Monday, 15 July 2019

MAKAI HOIH IN A MAKAIH SIAMNA TAWH A MITE LEH A GAM HUAI IN, KEM IN, DON IN MAKAIH HI

MAKAI HOIH IN A MAKAIH SIAMNA TAWH A MITE LEH A GAM HUAI IN, KEM IN, DON IN MAKAIH HI
Biakna pawlpi makai, innsung makaih za lente, khua sung makai leh gam leh minam makai hoih i cihte pen ama pumpi a ki-uk zo, a kem zo mite mah na hi uh hi. Khuapi khat leh gam bup khat makai hi napi ama pumpi ki-uk zo lo, a kam a uk zo lo leh a pimpi ki-uk zo lo pen makai hoih kici thei lo hi. Ama lungsim a ki-uk zo lopa pen dalna kulhpi a nei lo khuapi tawh kibang hi ci-in Paunak 25:28 in na ci hi. I Timoti 3:5 ah, "Bang hang hiam cih leh mi khatpeuh in innkuan sung uk zia ding a theih kei leh Pasian' pawlpi kem thei lo ding hi," na ci hi.

II Timoti 2: 21 ah, "Mi khatpeuh a hoih lo na khempeuh panin kikemin a siangtho takin a om nak leh na hoih nam khempeuh a sem dingin a Topa tungah ki-ap in, a Topa tungah a manpha suak khin ahih manin a thupi diakte amah kizang ding hi," na ci hi. "Thahatna sangin lungduaina hoihzaw a, khuapi khat ukzawhna sangin eimah ki-ukzawhna hoihzaw hi," ci-in Paunak 16:32 ah pumpi ki-ukzawhna a kisapna thu na gen hi.
Minam khatin thupha a ngah theihna dingin a makaite pen kampau a kidawm zo mi, a lungduai mi, a heh pakpak lo mi, a kiniamkhiat mi, a siang lo nate panin a kikem siangtho zo mi ahih ding kisam hi. Makai khat a kampauna a kidop zawh kei leh makai muanhuai suak thei ngei lo hi. Paunak 18:21 ah, "Kampauna in sihna ahi a, hin'na ahi zongin piangsak thei a, i kampauna banga a piangte i san' loh phamawh hi," na ci a, Jeim 1:19-20 in lungduaina kisapna hih bangin na gen hi: "...Thu kigen khempeuh hoih takin ngai pahpah un. Ahi zongin pau pahpah kei un la, heh pahpah kei un. Mihingte' hehna in Pasian' sep ding thu hoihte khaktan hi," na ci hi. I heh pahpah manin Pasian’ sep ding thu hoihte i khaktan khak ding kidophuai mahmah hi. Kiniamkhiatna kisapna thu I Peter 5:6 ah hih bangin na gen hi: "Pasian in ama hoihsak hun ciangin note hong laptoh theihna dingin a thahat Pasian' khut nuai-ah kiniamkhiatin na om un," na ci hi.
Gam bup huam khat sung makaih nuam in na nasep nop leh gambup huai masa in la, Minam bup huam khat na nasep nop leh minam bup huai masa in la, a ki-it lo, a kilem lote lemtuah masa in. Lungsim kibang lo leh a kilem lo minam khat makai in na pan' hangin a mawknapi suak ding a, tuu leh ngia cing khawm pa na bang ding hi.
Khua hausa ut na hih leh na khua na tui huai masa in la, na khua na tui kisapna, huhna kisam diak masate, cimawh meigongte leh dongtuakte leh peemtate huai in, kem in, don masa in. Tua khit ciangin na khua ading na sem in la, na zawh ciangin na khuavengte ading nasep kipan pan in. Na khua leh tui adingin na sem nai lopi-in na khua vengte leh khua dang mite buaipih masa dihdih pah kei in.
MLA leh MP ut na hih leh na kuangluina bial sunga (constituency) om mite' kisapna leh a lametna uh leh a haksatna uh bang teng hiam cih kantel masa phot in la, na sepkhiat ngap leh kipan pan in. Na kuang luina constituency sunga mite' kisapna, haksatna leh lametna thei lopi-in na kipat leh na mapai lo ding hi. Kiteelna ah gualzawhna na ngah khit ciangin na constituency sunga mite khentuam nei loin, na constituency vaan in en masa phot in la, nang vote hong pia mite' omna, na mite huai in, kem in, don masa phot in. Na mailam ding na khual luat man leh thuneihna gol zaw na deih luat man peuh in nang hong gum lo, meetang hong pia lo constituency dang buaipih masa dihdih kha kei in. Akta duhgawl kilawh khuh mah na bang zawsop ding hi.
Pawlpi kem sia na hih leh na pawlpi sunga thanemte leh thahatte kisapna kan masa in la, amau hatna zahzah tawh kituakin makaih in paipih in. A thahat zia uh kibang lo hi cih thei lopi-in na hat paipih luat leh lamkal ah na pawlpi mite tampi bah in a mangthang dinga makaih na suak ding hi. Na kep pawlpi sunga mite kisapna, thanemna leh na thahatna na tel sinsen ciangin makaih pan in la, na kep pawlpi sung bek mah huai masa phot in. Mi dangte pawlpi leh doctrine teng peuh tawh buai dihdih masa kei in.
Huai lopi, vaan lopi, thudon lopi, a mite thusim lopi tua mite' omna, teenna, khua leh tui, nam leh gam vai khawng buaipih dah lel in. Tua bang nasepna pen mazang masa khol lo ding hi. A mitsip huai bek tham loin, lomtat a mi kithutuak lingling kimlai a khenkham na suak lel ding a, na nasepna ah makai cih thadah maikhak pa na suak zawsop ding hi. Na hoih semkhia cih sangsik in awngvang sui bangin a susia na suak zawsop ding hi.
Kipawlna khat peuhpeuh, minam vai tawh kisai mainawtna leh kalsuanna (movement) khat peuhpeuh ah mipite vangliatna (power) pen gualzawhna sutpi leh kingakna tawphah ahih manin mipi' vai tawh kisai mipi tawh sepkhopna bek ah gualzawh leh matutna hoih kimu thei hi. Makai khat na hih leh na deihna leh hoihsakna bek tawh kalsuanpih kha kei in. Tua in sawt kimang lo hi. Bang hang hiam cih leh, "Hoih hi, ci-in i ngaihsutna thu khat pen sih theihna ding thu na hi zawsop thei hi," (Paunak 16:6:25). Nautangte ngaihsutna ngai lo, thudon loin na kalsuan khak leh lawhsapna lo buang a dang hong ngak om lo hi. Na hat pai nuam luat a, na kinawh mainawt nop leh tuk khak ding baihlam mahmah hi.
American Civil Rights makai Martin Luther King Jr. in a ngaihsutna, a sunmang neihte mipi kiangah gen in, thatang hatna leh thagum zang loin "non-violence" tawh na makaih a, a gualzawhna tu dong kip hi. America gam ah mikang ten minam khat sangin minam khat thupi zaw leh sang zaw hi cih ngaihsutna tawh mivomte a nengniamna uh beisakna ding leh mivomte ading civil leh economic rights ngetna dingin ''March on Washington for Jobs and Freedom'' kici August 28, 1963 in a thugenna ah:
"Sunmang Ka Nei Hi," cih thulu zangin Abraham Lincoln in America ah sila a kineihna (slavery) a beisakna thu bulphuh in kikheelna kisam a sakna thu na gen a, "Tu hun pen a hun hita hi," cih kammal zangin mi khempeuh a kikim in hong kibawl hi..., suahtakna dak ging hen..., suahtakna dak i gin'sak ciang khua cih a ging hen la, state khempeuh leh khuapi khempeuh ah ging hen... Ni khat ni ciangin Pasian' tate, mivomte leh mikangte, Judahte leh Gentile mite, Protestants leh Catholics ten khut kilen thei-in old Negro spiritual, Tu-in i suakta ta hi! I suakta khongkhong ta hi! A vangliang Topa aw, lungdam ung, kote tu-in ka suakta ta uh hi," ci-in a sunmang na gen a, mivomte lametna lianpi guan ahih manin a lametna uh mah bangin July 2, 1964 in US President Johnson in Civil Rights Act of 1964 bill letmat na thuh a, mivom ten a civil rights uh ngah uh a, tu dong hamphatpih den lai uh hi.
England gamah upadi pilna (law) sangpi a zo leh India gam suahtakna zuapa (Father of the nation) Gandhi in, "Hiamgamna;ngongtatna pen gualzawhna ngahna dingin a dawnna (answer) hi ngei lo hi," cih na lenkip a, "Sik khainiang tawh kol nong bulh thei uh a, nong bawlsiat gawp theih hangun na pumpi na suksiat zawh loh ban uh-ah ka lungsim thonginn ah na khum zo ngei kei ding uh hi," ci-in a kumpi gam uh-ah nitum ngei loin ci-in a kisialpih mahmah British Empire "nonviolence" tawh na do-in na zo a, tu dong a gualzawhna kip den lai hi.

Pharoah in a mang gen a, a mang a genkhiat manin Joseph in a mang khiatna a hilh theih manin Egypt kialpi pan gumkhia in, gamdangte Egypt ah antaw in pai uh a, Joseph in tokai hi. Kumpi hih hangin nautangte thusim loh khak ding pen kialpi tunna dingin lampi sial kipatna na hi baih mahmah hi.
Singapore gam makai Lee Kwan Yew in a sunmang gen a, a mite pilna guan ahih manin kum 50 sung in buannawng khua panin van a holh, leitung ah khua leh a tui leh a gam minthang suah in, gamdangte utna leh tun nopna gam suak ahih manin Singapore ah tokai uh hi.
Makai na hihna tawh na ngaihsutna hoih kha mah in teh, na ngaihsutna zong sang mahmah kha in teh. Ahih hang tua na ngaihsutna mipite kiangah zuakkhiat na siam kei leh hong thusim lo ding uh a, mipite tawh na tonkhop kei leh na tukna ding gamla lo hi. Nasep na kipat ma-in mipite' theihtuak thute gen in la, a kuppih huaite mite kuppih in. Makai pilte in a galte leh a maban ah a nawngkaisak thei dingte lawm suaksak masa uh ahih manin a ma uh zang a, a nungzui ding hau ahih manin a sepna peuh ah muibun in daupai hi. Huai masa in la, don in kem in, tonpih in, makaih in.
Makai hoih na hih leh mipite pahtakna na ngah ding a, mipi ten hamphatna ngah ding uh ahih manin hong it ding uh hi. Makai gina lo na hih a, na mawhpuakna tavuan thudon loin, na zawh kei a, thuneihna bek na deih leh na haina kilangkhia lel ding a, na mindaina ding bek ngahin nang leh nang na kitawlem thapai zawsop den ding hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs