ENDONYM LEH EXONYM I CIH BANG HI HIAM CIH KHENTEL SIAM HUAI....
"Endonym" (emic) i cih ciangin mihon khatin amau leh amau kilawh, a kisapna dingun amau i pau leh ham teekteek mah ahih kei leh amau teenna gam-a a pau leh ham zatte uh zang tangtang in a kilawh a kisapna uh, a kiciamtehna dingin a zat uh tualsuak min (indigenous name) genna dinga kammal kizang ahi hi. Gentehna dingin Zosuan ten i minam i kiciamtehna leh kilawhna dingin i tualsuak kammal (endonym zangin) "Zomi ahih kei leh Zomite" i kici a, i teenna leitang, i gam i lei lawhna dingin Zogam i ci hi.
A lehlam/langkhat lam (contrary) ah "exonym" (etic) i cih ciangin gamdanga leh khualmite (foreigners) ten mun, khua leh gam, mual leh guam, minam ahih kei leh pau leh ham genna dingin a zat tangpi uh leh leitung bup ah a kisaansak zaw leh a kitheihpih zaw kammal genna ahi hi. Gentehna dingin Egypt pen siik thum bulphuh a kilam a dawn lam mun khatah kisutuah in golpi in a kilam (pyramids) tampi omna leitang genna dingin leitung bup in a sapna dingin zangin a gam leh leitang ciamtehna leh lawhna dingin a zat uh exonym ahi hi. Ahih hangin Arabic pau in tualsuak mi (locals) ten Egypt genna dingin "Misr ahih kei leh Masr" ci-in amau tuaksuak pau leh ham in zangin na lo uh a, endonym gentehna hi pah hi.
Leitung ah tu lianin gam 195 kiim bang om a, gam khempeuh in amau ngeina, pau leh ham leh pu leh pate' tung panin i luahsuk sawn neih leh lam ahih kei leh ngeina (culture, language and heritage) tuam ciat kinei hi. Leitunga gam 195 kiim omte lak panin pau leh ham tuamtuam (languages) 7000 kiim bang om hi ci-in kiciamteh a, ahih hangin gam khempeuh a tualsuak mite kisapna, kiciamtehna leh kilawhna lim takin va kantel sak ding baih lo (hard to delve) hi.
Gamkeek hun (colonial era) 1882 - 1960 kikal hun sungin ngal hat British ten leitung bup phial hun sawtpi na ukcip khum uh ahih manin leitung gam tuamtuam a minam tuamtuamte ngeina, pau leh ham tampi na mu kha, na za na pal kha uh hi. British ten gamkeek hun in amau khut nuai-ah koih khum in teenna dingin a zatna munte (colonies) uh-ah minam tuamtuamte ngeina, kiciamtehna min, khua leh tui minte tualsuak mite phuah, zat leh kilawhna minte ahi bang lianlian leh a man lianlian (endonym zangin) na sam thei lo, lawh hak na sa uh ahih manin exonym zangin mual leh guam, khua leh tui minte, minam tuamtuamte kiciamtehna leh kilawhna min thak ding na phuahsak ziauziau uh hi.
A sap dan, a ciamteh sak dan leh a lawh ding dan baihlam thei pen ding ngimna tawh mual leh guam, khua leh tui minte, minam tuamtuamte kiciamtehna leh kilawhna minte mikang pau (English) ahih kei leh a sap nop, a ciamteh nop zaw ding khatpeuh zang ziau uh a, endonym zang loin exonym na lim zat zaw uh hi.
British ten hih bangin exonym a zat uh pen liingpaak (rose) min thei lo ahih kei leh lo thei thei lo ten paak san ahih kei leh paaknamtui ci suk ziau le uh tua tawh kilamdang lua lo hi. Gamkeek mikangte leh namdang ten ei khamtungmi, Zosuante bang India gam ah Kuki ci-in hong ciamteh in lo ziau uh a, Kawlgam ah Chin minam (ethnic) ci-in hong ciamtehna leh sapna bangun India leh Myanmar governments leh ethnographers, researchers leh historians tampi ten zong ciamtehna leh sapna dingin hong zang suak uh hi.
A beisa hun sawt nai lo panin minam itna (nationalism) in Zosuante lungsim hong lawng khak leh huzap (impacts and influences) tawh kituakin national movements hong piangkhia hi. National movements hong piang khit ciangin minam it vive kihi kim tek napi-in minam it diak a kici nuam leh a gam leh minam it luat manin deidantuamna nei (chauvinists) tampi tak mah zong hong piangkhiat behbeh lai hi.
Minam itna kawcik lungsim paai (narrow nationalism) chauvinists ten endonym leh exonym kibat lohna a khentel theih loh manun i tualsuak min tawh i kiciamtehna leh kilawhna (endonym zangin) Zomi cih a sang thei nai lo, namdangte leh gamdangte hong sapna leh theihna (exonym zangin) Chin ahih kei leh Kuki cih bang a zang nuam zaw, a deih zaw laite minam it lo, national movement langpang, Zomi langpang peuh ci-in ngawhsuk zanzan in, gal bangin en in gal banga bawl kitam mahmah hi. Hih bang tawh minam itna omna munte ah kitelkhialhna ding lianpi piangsak baih mahmah hi.
Tua dan ngaihsutna va neih pah pen minam itna dik leh man hilo a, minam itna kawcik, endonym leh exonym kizat zia a tel nai lote hi zaw hi. I minam itna pen a kawcik, a toi hi loin a zai, a picing, a taanzau i suahsak theih ciang bekin kipumkhatna, kigawmkhawm kik theihna, kilemkikna leh khantohna (unity, re-unification, reconciliation and development) hong piang thei pan bek ding hi.
I minam itna pen a kawcik, a toi hi loin a zai leh picing i suahsak theih ciang bekin kipumkhatna, kigawmkhawm kik theihna, kilemkikna leh khantohna i minam sungah hong piang theih ciang bekin mainawtna taktak (real and true movement) hong piang thei pan ding hi. A masa dingte nunungsak den lo zaw in, a nunung pen ding masa sak den thapai loin khat khit khat amau i zia leh tong tawh a ngeina zia (process) tawh i paisak ciang bekin i national movement hong mazang in, hong daupai in, hong muibun leh lawhcing thei pan bek ding hi cih lungngai pha kik in, phawk pha kik ni.
Zomite hanlungciam khangto diam.... TAKKHEH!!!
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs

No comments:
Post a Comment