Monday, 26 October 2020

BIAKNA LEH POLITICS A KILAWM LO ZAH LIANGIN GAWMKHOP NILOH DEN KEEI PEN UI KITAWNGAT TAWH A KILAMDAN'NA OM LO HI

 

BIAKNA LEH POLITICS A KILAWM LO ZAH LIANGIN GAWMKHOP NILOH DEN KEEI PEN UI KITAWNGAT TAWH A KILAMDAN'NA OM LO HI

Politics i cih pen Greek mipil "Father of Political Science" ci-in a kiciamteh Aristotle in a classical work "Politiká" cih kammal a zatna ah 'Πολιτικά or 'affairs of the cities' ci-in Greek city-states ki-uk zia ding, kivaihawmna zia a gelhna kammal panin hong piangkhia kammal hi. Tua hun lai-in Greek mite leh Aristotle pen a nungta Pasian (god) bia hilo uh a, pasian leh nusian (gods and goddesses) tuamtuamte tampi tak a biate ahi hi.
Politics kici pen biakna vai laptohna ding, ultungsakna mun (platform) dinga kibawl leh kizang hilo a, gam ki-ukna vai hoih (good governance) a pian' theihna ding, tangpi tangta in hamphatna leh noptuamna (social welfare) a ngah theihna ding, vaihawmna hoih zaw tawh gam ki-uk theihna parties tuamtuamte thuneihna (power) kituhna, thuneihna a nei parties tuamtuamte thu kituhin kinialna (debates) neihna platform hi. Politics cih a uk takpi na hih leh a khiatna kammal tua bang hi a, na biakna tangkopihna ding leh laptohna ding phualpi hilo hi.
Tua bang hi napi-in tu hun-a conservative parties sunga gam makai (politician) pawl khatte ni dangin biakna a thudon vet lote peug politics ah hong kibual ciangun vote leh nungzui ngahna ding (mipi nautangte khemna leh bumna dingin) biakna vai a hahkat pha diak a kineih leh khami diak a suak a bang mi tam mahmah sese uh hi (Ngia tuuvul silh). Tua bangin biakna thu uk pha diak leh a neng a tawngin zuih sipsip khit ding a hanciam pha diak sese a bang tam lua mahmah ta bang uh hi. A nungzuite leh pum gupte in tua bang ding mah na sasa uh a, ngia tuuvun a silh tuu kineih ahih lam nangawn thei zo loin sihpih ngam uh a, biakna leh politics hong kigulluksak ngekngekin politics ah biakna lai genbel in hong nei ngam zen lai uh hi.
Tua bang mite biakna lamsang hat thei lua mahmah ahih manun biakna leh politics kibatlohna nangawn khen thei nawn lo uh ahih manun gam Upadi (Constitution) sungah biakna leh politics a tuam tuakin kikhen (separation of church and state or secularism) ding hi ci-in Upadi in khen sawm in a kaihkaih hangin kai zo tuan lo, khen zo tuan lo a, Upadi palsatin gamtat ding nangawn kihta zo nawn lo uh hi. Thuneihna a ngah khit uh thuneihna len dingin kiciamna a neih ciangun Upadi tawh kituakin vaihawmin, gamta-in ka zui ding ci-in Lai Siangtho tungah khut nga-in Pasian' min tawh a kiciamna nangawn uh zahtak zo nawn loin a zui zo nawn lo tam mahmah hi.
Pasian' mai-ah a kamciamna nangawn a zahtak lo, a thusim lote biakna hahkat leh khami a kici thei zen tam? Biakna tawh kituakin nuntakna zat sawm loin, biakna vai tawh kituakin gamta kampau in, vaihawm sawm loin biakna a haipihte in thuneihna ngahna ding, nungzui leh vote ngahna ding leh thuneihna khahsuah lohna ding bekin a biakna uh galvan dingin zang uh ahih manun gam ki-ukna leh vaihawmna ah khantohna a pian'sak tuam loh ban uh-ah, thu um mite sung nangawn ah kigalneihna, kikhenna leh kimuhdahna guam liansak semsem zawsop uh hi. Biakna thu zui leh nuntakpih hi loin biakna galvan dinga zang leh haipih bek ahih manun hih maan sungah mipi muhmuhna ui kitawngatte tawh kilamdang lo uh hi. Tua hi napi-in a pum gupte leh a nungzuite un a biakna haipih zia uh thupi na sa mahmah dep hemham zaw lai uh hi.
Thukhupna: Politics ah i kibual manin thu um mi i hihna leh i biakna zuih nawlkhin theih ding hilo mah hi. Ahih hangin gam khat sunga biakna leh minam tuamtuam kiteng khawm ahih manin Upadi palsat liangin biakna dang zuite leh minam dangte aana (coercion) zangin i biakna zui dinga kaihtaal sawm pen Upadi bek hi loin i biakna ngeina tawh a kituah loh banah galvan kihtakhuai pen ahi hi.
Thu um mi i hihna pen politics kici 'dirty game' hi ci-in a kingaihsut lai-in thu um i hihna i kampauna leh gamtatna ah i lahkhiatna ding, itna leh lainatna nei-in kuamah deidantuam nei loin vaihawmna hoih leh a ettehhuai makai i hihna a lahkhiatna ding, thuman thutak gum-in thuman thutang tawh i gamtatna ah i lahkhiatna ding, lawki mite bang loin thu um mi i hihna i lahkhiatna dinga platform hoih mahmah hi zaw hi. Thu um mi i hihna tawh a kituah banah politics kici a ngimna leh deihna zong tua mah ahi hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports
Image may contain: one or more people, people sitting and outdoor