Thursday, 9 December 2021

INDIA AH ZOMITE BUAINA VS KAWLGAM BUAINA ETKAKNA

 INDIA AH ZOMITE BUAINA VS KAWLGAM BUAINA ETKAKNA

1997 in India gamah laizom kimlai kimelmak khak hun buai lai-in apex body Zomi Council nuai-ah namke (tribes) kikhai khawm Zo suan tam lo teng lungsim kikhat in ma kipangkhawm hi. Tribes tuamtuamte sung pan hi loin khua tuamtuam leh veng tuamtuamte in galdo dingin a kipiakhia tawm mi (militias) kinei tek a, eima panmun tek panin gal kido, gal kivil tek hi. Duty post ah ZRA in gal hong dopih leh vilpih loin khuacih leh vengcih ah makaite in mipite makaih hi. Thau tawi omna leh a galhiam a nei khuate buluhna ah ZRAte kihelin miliatia groups tawh kipawlin gal kido ngekngek khawm hi. Kuama'n buplak tuam lo hi.
Zan ciangin tangval ngal hat leh papilate duty posts tek ah gal vilin kiding hi. Sun ciangin upa lamte leh papi haam zaw deuhte gal vilin pang uh hi. Nungakte in thauvui su ziahziah uh a, sun hunin a kisap hunin gal vilin a din'na uh om a, duty posts ah a dingte niangphan pia khawngin va pai thei zel uh hi. ZNV ah zong numei cadres galdo dinga kipiakhia a kihel om uh hi. Sangkah laite ZNV cadres dingin kimuak lo a, ZNV member kilakna YPA hall, Vengnuam ah min khumna (conscription) hunah a kuante lakah ka va kihel kha hi.
Ahih hangin sangkah leh kah lo teng tuu leh keel bangin hong khenin group nihin hong khen uh hi. "Sangkah lai khempeuh Zogam adingin lai hong sim phot un, a kisap leh hong kisam kik ding hi," ci-in hong hawlkhia uh hi. Galdo nuam lua kisa ui cithak vei mah kibangin kihel nuam lua ka hih manin khitui luangsa in a hall sung panin ka pusuak khia namnam hi. Ciah dingin hong sawl khit uh a pusuak nuam pah lote hong vau khit uh teh ka ciahkik pan hi. "Thautang duh maw?" ci-in a pusuak khia nuam pah lo teng kivau kawmin hong kihawlkhia hi. Heh leh khasia kawmin ciahkik loh kiphamawh hi. Tu hunin Kawlgam buaina ah lehdo sese kei le'ng bit zaw hi, ci-in mi khut tawh gul man nuam pawl tawh kilamdang veve hi.
Myanmar coup khit nung PDFte danin 1997-98 buai lai-in militia groups kicite Zomi National Volunteer (ZNV) kici a, khua buluh leh hal hun ciangin ZRA galkapte tawh kipawlin mapang khawm hi. Tua hun ciangin volunteer kipiakhia tawm thau tawi lo nautang a zui nuamte in kizui hi. ZNV a kicih hangin khua tuamtuam leh veng tuamtuam ah na om kawikawi uh a, kuama'n thau tawi kipawlna phuankhiat thei loh ding hi, minam kipumkhatna dal hi, na ci sese loin ZRA ten bawltawm thau (homemade rifle) a tawi leh sing tawh thau lim kisui a tawi ZNVte training pia hi.
Tua bek hi loin veng sung panin REINFORCEMENT GROUP a kici zong militia group dang om beh hi. Buai hunin kei zong ko veng Go Cih Khup' venga group ah kihel a, kungfu tawm a thei Master Mangsau' kungfu student Pa Pumkhanthang Tonsing in training tawl khat hong pia a, self-defense ding dan, temsau vai dan khawng hong hilh ka sin neknek uh hi. Nuam neknek vial dep napi-in i khan' leh kidok laitak ahih manin zan duty hangin ihmut kham vet loh tawh zingsang thawh baih bel baih vet lo hi.
Ko veng sak ah inn hal peuhin duty post ah galvil in a ding volunteers tawh kipawlin nih vei ka kuan kha hi. Tua loin veng gal panin gal ten thau hoih tawh hong kap nilohna uh Phaicham a kicihna suam dingin ZRA ah commander Sir Funny leh a lawmte nih vei ka zui kha a, khuauh lua uh ci-in hong nungkikpih (retreat) uh hi. Reinforcement Groups omte ZRA in training pia lo a, venga commander khut nuai-ah independent in om hi. Kuama'n no kipawlna thak phuankhia-in galhiam tawi uh teh, minam langpang hi uh teh, hong ci ngei sese lo uh hi.
Ahih hangin Feb. 1 coup d'ètat khit nung tu dong democracy, federal system leh self-determination ngenin Zogam state ngah ciangin Zomi Charter upadi tawh kituam uk ding cih kilim gen mahmahin a laibu nangawn a hawm dinga kuan kimlai mat leh hen a tuak om hi, cih i za leh thei khin ciat uh hi. Democracy, federal system leh self-determination tawh ei leh ei ki-uk tuam theihna ding leh suahtakna i ngah theihna dingin i gal lianpen NUMBER ONE pen junta dictatorship regime hi a, dictatorship tawh sila bangin ki-ukcipna deih lo teng adingin i COMMON ENEMY bek hi loin PUBLIC ENEMY ahi uh hi.
Tua hi napi-in i gal lianpen a kibang (common enemy) junta regime hi napi-in Kawlgam Zomite sungah kituahna, kipumkhat lungsim neih ding sangin junta lungsim mah paai teta in one-party system leh one-army system tawh ei leh ei ki-ukcip khumin junta a lehdo sawm vet lo or ngam vet lo pawl leh a lehdo nuam pawl kikal ah kitelkhialna hangin kikhenna, kigalbawlna lungsim hangin kimat kihenna leh sisan naisan kiluansakna dong piang khin ahih manin dahhuai mahmah hi.
Junta a lehdo dinga kipiakhia tawm militia PDFte minam langpang ci-in pum ngawhna leh mindaisakna peuh gam leh minam itna leh gam adingin nasepna zahin a ngaihsun kitam mahmah lai ahih manin kipumkhatna sangin kikhenna, kitelsiamna sangin kigimneihna, kiho theihna sangin kilang bawlna liansak semsem zawsop hi. I lehdo ding i gal lianpen sangin ei ngaihsutna kibang lo neu nonote i kidosak nilohna hang ahi hi. Tua bangin ei leh ei i kido lai teng, akta mangkuan bangin kituktuk lai teng, uino bangin i kipettuah niloh lai teng junta dictatorship regime thapia, thahatsak leh simtham in a kigulluk ngekngek ihi khin hi.
Common enemy i neih hun nangawnin democracy, federal system leh self-determination ngahna ding lunggulh takpi ihih leh i radical or extreme ideologies neihte i nawlkhin mateng kipumkhatna ding i gengen pong hangin cikmah hunin piang ngei lo ding hi. Bang hang hiam cih leh political ideologies kibang lo nih ei sungah a om pro-dictatorship vs pro-democracy i kidosak lai teng kipumkhatna sangin kikhenna suuksia semsem ding hi. Sisan naisan kisuahna hong tam semsem lai ding hi. Tua ding i deih kei a, galdo nuam takpi ihih leh i gal lianpen do kipat a, tu mahmahin ei leh ei kido khawlsan hun ta hi.
Sawltak Paul in Korin khua mite a laikhakna ah, "Thu um lo mite tawh na na semkhawm kei un. Midik leh mimawh bangci-in kipawl thei ding a, khuavak leh khuamial bangci-in om khawm thei ding ahi hiam? Khrih leh Dawi mangpa bangci-in kithutuak thei ding a, thu um mi leh thu um lo mi bangci-in a ngaihsutna uh kibang thei ding ahi hiam? Pasian’ biakinn leh lawkite’ milim bangci kilem theih ding ahi hiam?," ci-in 2 Korin 6:14-15 ah a gen mah bangin a kibang vet lo nih om khawm leh kipumkhat thei lo ding hi. Kitot kiselna piang den ding cih a ngeina hi.
I ngaihsut zia kibang lote nawlkhin masa photin, democracy, federal system leh self-determination sunmang nei takpi leh junta dictatorship panin suahtakna lunggulh takpi ihih leh tuate ngah theihna dingin a masa penin dictatorship regime nuai-ah one-party system leh one-army system lungsim paihkhiat masak kisam a, dictatorship regime lehdo leh nolh ngam masak kisam hi. Ei bekin junta regime do ding baih lo ahih junta regime leh junta forces lehdo teng leh democracy, federal system leh self-determination lunggulh teng tawh kipawlkhawm hun hi zaw a, tua danin NUG nuai-ah PDF ah omte, "Kawlte leh Chinte' taw liahsak teng hi," cihcih niloh pen "Kei junta regime leh MAL taw liahsak nuam zaw pawl hi ung," ci-in i dictator lungsim pholakkhiat nilohna hi zaw hi.
Jesuh in, "Amaute’ gamtatna tawh amau’ pianzia na thei ding uh hi. Lingvom kung panin leenggah kilo ngei a, sialtalling kung panin theigah kilo ngei ahi hiam? Tua ahih manin singkung cidamte in gah limci gah a, singkung gina lote in gah gina lo gah uh hi. Singkung cidamte in gah gina lo gah ngei lo a, singkung gina lote in gah limci gah ngei lo hi. Gah limci a gah lo singkungte kiphukin meikhuk sungah kikhul hi. Tua ahih manin amau’ gamtatna tawh amau’ pianzia na thei ding uh hi," ci-in Matthai 7:16-20 sungah na gen hi. Common enemy in i neih junta regime lehdo hunin a pianzia tawh kituakin democracy deih leh deih lo, junta dictatorship regime a deih leh deih lo hong kipulakkhia lel ding hi.
Thuhilna (Ecclesiastes) 3:2-8 sungah, "Suah hun om a, sih hun om hi. Suan hun om a, bawhkhiat hun om hi. Gawh hun om a, khoi hun om hi. Phel hun om a, lam hun om hi. Kah hun om a, nuih hun om hi. Dah hun om a, laam hun om hi. Lupkhawm hun om a, tuamlup hun om hi. Kikawi hun om a, kikhah hun om hi. Zon’ hun om a, mansuah hun om hi. Kep hun om a, paihkhiat hun om hi. Balkek hun om a, phop hun om hi. Daih hun om a, pau hun om hi. It hun om a, muhdah hun om hi. Kido hun om a, kilem hun om hi," a cih bangin na khempeuhin amau hun ciat nei hi. A hun tawh kituakin gamtat kisin leng kitelkhialhna om lo pah ding hi.
Lehdo hunin do khawm theih pen kipumkhatna lianpi hi pah hi. Democracy, federal system leh self-determination i deih takpi leh junta a lehdo nuamte khohkhoh hun leh namdangte taw liahsak hi, ci-in a lehdo ngam lote in ko niloh hun hilo hi. Lehdo ngam lopi-in a lehdo ngamsunte zahko ngamna pen junta regime tawh kipawl hi'ng, cih lahkhiatna leh hun hi zaw hi. Tu hun pen kitelkhialna neu nono hangin gal leh sa in kineih hun, ei leh ei kido hun hilo a, i rights i humbitna dingin mapang khawmin lehdo hun hi zaw hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports