Indian Supreme Court in Ayodhya ah Leitang Kituhna mun Ram Janmabhoomi Nyas Tungah Pia
Nov. 9, 2019; Nino: Indian Supreme Court in tu ni-in kum tampi kidiah thukhenna a bawlna ah kum zalom 16 hun lai-in Mughal general Mir Baqi in Hindu ten a pasian uh Ram a pian'na mun ci-in a upmawh (myth) uh Uttar Pradesh gamke sunga om Ayodya khuapi-ah Barbri Masjid mosque kisuksiatna mun leitang kituhna (disputed) acre 2.77 sung tua mun a ngen Ram Janmabhoomi Nyas tungah pia a, Muslim ten mosque a lamna ding uh Ayodhya khuapi sunga mundang ah 5 acres pia hi. Hih leitang kituhna mun-a kilam Babri Masjid pen Dec. 6, 1992 in Hindutva mob kici buaina bawl mihon - Vishva Hindu Parishad (VHP) leh BJP makai ten Ram Rath Yatra kici political leh religious rally a saina uh-ah Hindutva volunteers 15,000 kiim paikhawm Kar Sevaks kici ten a suksiatsak (demolished or vandalized) uh ahi hi. Ayodhya khuapi-a leitang kituhna mun teng Supreme Court in Ram Vyas-te tungah pia a, Central Government in Ram Temple bawlna dingin kha thum sungin Ayodhya Trust a phuankhiatna dingin hun pia hi.
Hih Ram Janmabhoomi-Babri Masjid buaina thu (case) pen a beisa kum tampi court ah na kidiah a - a leitang kituhna pen kum zalom 19 hun pek panin na kipan ta ahih manin Hindu leh Muslim kikal-ah biakna hangin kigalneihna leh buaina a piangsak den thu hi. 1991 in Babri Masjid a kisuksiat khit nungin minam kikal-a kitualvatna (communal riots) na piang a, mi 2,000 kiim a sih banah Pakistan leh Bangadesh gam-a Hindu om tampi ten bawlsiatna a thuakna uh piangsak hi. Ruling Bharatiya Janata Party (BJP) in Babri Masjid kisuksiatna mun-ah Ram Temple bawl ding kamciamna bawlin 1980s panin political mobilisation bawlna dingin na lim zat mahmah uh a, vote a ngahna uh bank suaksak hi.
SUPREME COURT IN KOI DAN IN THUKHEN?
Supreme Court in leitang kituhna mun teng Central Government etcikna tawh Ram Temple bawlna dingin kha thum sungin Ayodhya Trust a bawlkhiatna dingin thupia hi. Babri Masjid kisuksiatna vai tawh kisai thukham palsat a gamtatna (illegal) hi ci napi Muslim ten mosque a bawlna dingin mundang ah 5 acres leitang pia zawsop hi. Supreme Court in leitang kituhna mun Hindu leh Muslim parties-te a kihawmsak Allahabad High Court' thukhenna pen thu lim takin ngaihsutna zuih lohna (defied logic) hi ci hi.
Supreme Court in thupiakna hih bangin a bawl pen 1992 in Babri Masjid kisuksiatna mun ah Ram Temple lam dingin hun sawtpi a kalh BJP leh Hindu organisations tuamtuamte sunmang a tangtun'na ding suaksak a, na suksiatna gamtatna (vandalism) kiphal hi ci-in indirect in a lahna leh Hindu parties tungah thaman piakna tawh a kibat banah India gam in secular state panin majoritarian state lam manawh semsem a, buaina bawl ding mihon ukna (mob rule) pen state thuneihna (authority) sangin sangsak zaw tawh kibang hi. Tua bek hi loin Hindute' adingin mun siangtho ci-in a ngaihsut manun tua mun-a kilam Muslim religious structure om susia BJP leh a parent organisation Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS) ngetna leh kalhna (demands) mai-ah kunsukna tawh kibang hi.
A THUBUAI (DISPUTE) BANG HIAM?
A case masa pen kum zalom 19 hun lai-in Babri Masjid inntung kuum (dome) laizang nuai-ah Hindu pasian Ram' milim (idol) a va kikoih manin British Raj court tungah hih thubuai vai a kitelcian takin thukham tawh kisai (specific legal matters) heekna 1949 in kibawl hi. Babri Masjid pen Muslimte biakinn (mosque) dingin Mughal Empire hun lai-in Mughal kumpi Babur' uk hun kum zalom 16 a kibawl ahi hi. Muslim leh Hindu panin court ah heekna bawlte (litigants) in Babri Masjid mun-ah biakna piak theihna ding leh ko aa hi ci-in right kituh uh hi. 1980s panin BJP leh a parent organisation uh Rashtriya Swayamsevak Sangh ten tua mun-ah Ram Temple gol mahmah lam ding cih ngetna leh tangkopihna tawh India gam sung mun tuamtuam ah campaign hong bawl manun kitualvatna leh sihna banah biakna hangin kigalneihna piangsak a, a tawpna in Dec. 6, 1992 in Hindutva mob ten Babri Masjid mosque susia uh hi.
A CASE BANG HIAM?
Hih pen leitang kituhna hanga buaina (land dispute) ahih hangin technical in gen ding hileng Babri Masjib omna 2.77 acre sung neih ding kituhna (title suit) hi. A thubuai a kipat cil hun lai-in religious communities ten thuneihna a kituhna uh hilo a, Hindu leh Muslim parties sung panin tua mun ko aa hi ci-in court ah thubawl (litigant) mimal in hong om hi. Hindu parties lam panin a deuhkhol in Ram pasian genna ahi Ram Lalla Viirajman leh Nirmohi Akhara ten Babri Majib kilamna mun lian pen ka pasian uh Ram' pian'na mun ahih manin Hindu biakna zuite leitang hi a cih hangun tua mun-ah Ram piang hi cih thuman tawh lahna ding teci (evidence) bangmah om loin upmawh tuanthu (mythology) hi napi Hindute millions in tua lai pen Ram' pian'na mun hi ci-in um uh hi. A langkhat lamah Muslim lam panin primary litigants ahi Sunni Waqf Board ten Babri Masjib kilamna mun pen Ram' pian'na hi cih thuman tawh lahna ding teci a om loh banah hih munah Hindu temple cikmah in kilam ngei lo hi cih tawh pang uh hi.
Supreme Court' thukhen ma-in courts dang ten bangci bangin thu na khen uh hiam?
Kum zalom 19 hun in British Raj court ah hih case a kibawl masak hun in Babri Masjid omna pua-ah Hindu temple kilam leh biakna leh minam kikal ah kilangneihna leh kigalbawlna piangsak ding ahih manin temple kilam thei lo ding hi ci-in thu na khen hi. Tua khit nungin local courts tuamtuamte in hih vai tawh kisai en uh a, court orders zong a hunkhop na bawl a, 2010 in Allahabad High Court ah special full-judge bench mai-ah heekna a kibawl ciangin Hindu leh Muslim parties panin primary litigants, a pasian (diety), Nirmohi Akhara leh Sunni Waqf Board hong om hi. Amau teng thum in leitang kituhna mun ngah theihna dingin High Court thukhenna a awkcip panin five-judge bench Supreme Court ah khia uh hi. Leitung kituhte kikal ah kilemna ding (mediation) tampi vei a kisawmte lakah Supreme Court ah a thu ngaihkhiatna (hearings for appeal) a kineih hangin leitang kituh parties kikal ah kilemna piang zo lo hi. Technical in gen ding hileng Supreme Court in ni 40 sung hih case hearings a neihna ah Allahabad High Court thukhenna (judgment) man mah hiam cih a khensatna hi.
Muslim makai ten Supreme Court thukhenna bangci in gen?
All India Muslim Personal Law Board (AIMPLB) in tu ni (Saturday) a thukhenna pen thukhenna man ahih loh banah thuman thutang hong pia lo ahih manin hong tung ding nite ah court thukhenna etphatkikna bawlna dingin ngetna (review plea) bawl dingin kingaihsun kha thei hi ci hi. Supreme Court kongpua-ah mediate kiangah AIMPLB secretary Zafaryab Jilani in, "Thukhenna kipulakkhia khinzo a, Constitution leh secularism tawh kisai tampi gen kha hi. Hih thukhenna hangin kote ka lungkim zo vet kei uh hi. Article 142 in hih banga gamtat ding hong phal lo hi," ci hi.
Jalani in thukhenna a nialna thu pawl khatte a genna ah, "Thungetna a kineihna huang sung midang khut sungah a kipiakkhiat pen lungkimhuai kisa vet lo a, thuman thukhenna ahih loh banah thuman thutang hilo hi. Sharia law ah mosque pen midang khut sungah piakkhiat ding hong phal lo hi. Ahih hangin court thukhenna kilenkip ding hi. Kum zalom 12 panin kum 1528 (Babri Masjib kilam kum) kikal sunga thupiangte thuman tawh lahna ding teci om lo hi. Hindu ten Vikramaditya hun panin tua lai-ah temple om hi a cih uh hangin thuman tawh lahna ding teci bangmah om lo hi," ci hi.
Supreme Court in mosque lamna ding mundang ah 5 acres leitang Muslim community tungah a piakna vai a genna ah, "Kum sawm saupi kibuaina pen mosque thu hi a, leitang vai kituhna hilo hi. Mosque omna mun tawh leitang na kikhekpih thei kei hi. 1949 in Babri Masjid inntung kuum laizang nuai-ah Ram idol kikoih pen mosque nitsakna hi napi amaute in thukim in sang uh a, ahi zongin a thukhenna ah party dang angvantuam in deihsak hi. Thukhenna in mailam hun ah buaina kibehlapsak thei hi cih lim lak hi," ci-in gen a, hih thukhenna pen kuamah gualzawhna ahih kei leh guallelhna hilo a, legal course om theite ni 30 sungin etphatna dinga ngetna (review petition) kibawl ding hi ci-in mi khempeuh in kilemna leh daihna a a pian'sakna dingun ngetna bawl hi.
Sources: India Today; Scroll.in and Wikipedia
@ Thang Khan Lian #ZUNs
Photo: December 6, 1992 in Kar Sevals activists ten Babri Masjid a suksiatna uh
