Nam Ni zat limlim phal nawn lo uh a, Chin State Day cih ding mah in Chin State Council Hakha panin Calendar leh Post Card khawng kumpi' sum tampi bei in bawl uh hi. Tua ci bang thu teng a om ciangin kum 1981-1983 ciangin Sangnaupang Siamsin kipawlnate makaihna tawh Feb. 20 ni ZOMI NAM NI ci-in Zangkong University, Mandalay University a om Zomi Sangnaupangte in, "ZOM NAM NI, ZOMI PHUNPI NI ci suak ding hi hang," ci-in Chin State Councilte' cih pen sang nawn loin 1981 – 1988 dong ZOMI NAM NI ci ngiatin na bawl uh hi.
1991 Kum ciangin a 44 veina kibawl a, galkap kumpi in Chin State Day cih dingin Signboard suang lela liang uh a, Pawi a bawl uh hangin kuamah pai loin amau omna ciat ah ZOMI NAM NI mah ci-in na bawl uh hi. Tua laitak political Party Mara people’s Party, Chin National League for Democracy, Myo Khui Party, Zomi National Congress leh Independent ten Kawlgam Khuapi Zangkong Bo Aung Kyaw Street, No.393 First Floor ah UNLD member khempeuh tawh ZOMI NAM NI na bawl uh hi.
I minam ni pen i tualsuak kampau (indigenous language) mah zang tangtang zaw ta in, minam dangte hong sapna min peuh zangzang in, tua tawh lungkim in i zatzat hun hi nawn lo hi. I minam min diktak leh man mah tawh i Zokam ngiat mah zangin i minam ni gelh tangtang huai ta hi. Phattuamna ding lah hi beek lo buai loh ding ding teng peuh buaipihpih nawn kei ni. Hun in hong khengkheng a, hun in ngak nei lo hi.
FEBRUARY NI 20 NI ZOMI NAM NI HI.
References:
1.Capt: Mang Tung Nung: A 7 VEINA ZOMI NAM NI, TEDIM KHUAPI AH
2. Pro.C. Thang Za Tuan: ZOMI NAM NI HONG PIANGKHIATNAZIA
3. Pu. Chin Sian Thang: ZOMI NAM NI
4. Tg. Vul Za Pau: ZOMI NAM NI HONG PIANKHIATNA THU
5. J. Thang Lian Pau: ZOMI NAM NI THU
6. Rev. Dr. Khen Za Sian: ZOMI NAM NI
7. Khaibawi Zomi: Zomi Nam Ni Thugen Dan Puahphuatna
8. Zingdaitui: Chin leh Zomi vai
1.Capt: Mang Tung Nung: A 7 VEINA ZOMI NAM NI, TEDIM KHUAPI AH
2. Pro.C. Thang Za Tuan: ZOMI NAM NI HONG PIANGKHIATNAZIA
3. Pu. Chin Sian Thang: ZOMI NAM NI
4. Tg. Vul Za Pau: ZOMI NAM NI HONG PIANKHIATNA THU
5. J. Thang Lian Pau: ZOMI NAM NI THU
6. Rev. Dr. Khen Za Sian: ZOMI NAM NI
7. Khaibawi Zomi: Zomi Nam Ni Thugen Dan Puahphuatna
8. Zingdaitui: Chin leh Zomi vai
✍️ Thang Khan Lian
No comments:
Post a Comment