Wednesday, 22 January 2020

ZAWSOP NUNTAKNA MAH HI ZEL

ZAWSOP NUNTAKNA MAH HI ZEL

"Mihai leh biakna hahkat luat manin mihai om uh hi. Biakna hahkat luat manin mihaite pen mihaite sangin hai zaw lai uh hi. Bang hang cih leh amau lamah Pasian om/pang dingin ngaihsun uh hi," ci-in American Jesuit priest, writer, Jesuit magazine America ah editor-at-large sem leh 2017 in Pope Francis consultant to the Vatican's Secretariat for Communications in a guang Father Jame J. Martin SJ in a gen tu hun political society ah man mahmah diak se bang hi.
Biakna hahkat diak kineihte leh Khristian a kisa pha diakte pen muhdahna, huaihamna, leh duhhopna, gitlohna, ngongtatna, paktatna, zuaugenna, thuman lohna, ut bangbanga phengtatna leh kampauna, ang sung ding bek khualna leh deidantuamna neite, minam dangte sangin ama minam a thupi leh sang zaw a ngaihsunte (racists), mi genthei leh cimawh - galtaite leh peemta mite a mudah leh langpang (anti-immigrants) mite a pumgup teng hi na zawsop uh hi. Biakna bek zuih ding hahkat uh a, biakna sunga zuih ding thute, a manphatnate leh a thubullet, kingakna thu bulpite (religious values and principles) a nawnkhin leh dapkoih teng na hi zawsop uh hi. A biakna zuih min (religion name) lo buang uh a kepbit uh leh thupisim uh om lo hi. Khristian kici lamlan napi-un Khristian values leh principles tawh a ngaihsutna uh, a lungsim uh leh a gamtat a kampaunate uh kigamla mahmah hi. Na khempeuh biakna tawh meekmat sawm niloh zaw lai uh hi.
Tua hi napi-in biakna a hahkat diak pen bangin kingaihsun zaw lai uh hi. Lai Siangtho sunga well-established conservative masa pawl Farisai, Saducci leh thukham hilh siate tawh kilamdang vet lo uh hi. Amau ngaihsutna leh biakna zuih tawh kibang linlian a zui lo mi teng tungah thuakzawhna a nei lo (religious bigot; fanatic or fundamentalist) vive hi uh a, amau deih bangbangin a pei zawh lohte uh leh thuzawh zo lohte uh golhgukna tawh zuakin singlamteh tungah a khailum ziauziau nuam pahpah teng hi zawsop lai zen uh hi. Tua hi napi-in Pasian kineihsaktuam ngam lai zawsop uh hi.
Biakna hahkat diak a kineih mite in amau ngaihsutna bangbang nei loin, amau thusan zia tawh kituak lianlian a mittaw sialkhau let ngam lote leh sial nungzuih banga a mot zuih ngaungau nuam lo teng Dawi mangpa leh Satan hi, dawi tawh kipawl hi ci-in ngawhsuk pahpah uh a, Dawi mangpa lawhna tawh a minthangsak zawsop uh hi. Thu khatpeuh gen le-uh Pasian' min zangkhai ngaihsut mahmah uh a, a ut bangbangun Pasian' min phengzat ziahziah ngam zaw lai uh hi. LST sung sim leng Moses' tungah Pasian' Thupiak Sawmte lak-a nihna ah Pasian' min zat khialh khak ding lauhuai mahmah napi-in biakna hahkat diak a kicite in Pasian nangawn kihtakna themkha zong nei kieuhkeuh lo zawsop uh hi.
“Topa note’ Pasian’ min a sia lamin na zang kei ding uh hi. Bang hang hiam cih leh Topa in ama min a zang khialte gim pia ding hi." (Paikhiatna 20:7)
American writer, humorist, entrepreneur, publisher, leh lecturer minthang Mark Twain in, "Biakna kici pen ngian zatsiamna tawh midangte khem in amah a kimuangsak in, thuman lo a um sak masa pa in mihai masa pa a muh in hong phuankhiat ahi hi," (Religion was invented when the first con man met the first fool) a cih na man mahmah hi. Jesuh Khris in Christianity na phuankhia lo a, Prophet Mohammad in Islam na phuankhia lo a, Moses in Judaism na phuankhia lo a, Gautama Buddha in Buddhism na phuankhia lo hi. Amaute in Pasian' deihna banga gamtat ding zia, thumanna, itna, kilemna leh cimawh genthei mite lainat zia ding thute na tangkopih bek uh hi. Biakna (religion) kici pen mihing phuankhiat tawm ahih manin biakna bek zuih ding i hahkat a, biakna manphatnate leh a thubullette leh a kingakna bulpite zuih ding i hanciam kei leh ei leh ei a kikhemkhem ihi bek hi.
Sawltak Paul in hih bangin na gen hi:
Keimah in mihingte pau a tuamtuamte leh vantung mite’ pau nangawn ka pau theih hangin itna ka neih kei leh a bil-aphuai zam leh daltuah kitum tawh a kibang lel ka hi hi. Thuhilh siamna nei-in, thusim khempeuh thei-in, na khempeuh thei-in, mualte kinsak zawhna ding upna ka neih hangin itna ka neih kei leh ka kimanna bangmah om lo hi. Ka neih khempeuh midangte tungah pia-in, Pasian’ nasepna hangin kihaltumna ka thuak ahi zongin itna ka neih kei leh ka phattuamna bangmah om lo hi. Tu lai takin a om lai thu thumte pen upna, lametna, leh itna hi a, tua thumte sung panin itna mah a thu lianpen ahi hi. (1 Korin 13:1-3, 13)
'Khat leh khat ki-it ding cih loh buang, kuama tungah leiba nei kei un. Midang a itte in Thukham deihna teng a zui khin ahi hi. Thukham sungah, “Nu leh pa mawhna bawl kei in, mi that kei in, guta kei in, hazatna lungsim nei kei in,” cihna leh adang khempeuhte pen, “Nang na ki-it bangin na vengte na it in,” cihna thu in huam khinmang hi. (Pai 20:13-15, 17; Siam 19:18; Thkna 5:17-19, 21) Midangte a it mi peuhmah in amaute tungah siatna bawl het lo ahih manin itna i neih ciangin Thukham buppi a zui khin ta ihi hi.' (Rom 13:8-10)
James in "Mi Deidan Lohna Ding Hilhkholhna" thu a genna ah:
'Sanggamte aw, hoih takin na ngai un. Pasian a it mite tungah piak dingin a ciam vantung gam a ngah ding leh upna thu-ah mihau a suak dingin Pasian in leitung mizawngte a teel hi napi-in, note in mizawngte na simmawhbawl uh hi. Note hong bawlsia-in thukhen zum hong tun pahpahte, mihaute hi zaw uh hi. Lai Siangtho sungah, “Nangmah na ki-it bangin na vengte na it in,” ci-in a genna Topa’ Thukham zui le-uh cin a hoih hi pah hi. Ahi zongin mi na deidan uh leh note a khial na hi uh a, Thukham a palsat na hi veve uh hi. Mi khatpeuh in thukham dang khempeuh a zuih hangin khat a khialh nak leh a vekpi-in a khial mah ahi hi. Bang hang hiam cih leh, “Nu leh pa mawhna na bawl kei in,” a ci pa mah in, “Mi na that kei in,” cithuah lai veve hi. Nu leh pa mawhna na gamtat loh hangin mi na thah nak leh thukham palsat mah na hi veve hi. Tua ahih manin mi a khahkhia thei thukham tawh kizui-in thukhenna a thuak ding mi bangin kampau-in na gamta un. Bang hang hiam cih leh hehpihna lungsim a nei lote tungah Pasian in thu a khen ciangin hehpih lo ding a, hehpihna lungsim a neite tungah Pasian in thu a khen ciangin a hehpihna in zo zaw ding hi.' (James 2:5-6, 8-13)
James in, "Nu leh pa mawhna na gamtat loh hangin mi na thah nakleh thukham palsat mah na hi veve hi... Bang hang hiam cih leh hehpihna lungsim a nei lote tungah Pasian in thu a khen ciangin hehpih lo ding a, hehpihna lungsim a neite tungah Pasian in thu a khen ciangin a hehpihna in zo zaw ding hi," na ci ahih manin biakna hahkat diak kineihte in nauphiatna leh neih kibang kiten'na nek mawhna in ngaihsun napi gun violence hanga nisim a kithahna leh refugees leh immigrants mite haksatna awlmawh vet lo loin, mi deidantuam in hehpihna nei lo uh ahih manin biakna hahkat kineihkhem, a kilimbawl tawm leh mihoih a kineihkhem na hi zawsop uh hi.
Minam it luatna hangin mi thahna pen itna neih lohna hi zaw a, mizawngte huhnopna hangin guktakna man tuan lo hi. Na theihna in na up ding hong dal leh mihing pilna a suang na hi a, na upna in na theihna hong khansak kei leh Kha Siangtho a nial na hi hi. Kha tha bek tawh gualzawhna a ngah mi mawkmawkte mah zui zaw lecin na thanemnate hong theihpih zaw-in hong telkhial lo zaw ding hi. Kha Siangtho lo tawh kilaam, kidiang, kikap, kipuk thei napi, kipiangthak thei lo hi.
James a pianthak ciangin a u Zeisu pen a Topa Jesuh suak napi, ei pianthakna ah Topa Jesuh pen sila kisuah thei gige hi. Mi mai ah na kipulakna pen nang leh nang na kimuhna hi-a, amau hong muhna taktak bel na kipulak loh teng hi zaw se hi. Diktatna na khauhsuah ni pen na manphatna a bei ni ahi hi. "Topa aw, hong hausak in. Mizawngte ka huh zawhna dingin thuneihna hong pia in. Thuman bangin thu ka khen zawhna dingin," ci-a thugen ngam makai i kisam mahmah lai hi.
Nungzuite' gualzawhna ah a lungdam thei makai pen makai hoih hi a, a naseppih uliante nasepna gah teng minphatna a deih pa makai gina lo ahi hi. Poina hemna khatpeuh hangin mi na nawkkhin khak leh Jesuh a sang zo lo na hi hi. Makai hoih in leh thu um taktak mi in phawkkhak loh nei lo a, a kinawlkhin pente nangawn sungtangsak hi. Jesuh in talent meetbawl dingin hong hilh bek a, thu-um mite meetbawl dingin hong hilh ngei lo hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs

KHRISTIAN A KICITE LEH KHRISTIAN MITE NUNTAK ZIA

KHRISTIAN A KICITE LEH KHRISTIAN MITE NUNTAK ZIA

1. "Topa’ deih bangin gamtatna pen galte nangawn lawm-a kaihzawhna ahi hi," (Paunak 16:7) ci-in a gen ding bailam kisa mahmah ciat hi. Ahi zongin, "Topa’ deih bangin ka gamtatna hangin ka galte nangawn lawm in ka kai zo hi," cih ding na thubaih het lo sese hi.

MUAL TUNG THUHILHNA SUNGA KAMMAL (MATTHAI 5:5-10)

2. "A lungnem mite in Pasian' ciamsa leitang ngah ding uh ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi," ci-a gen ding baihlam kisa mahmah napi-in, "Ka lungnem manin Pasian' ciamsa leitang ngah ding ka hih manin thupha mi ka hi hi," cih ding na baih het lo sese hi.
3. "Pasian' deih teng sep ding a hanciamte Pasian in lungkimna ngahsak ding ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi," ci-in a kigenna kiza mun mahmah napi-in, "Pasian' deih teng ka sep manin Pasian in lungkimna hong ngahsak ahih manin thupha ngah mi ka hi hi," ci-in a gen ngam ding mi kimu zo lo sese hi.
4. "Midang a hehpih mite tungah Pasian in hehpihna
pia ding ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi," ci-in pulpit tunga a awngawng kiza mun mahmah napi-in, "Midang ka hehpih manin amaute ading thupha ka bawlsaknate hangin Pasian' hehpihna ngah ka hih manin thupha ngah mi ka hi hi," ci-in a awng kiza ngei lo sese hi.
5. "Lungsim takpi tawh Pasian a zong mite in Pasian mu ding ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi," ci-a thugenna kiza mun mahmah napi-in, "Lungsim takpi tawh Pasian ka zon' manin Pasian mai mu ka hih manin thupha ngah mi ka hi hi," a ci ngam ding kiza ngei lo sese hi.
6. "Kilemna ding deihin a hanciam mite in Pasian' tate cihna ngah ding uh ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi," ci-a gen ding baihlam mahmah napi-in, "Kilemna ding deihin ka hanciam manin Pasian' tate cihna ngah ka hih manin thupha ngah mi ka hi hi," a ci ngam ding mi mu zo lo sese hi.
7. "Pasian' deihna bangin a gamtat manin bawlsiatna a thuak mite vantung ki-ukna sungah a omte ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi," ci-a gen kiza mun mahmah napi-in, "Pasian' deihna bangin ka gamtat manin bawlsiatna ka thuak manin vantung ki-ukna sungah tung peelmawh ding ka hih manin hupha ngah mi ka hi hi," ci-in teci pang ngam Kristian zak ding mel kimu zo nawn lo sese hi.
Hauhna, cidamna, daupaina, matutzawhna leh lawhcin'na bek deihin tuate bek thupha a ngaihsun Khristian kici kitam mahmah mawk hi.

THUKHAM LIANPEN (MATTHAI 22:37-38)

8. “Na Topa Pasian na lungsim khempeuh, na nuntakna khempeuh, leh na pilna khempeuh tawh na it ding hi. Hih pen a masa pen, a lianpen thukham ahi hi. A nihna pen a masa mah tawh kibang a, nangma pumpi na it bangin na vengte na it in," ci-in thu kigen kiza mun mahmah napi-in, "Ka Topa Pasian ka lungsim khempeuh, ka nuntakna khempeuh, leh ka pilna khempeuh tawh ka hi. Keima pumpi ka it bangin ka vengte ka it hi," a ci ngam ding mi kuamah ki-om lo sese hi.

ITNA (I KORIN 13: 8-3-7; ROM 13:8)

9. "Ka neih khempeuh midangte tungah pia-in, Pasian' nasepna hangin kihaltumna ka thuak ahi zongin itna ka neih kei leh ka phattuamna bangmah om lo hi. Itna neite a lungduai-in migi hi. Itna neite in hazatna lungsim nei loin, zong kisathei lo hi. Itna neite a kilawm loin gamta lo, heh pakpak lo, mite' mawhna ciamteh lo hi. Thuman lote-ah lungdam ngei lo uh a, thumante bekah lungdam uh hi. Itna neite lungkia cih om ngei lo hi; a upna, a lametna, lungduai takin a ngaknate uh a mawkna cih om ngei lo hi," ci-in a kisim khiatna leh a kigenna kiza mun mahmah hi.
Ahi zongin, "Itna taktak nei ka hih manin ka neih khempeuh midangte tungah phal takin pia-in, Pasian' nasepna hangin kihaltumna ka thuak ngam hi. Itna ka hih manin lungduai-in ka migi hi. Itna nei ka hih manin hazatna lungsim nei loin, zong ka kisathei kei hi. Itna nei ka hih manin a kilawm loin gamta lo, heh pakpak loin, mite' mawhna ka ciamtehsak ngei kei hi. Thuman lote-ah ka lungdam ngei lo a, thumante bekah ka lungdam hi. Itna nei ka hih manin lungkiat cih hun ka nei ngei kei hi; ka upna, ka lametna, lungduai takin ka ngaknate a mawkna cih om ngei lo hi," a ci ngam kuamah kiza ngei lo sese hi.
"Khat leh khat ki-it ding cih loh buang, kuama tungah leiba nei kei un. Midang a itte in Thukham deihna teng a zui khin ahi hi," cih a kigenna kiza mun mahmah napi-in, "Khat leh khat ki-it ding cih loh buang, kuama tungah leibat ka nei kei hi. Midangte ka it manin Thukham deihna teng ka zui khin hi," a ci ngam a kamkeek kimu leh kiza ngei lo sese hi.
10. "Topa' na na sepnop kei uh leh, Gun gal khat-a a na na sepsak uh na pu na pate uh pasian ahi a, note' ten'na gam Amor mite' pasian ahi zongin, a na na sepsak ding peuhpeuh uh tu ni-in teel un. Ahih hangin kei leh ka innkuanpihte in ahih leh Topa' na ka sem ding uh hi,” (Joshua 24:15) cih sermon i neu cil panin kizaza napi-in, "Topa' na na sepnop kei uh leh ka nuntakna piakhia in ke'n Pasian' na sem dingin tu ni-in ka teel khinzo a, ka khentat zo hi. Kei leh ka innkuanpihte in ahih leh Topa' na ka sem ding uh hi,” a ci ngam ding mi ki-om lo sese hi.
A puatham bek-a Khristian kineih, ngia tuuvun silh vive ihi tam maw? I Zogam ah Lungdamna Thu hong kipuakna kum 100 cin'na pawi thupi takin kibawl a, Tapidaw i suahna kum 100 val khin napi-in i nisim nuntak ziate leh kampaunate Tapidaw ngeina tawh kigamla semsem bang hi.

HUH DING NGETNA (LATE 120;2; 34:7-20)

Topa aw, mizuaute leh mikhemte' kiang panin
kei hong honkhia in. Huhna a ngen dingin thumante a kiko ciangin Topa in za a,a haksatna khempeuh panun amaute a honkhia hi. Lungsim kitamzante kiangah Topa hong om a, lungsim zangawpte a hon hi. Thuman mi' thuakna a tam mahmah hangin tuate khempeuh panin Topa in amah a hon hi. Amah in thuman mipa kem a, a guh khat zong kitan lo hi.

THUKHUPNA:

I gamtatnasate limtakin ki-enpha kikin Topa ' lamah kiheikik ni. Vantunga om Pasian tungah i lungsim pia-in thu ngen ni. (Kah La 3:40-41).
Thumanna leh cihtakna khahsuah ngei kei in la, na ngawngah tuate okin, na lungtang tungah gelh in. Tua hi leh, Pasian' mai leh mite' mai-ah maipha ngahin na ma vang ding hi. Na lungsim khempeuh tawh Topa muang in la, nang' theihna suang kei in. Na hihna khempeuh ah amah phawk in. Tua hi leh lampi man amah in hong lak ding hi.
Nangmah a pilin kingaihsun tawm kei in la, Topa zahtakin a sia peel in. Tua hi leh nang-a' dingin damna zatui tawh kibang ding a, na meimate hong damsakin na natnate hong daisak ding hi. Na neihsa leh na anpalte tawh Topa zahtak in. Tua hi leh na ansalte an tawh kidim ding a, beel dimlet in leenggahzu na nei ding hi. (Paunak 3:3-10)
Khristan kici ihih leh i nuntak ziate kisiittel pha kikin, kidawm ni. I nuntak ziate leh i kampaunate midang kua hiam adingin Lai Siangtho na hi kha thei hi. Missionary sem dingin mission field ah i va kuankhia zo kei kei zongin i gamtatna leh kampauna panin Jesuh lim leh mel kilangsak hileng Lungdamna Thu a tangkopih den kihi thei lua hi.
@ Thang Khan Lian #ZUNs