INDIAN PRIME MINISTER MODI IN CONTROVERSIAL "FARM LAWS" PHIATKIK
Nov. 19: Indian PM Narendra Modi in Sept. 17, 2020 in Lok Sabha in a bill a thukim khit nung Rajya Sabha in Sept. 20, 2020 in a kipsak zawh nungin Indian President Ram Nath Kovind in Sept. 27 in thukham a suah theihna dingin a thukimpihna suai a kaih Farm Laws a kici Indian Agriculture Acts of 2020 a kikpsak khit nung India gam sung mun tuamtuamah lokho mite in lungphona nasia takin a neih khit nungin a phiatkikna (repeal) thu pulak hi.
Farm laws deih loin nung kum November panin Delhi state gamgi ah lokho mi tul tampite in lungphona nei uh, khualum, khuavot leh Covid-19 hangin mi a bangzah hiamte in sihna na tuak khin zo uh hi. Lokho mite in Farm Laws hangin farming sector ah private players hong lut ding uh phal ahih manin ka summuhna uh private sectors or companies ten hong suksiatsak ding uh hi, ci-in deih lo uh hi.
Lokho mite in Farm Laws deih loin nasia takin a kiphiat mateng lungphona kinei suak ding hi a cih uh khawlsan lo uh a, Modi governments tawh rounds tampi kihona a neih hangun na lawhsap hi. Tua khit nungin a Farm Laws a phiatkik nuam lo Modi government hong kilehheina dingin tu ni-in Modi in a phiatkikna thu pulak khia ngawngaw hi.
A beisa khate ah Modi' ministers ten Farm Laws pen lokho mite adingin a hoih bek tham loin Indian agricultural sector leh economy adingin hoih ahih manin hih thukham a phiatkikna ding thu om lo hi, ci-in khauh takin a gupna thu na gen mun mahmah uh hi. Ahih hangin local elections tuamtuamte leh state elections ah BJP in guallelhna a tuah kawikawi banah state assemby elections hong naih tawh kituakin upmawh lohpi in Modi in Farm Laws a phiatkikna thu pulak hi.
Farm unions ten Modi' tangkona gualzawhna lianpi hi, ci-in ngaihsun uh hi. Ahih hangin experts mite in Punjab leh Uttar Pradesh ah state elections om ding hong naih semsem tawh kituakin lokho mi tamna states ahih manin Modi government in guallelhna a tuah ding a lunghimawhna hangin Farm Laws a phiatkikna dingin nawh hi ding hi, ci uh hi.
Friday zingsangin Modi in Farm laws a phiatkikna vai a pulak pen Punjab ah milip a tam Sikhs ten Sikhism biakna phuankhia Guru Nanak' pian' ni pawi a kham uh tawh kituak hi. Nationally-televised panin a genna ah Modi in, "Lokho mite sungah lo gol lua lo a neite thakhauhsakna dingin Farm Laws kibawl hi. Ahih hangin lokho mite in hamphatna a ngah dingte uh hilhcianna a kigen sawm hangin kilawhsam hi. Guru Purab hun tawh kituakin government in Farm Laws phiatkik dingin kikhensat hi," ci hi.
KUA IN BANG GEN?
Modi in Farm Laws a phiatkikna a genna news a za Punjab leh Haryana states ah lokho mite lungdamin pawi kham pah uh a, guahzawhna laante khai-in nektheih khumte (sweets) hawm ngeingai uh hi. Ahih hangin a lehdona uh a beina hi nai lo hi.
"Kam bek tawh kamciamna ah muanna kinei lo hi. A thukham a kiphiatna lai tawh kigelh a kimuh mateng hih lai mah-ah ka om den ding uh hi," ci-inkum 99 lungphona nei Raj Singh Chaudhary in BBC' Salman Ravi kiangah gen hi. A kum-a sim Delhi-Ghazipur gamgi ah Farm Laws phiat ding nawhin lungphona neite lakah Chaudhary kihel hi. Chaudahary' ngaihsutna tawh kibangin lokho mite makai lubawk Rakesh Tikiat in, "Parliament winter session hunin Farm Laws a kiphiat ciang bekin lungphona neih kikhawlsan pan ding hi," ci-in Modi' thugen a muan' lohna gen hi.
Lokho mite in government in ka khaici mante uh tawh kisai a man ding kamciam behna hong piak mateng lungpghona kikhawlsan nai lo ding hi, ci-in a makai dang khat in gen hi. Modi in hih bangin lamet hun lopi-in Farm Laws kiphiatkik hi, ci-in a pulak khiat a laws a gum leh langpang political observers ten lamdang sa tek uh a, a Twitter posts uh-ah, "Lokho mite adingin gualzawhna lianpi leh Mr. Modi a sangna mun panin a kum sukna lianpi (major climdown) hi," ci uh hi.
Opposition parties ten Modi in Farm Laws kiphiat hi, ci-in a genna a muakna thu gen uh hi. Congress party leader Rahul Gandhi in, "Thuman lo leh thutang lo guallelin a kizawhna hi,' ci hi. West Bengal Chief Minister Mamata Banerjee in a social media post a, lokho mite in dual loin a lehdo suak ngamna uh a phatna thu leh a lungdampihna pulak hi.
BJP members ten state elections ding vai tawh a thukham a kiphiatkikna dinga khensatna tawh kisaikhakna nei lo a, lokho mite in a lungphona a neih uh a khawlsanna dingun khensatna kila hi zaw hi, ci uh hi. A thukham a tuamin a khuanungin bawl kik sawm uh hiam cih bel bangmah gen leh gam nei nai lo uh hi.
ANALYSIS BOX BY SOUTIK BISWAS, INDIA ONLINE CORRESPONDENT
Modi in kitelsiam lohna lianpi a piangsak Farm Laws a phiatkikna pen strategic leh political khensatna ahih banah government in kin leh buang vengvung, leh khut khauh tawh a gamtatna a san'na zekaina a kilahna hi. Farm Laws a kibawl khit nung Punjab leh UP states ah meikuang bangin lungphona kizeelsak ahih manin Modi' adingin tona taktak piangsak hi. Hih thukham in mai kum bul ciangin elections neihna ding Sikh mite tamna Punjab ah lokho mite leh civil society kipumkhatna piangsak a, tua khit nungin UP ah kizeel phei hi.
Tua hi napi-in BJP nungkik nuam tuan loin Sikhs mite lungkimsakna ding zon' kipan hi. Tu kha bulin executive meetings a tam zawte ah Sikh community lungkimsakna ding ngaihsut leh gen belin nei uh a, Pakistan gamah Sikhism biakna zuite ading mun siangtho pente lak-a khat biakna piakna dinga zinna lampi Kartarpur corridor hong kikin, farms budget leh khaici man khan' behsakin, Delhi ah 1984 kumin PM lui Indira Gandhi a kithah khit nungin Sikh mite a kilom thahna ah a mawhbaangte gawtna piak dingin thukanna thak neih ding, cihte vaihawmsak hi.
Farm Laws hangin Sikh community in khualmi bangin a bawlna hangin Modi government patau hi, cih kician hi. India tangthu sungah 1980s hunin India Gandhi in Operation Blue Star tungtawnin Punjab ah suahtakna ngenin a kiphin Khalistan movement security hatna tawh a betdaihna hangin Sikh community sungah tu dong tampi takin Congress party a muhdahna uh lian mahmah lai hi.
Farm Laws phiatkikna panin Modi in lokho mite bek hi loin a diakin Sikh community' muanna leh gupna ngah kik ding hanciamin kilamen hi. Hih thu hangin Punjab election ah BJP in kaam (chance) a neih kibehlapsakin thakhauhsak tuam ding hi. Farm Laws a gumte economy hatsakna ding hi a cih uh hangin economy hoihna a pian'na dingin politics gina lo tawh khensatna piang mun hi, cih tawh a kihehnem uh kul ding hi.
BANG HANGIN FARM LAWS KIPHIATKIK HIAM?
Farmer's union 40 kiim kipawlna Samyukta Kisan Morcha (SKM) in Modi government in lungphona a neih uh a khawlsanna dingin a ngetna nolhsan uh hi. Phalbi khuavot leh nipi khualum san laitak leh pandemic nasiat hun laitak nangawnin lokho mite in Delhi khuapi-ah lungphona nei-in mawtaw taina ding lampite ban khak uh hi. India gam buppi-ah lungphona neihna dingin mipite tungah cial uh a, khuavot, khualum leh Covid-19 hangin mi bangzah hiamte in na sihlawh uh hi.
A cilin Modi' govt. in lungphona neite kimuhpih a, a thukham kum nih khit ciangin kizang pan ding hi, ci-in a zol hangin lawhsam a, lokho mite in Farm Laws a kiphiatkik mateng lungphona kikhawlsan loin Modi' govt. kikaituk ding hi, ci-in kamciam uh hi. A beisa khate a kipanin thu nam nih hong kikheel hi.
(1) BJP minister' tapa in Oct. 3 in Lamkhimpur, UP ah lokho mite lungphona neih lai takin a SUV car tawh va nawksak a, lokho mi li leh journalist khat taih lum hi. Tua BJP minister' tapa leh a minister in a gamtatna uh a cilin a nialna hangin India gam sung mun tuamtuam ah lungphona hong nasiat ciangin Modi' govt. kiliingsak hi. (2) Modi' Bharatiya Janata Party (BJP) in Punjab, Uttarakhand leh UP state elections ah regional party hat kinawkpih ding nei ahih manin lokho mite hehna hangin elections poimawh ah a guallelh ding patausak hi.
FARM LAWS IN BANG KILAMDAN'NA PIANGSAK DING?
Farm Laws hangin lo panin khaici piangte zuakna, a man zah ding sehna leh a sengkhawmna (storage) dingin thukham omsa kolsakin kizansak beh hi. Tua bangin thukham a khahzan beh dingte pen free markets panin kum sawm tampi lokho mite a humbit dente hi, ci-in a pongpi in a tom kimin kigen thei hi.
Private players a kici agricultural businesses, supermarket leh online grocers mite tungah market price in lokho mite in a khaicite uh direct in a zuak theihna ding uh Farm Laws in kilamdan'na a piangsakte lakah a lian pente lak-a khat hi. India gam-a lokho mi a tam zawte in a khaci uh a tam zawte government-controlled wholesale markets or mandis ah assured floor prices a kici "minimum support price or MSP" a cihna tawh na zuak uh hi.
Tua loin Farm Laws in a beisa hunin government in phalna a piak agents mite bekin a hih theih uh hih thukham thak hangin private in lokho mite khaici zuakte in private in a leite in lei-in vanman a tam hun ciangin damin a zuak theihna dingun phalna pia hi. Tua loin contract farming thukham ding bawlsak a, lokho mite in a khaici pian'sakte in a leisak dingin a kham a tuam liuliau tungah a zuakna dingun thukham khun' sak hi.
Farm Laws a kibawlphatna (reforms) hangin lokho mite "mandi-system' pualam ah a zuak ding uh phak hi. Ahi zongin lungphona neite in hih thukham in lokho mite thuneihna thanemsakin, private players ten hong kigolhin thu hong neih khum ding uh hi, ci uh hi. MSP hangin lokho mi tampi kinungta thei hi bek a, MSP loin lokho mi tampi in nuntakna haksa kithuak ding hi, ci uh hi. Tua loin kum tampi market forces panin lokho mite a humbit kimlai a thukham in van zuakna leh khaici ciin'na lote ah khaici ciin'na leh subsisidy a san'sakna dingin khauhsak ahih manin thukham omsa khek kisam lo hi, ci uh hi.
Ahih hangin Modi government in bel lokho mi lo gol a nei lote a kipanin lokhawhna panin meetna (farming profitable) a pian' zawk theihna dingin thukham khek hun ta a, Farm Laws in lokhawhna panin meetna leh lo gol lua a nei lote (small farmers) in zong meetlawhpih ding uh hi, ci-in BJP lobbyist private players-te meetna ding vaihawmsak sawm hi.
Ahih hangin lokho mite khem zo loin a thukham a phiatkikna thu Modi kun sukin tangko hi. Farms Laws hangin a lungkim lote Modi leh BJP in a ngian tawh a lungkimsak zawh kei leh hong tung pah ding state elections ah BJP in guallelhna hong tuah beh veve ding thubaih lai hi.
Source: BBC
@Thang Khan Lian #ZUNs reports



