ZAWSOP NUNTAKNA MAH HI ZEL
"Mihai leh biakna hahkat luat manin mihai om uh hi. Biakna hahkat luat manin mihaite pen mihaite sangin hai zaw lai uh hi. Bang hang cih leh amau lamah Pasian om/pang dingin ngaihsun uh hi," ci-in American Jesuit priest, writer, Jesuit magazine America ah editor-at-large sem leh 2017 in Pope Francis consultant to the Vatican's Secretariat for Communications in a guang Father Jame J. Martin SJ in a gen tu hun political society ah man mahmah diak se bang hi.
Biakna hahkat diak kineihte leh Khristian a kisa pha diakte pen muhdahna, huaihamna, leh duhhopna, gitlohna, ngongtatna, paktatna, zuaugenna, thuman lohna, ut bangbanga phengtatna leh kampauna, ang sung ding bek khualna leh deidantuamna neite, minam dangte sangin ama minam a thupi leh sang zaw a ngaihsunte (racists), mi genthei leh cimawh - galtaite leh peemta mite a mudah leh langpang (anti-immigrants) mite a pumgup teng hi na zawsop uh hi. Biakna bek zuih ding hahkat uh a, biakna sunga zuih ding thute, a manphatnate leh a thubullet, kingakna thu bulpite (religious values and principles) a nawnkhin leh dapkoih teng na hi zawsop uh hi. A biakna zuih min (religion name) lo buang uh a kepbit uh leh thupisim uh om lo hi. Khristian kici lamlan napi-un Khristian values leh principles tawh a ngaihsutna uh, a lungsim uh leh a gamtat a kampaunate uh kigamla mahmah hi. Na khempeuh biakna tawh meekmat sawm niloh zaw lai uh hi.
Tua hi napi-in biakna a hahkat diak pen bangin kingaihsun zaw lai uh hi. Lai Siangtho sunga well-established conservative masa pawl Farisai, Saducci leh thukham hilh siate tawh kilamdang vet lo uh hi. Amau ngaihsutna leh biakna zuih tawh kibang linlian a zui lo mi teng tungah thuakzawhna a nei lo (religious bigot; fanatic or fundamentalist) vive hi uh a, amau deih bangbangin a pei zawh lohte uh leh thuzawh zo lohte uh golhgukna tawh zuakin singlamteh tungah a khailum ziauziau nuam pahpah teng hi zawsop lai zen uh hi. Tua hi napi-in Pasian kineihsaktuam ngam lai zawsop uh hi.
Biakna hahkat diak a kineih mite in amau ngaihsutna bangbang nei loin, amau thusan zia tawh kituak lianlian a mittaw sialkhau let ngam lote leh sial nungzuih banga a mot zuih ngaungau nuam lo teng Dawi mangpa leh Satan hi, dawi tawh kipawl hi ci-in ngawhsuk pahpah uh a, Dawi mangpa lawhna tawh a minthangsak zawsop uh hi. Thu khatpeuh gen le-uh Pasian' min zangkhai ngaihsut mahmah uh a, a ut bangbangun Pasian' min phengzat ziahziah ngam zaw lai uh hi. LST sung sim leng Moses' tungah Pasian' Thupiak Sawmte lak-a nihna ah Pasian' min zat khialh khak ding lauhuai mahmah napi-in biakna hahkat diak a kicite in Pasian nangawn kihtakna themkha zong nei kieuhkeuh lo zawsop uh hi.
“Topa note’ Pasian’ min a sia lamin na zang kei ding uh hi. Bang hang hiam cih leh Topa in ama min a zang khialte gim pia ding hi." (Paikhiatna 20:7)
American writer, humorist, entrepreneur, publisher, leh lecturer minthang Mark Twain in, "Biakna kici pen ngian zatsiamna tawh midangte khem in amah a kimuangsak in, thuman lo a um sak masa pa in mihai masa pa a muh in hong phuankhiat ahi hi," (Religion was invented when the first con man met the first fool) a cih na man mahmah hi. Jesuh Khris in Christianity na phuankhia lo a, Prophet Mohammad in Islam na phuankhia lo a, Moses in Judaism na phuankhia lo a, Gautama Buddha in Buddhism na phuankhia lo hi. Amaute in Pasian' deihna banga gamtat ding zia, thumanna, itna, kilemna leh cimawh genthei mite lainat zia ding thute na tangkopih bek uh hi. Biakna (religion) kici pen mihing phuankhiat tawm ahih manin biakna bek zuih ding i hahkat a, biakna manphatnate leh a thubullette leh a kingakna bulpite zuih ding i hanciam kei leh ei leh ei a kikhemkhem ihi bek hi.
Sawltak Paul in hih bangin na gen hi:
Keimah in mihingte pau a tuamtuamte leh vantung mite’ pau nangawn ka pau theih hangin itna ka neih kei leh a bil-aphuai zam leh daltuah kitum tawh a kibang lel ka hi hi. Thuhilh siamna nei-in, thusim khempeuh thei-in, na khempeuh thei-in, mualte kinsak zawhna ding upna ka neih hangin itna ka neih kei leh ka kimanna bangmah om lo hi. Ka neih khempeuh midangte tungah pia-in, Pasian’ nasepna hangin kihaltumna ka thuak ahi zongin itna ka neih kei leh ka phattuamna bangmah om lo hi. Tu lai takin a om lai thu thumte pen upna, lametna, leh itna hi a, tua thumte sung panin itna mah a thu lianpen ahi hi. (1 Korin 13:1-3, 13)
'Khat leh khat ki-it ding cih loh buang, kuama tungah leiba nei kei un. Midang a itte in Thukham deihna teng a zui khin ahi hi. Thukham sungah, “Nu leh pa mawhna bawl kei in, mi that kei in, guta kei in, hazatna lungsim nei kei in,” cihna leh adang khempeuhte pen, “Nang na ki-it bangin na vengte na it in,” cihna thu in huam khinmang hi. (Pai 20:13-15, 17; Siam 19:18; Thkna 5:17-19, 21) Midangte a it mi peuhmah in amaute tungah siatna bawl het lo ahih manin itna i neih ciangin Thukham buppi a zui khin ta ihi hi.' (Rom 13:8-10)
James in "Mi Deidan Lohna Ding Hilhkholhna" thu a genna ah:
'Sanggamte aw, hoih takin na ngai un. Pasian a it mite tungah piak dingin a ciam vantung gam a ngah ding leh upna thu-ah mihau a suak dingin Pasian in leitung mizawngte a teel hi napi-in, note in mizawngte na simmawhbawl uh hi. Note hong bawlsia-in thukhen zum hong tun pahpahte, mihaute hi zaw uh hi. Lai Siangtho sungah, “Nangmah na ki-it bangin na vengte na it in,” ci-in a genna Topa’ Thukham zui le-uh cin a hoih hi pah hi. Ahi zongin mi na deidan uh leh note a khial na hi uh a, Thukham a palsat na hi veve uh hi. Mi khatpeuh in thukham dang khempeuh a zuih hangin khat a khialh nak leh a vekpi-in a khial mah ahi hi. Bang hang hiam cih leh, “Nu leh pa mawhna na bawl kei in,” a ci pa mah in, “Mi na that kei in,” cithuah lai veve hi. Nu leh pa mawhna na gamtat loh hangin mi na thah nak leh thukham palsat mah na hi veve hi. Tua ahih manin mi a khahkhia thei thukham tawh kizui-in thukhenna a thuak ding mi bangin kampau-in na gamta un. Bang hang hiam cih leh hehpihna lungsim a nei lote tungah Pasian in thu a khen ciangin hehpih lo ding a, hehpihna lungsim a neite tungah Pasian in thu a khen ciangin a hehpihna in zo zaw ding hi.' (James 2:5-6, 8-13)
James in, "Nu leh pa mawhna na gamtat loh hangin mi na thah nakleh thukham palsat mah na hi veve hi... Bang hang hiam cih leh hehpihna lungsim a nei lote tungah Pasian in thu a khen ciangin hehpih lo ding a, hehpihna lungsim a neite tungah Pasian in thu a khen ciangin a hehpihna in zo zaw ding hi," na ci ahih manin biakna hahkat diak kineihte in nauphiatna leh neih kibang kiten'na nek mawhna in ngaihsun napi gun violence hanga nisim a kithahna leh refugees leh immigrants mite haksatna awlmawh vet lo loin, mi deidantuam in hehpihna nei lo uh ahih manin biakna hahkat kineihkhem, a kilimbawl tawm leh mihoih a kineihkhem na hi zawsop uh hi.
Minam it luatna hangin mi thahna pen itna neih lohna hi zaw a, mizawngte huhnopna hangin guktakna man tuan lo hi. Na theihna in na up ding hong dal leh mihing pilna a suang na hi a, na upna in na theihna hong khansak kei leh Kha Siangtho a nial na hi hi. Kha tha bek tawh gualzawhna a ngah mi mawkmawkte mah zui zaw lecin na thanemnate hong theihpih zaw-in hong telkhial lo zaw ding hi. Kha Siangtho lo tawh kilaam, kidiang, kikap, kipuk thei napi, kipiangthak thei lo hi.
James a pianthak ciangin a u Zeisu pen a Topa Jesuh suak napi, ei pianthakna ah Topa Jesuh pen sila kisuah thei gige hi. Mi mai ah na kipulakna pen nang leh nang na kimuhna hi-a, amau hong muhna taktak bel na kipulak loh teng hi zaw se hi. Diktatna na khauhsuah ni pen na manphatna a bei ni ahi hi. "Topa aw, hong hausak in. Mizawngte ka huh zawhna dingin thuneihna hong pia in. Thuman bangin thu ka khen zawhna dingin," ci-a thugen ngam makai i kisam mahmah lai hi.
Nungzuite' gualzawhna ah a lungdam thei makai pen makai hoih hi a, a naseppih uliante nasepna gah teng minphatna a deih pa makai gina lo ahi hi. Poina hemna khatpeuh hangin mi na nawkkhin khak leh Jesuh a sang zo lo na hi hi. Makai hoih in leh thu um taktak mi in phawkkhak loh nei lo a, a kinawlkhin pente nangawn sungtangsak hi. Jesuh in talent meetbawl dingin hong hilh bek a, thu-um mite meetbawl dingin hong hilh ngei lo hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs

