Sunday, 13 February 2022

KA MINAM LEH KA IDENTITY TAWH KEI NA BUAIBUAI NGEI SE LO

 

KA MINAM LEH KA IDENTITY TAWH KEI NA BUAIBUAI NGEI SE LO

1988 kum in minam min zangin Burma ah political party leh 1993 in minam min tawh thau tawi kipawlna leh 1990s leh 2000s hun khawngin minam min zangin biakna leh philantrophic organisations sim lah phial ding hong kiphuankhiat ngeingai khit zawh a IDENTITY uh a phawk pan leh Zomi min tawh tuiphumna a ngah pan a bang kitam mahmah henhan hi. Minam min zangin kipawlte logo/symbols or laante (flags) a zat bek uh hunsa loin a thupisim pha diakte in a maante leh a min ban uh-ah Zomi, Zomi Diktak, Zomi Sit or Zomi Tuihel Loh cih peuh a FB profile ah a tuan'sak leulau man bekun minam a it pha diak sese om zanzan lai hi.

Tua bang mite tung panin, "Nang kua/bang minam na hiam?" cih tawh phinna leh dotna kithuah ka za mun pian ta hi. Kei pen Burmese government in "officially recognised ethnic groups" 135 om hi, ci-in a ciamtehna sungah "officially recognised Chin ethnic groups" 53 om hi, ci-in a ciamtehna sungah a kihel Tedim kampau a zang ka hi hi. Indian government in state li takah Sukte Ukpite hunin Zo suante a hong theihna bulphuhin "Sukte tribe" ci-in Assam, Manipur, Meghalaya leh Mizoram ah officially recognised tribe "Sukte" namke sung panin khat ka hi.

India ah tribe organisations tampi omte lakah Tedim Chin Union (TCU, official in Sukte Tribe Council or STC a kici) sungah member khat ka hi hi. TCU members sung panin India ah Zo suante sung panin tribes kua kipawlna apex body Zomi Council (ZC) kici ah a founding president masa pen Pu L. Tunta Ngaihte, a president thumna (L) Pu Nok Swan Lian na kihel khin ahih manin ZC sungah a tuitum khin lua khin TCU member khat ka hi hi.

Ka pau leh lai ka gelh ciangin Tedim pau ka zang hi. 1910 in ABM panin sangmang JH Cope kici Tedim ah hong tun tak ciangin Zomite adingin lai bawlsak ding hong hanciam pah hi. Joseph Herbert Cope in 1919 kum in Guite Kual, Thahdo Kual, Zo Kual panin khua hausate or taangmite (representatives) a sap khawm hunin, "Hat Lian Bu (Jack, The Giant Killer) kici tangthu laimal 20 bang a pha Sihzang pau tawh a kigelh haipi nuai-ah a sim ciangin taangmite in telsiam lo uh hi. Cope topa in "Hat Lian Bu (Jack, The Giant Killer) tangthu a simkhiatna a za hausate a tel kuamah om lo uh a, Vuandok zumpi mai-a pangpi nuai-ah thukikupna uh hih bang hi:

Tuimui hausapa Pu Mang Za Thang in, “Ko Pai(h)-te pau zang le’ng, kuamah in thei lo ding ahih manin Tedim pau zat ding hoih hi,” ci-in pulak hi. Haicin hausapa Pu Thual Pum in, “Tu-a Tuimui hausapa’ gen pen man hi,” ci-in thukimpih hi. Hiangzang hausapa Pu Zam Khaw Thawng in, “Ko Thahdo pau zang le’ng kuamah in thei lo ding ahih manin Tedim pau mah zat ding hoih hi,” ci-in gen hi. Hangken Hausapa Pu Kam Pum in, “Tu-a Hiangzang hausapa’ cih pen man hi,” ci-in thukimpih hi. Saalzang hausapa Pu Zang Khaw Lian in, “Ko Zopau kizang leh kuamah in thei lo ding hi. Tedim pau kizang leh kithei kim pen hi,” ci-in gen hi. Phaitu hausapa Mantuangte Pu Khan Thawng in, “Tu-a Saalzang hausapa’ gen pen man hi,” ci-in thukimpih hi.

1919 hun pekin Zo suante sung panin taangmite in Cope tawh a kimuhna uh-ah Tedim pau kizang zaw leh mikimin kitelsiam pen ding hi, ci-in democratically leh consensus vai mahmah tawh Tedim pau zat dingin a thukim bangin a kipsak uh 1600 hun lai-in Tedim khua Guite ukpi Pu Gui Mang II in a sat khit nungin damdam in Zo suante hong ten'khopna panin hong piangkhia Tedim pau zat dingin na kipsak uh hi. Tu ni dong Zo suante in common language in paupi khat i neih ding a lunggulh i pu leh pate in zat dingin a thukim uh Tedim pau leh tua pau zangin a kigelh Zolai kici a zangte lakah khat ka hi hi.

Tedim khua-ah beh leh bawng tuamtuam panin i pu i pate hong ten'khop khit nungun a khua sungah khat leh khat kikholhna panin a hong piang khia Tedim pau ka zat man, Sukte tribe ci-in India kumpi in a hong ciamtehna hang leh Tedim Chin Union kipawlna ah omna hangin Zomi ka hihna cinvom cia zong hem tuam lo hi.

Tedim pau zangin a kitei a kawm savun leh buangnai dan pianin a kibawl Tedim labu neu, 2001 in ZCLS in dawng 470 a pha a revised edition Tedim Labu a sasa, 1977 in Bible Society of India (BSI) in hong khetsak Rev. Kam Khaw Thang in tei-in, Rev. Khup Za Go in proof reading a bawlsak THE HOLY BIBLE in Tiddim Chin - Ref. Edition 10F-0064/92-93/5.5 HB (35 gms) ISBN 81-221-3853 zangin a khangkhiate lakah khat hi hi. Ahih hangin Zomi ka hihna dualsak tuam lo hi.

Ka neu lai-in khamtung ah i Zolei ah a om vasate bengin thung sungah sailing pua-in saili tawh delhin a diangdiang, Zolei ah meh theih anteh leh theigah tuamtuam a omte zongin diangin a nene, tui sunga om ngasate a beng leh suang nuai-ah bu a tom aisa sawkin a khangkhia khat ka hi hi. Ka neu lai-in lawi nei ka hih manun lawi kawng peuh sang khak ni ciangin a cing thei zel, khamtung leh zanglei ah kuanin Zo ngeina tawh a khangkhia ka hi hi. Zo ngeina leh tuanthu tangthu bel ka zak nai loh leh theih nai loh tampi om ahih manin ka sih dongin kanin ka muhte sim zel ding hi. Ni sim nuntakna ah zat dinga kisam Zo ngeina, pau leh lai zangin nuntakzia dingin ka neu panin ka sin khitsa ahi hi.

Zomi min tawh kipawlna tuamtuam omte a kiphuankhiat ding cuangin a kipawlna phuankhia makaite Zomi buppi thudotna nei sese lo, thukimna neihpih masa sese loin amau hoihsak bangin na phuankhia-in a min ding na phuak ziau uh hi. Nangngek min phuah bangin baih na sa zaw uh hi. Nang theihpih lohpi-in minam min zangin kipawlna a dim a ha in a om miaimuai hangin na thukimpih kei leh na kihel loh ding, na va pum gup sese kisam lo hi. Na utna peuh ah kihelin, na thapiak nop peuh na thapiak theih ding pen democratic ngeina hi.

Zomi min zangin kipawlna a dim a ha in om hi. Tuate sihpih ngam liangin ka pum gup loh manin minam langpang hi teh, ci-in kuamah hong ngawh thei lo ding hi. Ei khamtung gamah Lungdamna Thu a hong puaklut masate pen ABM pawlpi panin tuiphum missionaries-te hi. Tuiphum pawlpi panin America panin Lungdamna Thu a hong puate thuhilhna panin Khristian i suah zawh Zomi Baptist Convention (ZBC) ah a kihel lo, a taikhia leh hih Zomi min tawh biakna kipawlna ah kihel nuam lo teng Zomi langpang leh mudah, Zomi movement khaktante na ci thei ding hiam?

Minam min zangin kipawlna tawh kipumkhatna piang pah ding, mainawtna piang hanhan ding hileh March 5-7, 1953 kum pekin Saikah, Thantlang township, Chin state ah ZBC cih "Zomi' min "universally leh oficially" in zat dingin na kiphuankhia, 1972 kum in Daizang, Manipur ah kiphuankhia ZNC in kum sawm-a sim khit nungin Zomi leh Zo suan khempeuh hong kipumkhatsak zo khin lua ta ding hi. ZBC ah Zomi min tawh biakna ah kipumkhatna ut loin 5-9 April, 1995 in ZBC Triennial Conference hunin nuaktai-in ZBCM na piang sese lo ding hi. Zomi min tawh kipumkhat ding bek otpihpihin, i biak Pasian leh i LST zat kibang ahih manin ZBCM ah beel nuam lo teng Zomi langpang hi, na ci miumiau ngam tam?

Zo suante kipumkhatna dingin khat leh khat i ngaihsutnate leh namke tuamtuamte kizaktaktuah masa photin, kikhenna ding, kitelkhialna ding, kibalkhapna ding thu bekbek tangko niloh kei peuh le'ng kipumkhatna in hong nungdelh lel ding hi. Minam min tawh kipawlna min i zat ngam buang leh i minam bup hamphatna ding, noptuamna ding hong hanciam masa photin, namke khat leh khat suktuah leh deidanbawlin puaseh lo zaw-in namke teng huai zawh ding hanciam masa peuh le'ng Zo suante kipumkhatna in hong nungdelh lel ding hi.

Kipumkhatna a omna mun i va nungdelh nilohnciang leh phualva ki-itna thu gengen napi-in a phualva dangte i delh mang sawm niloh ciangin kipumkhatna dingin hamsasak leh dongtangsak semsem na hi zaw khinkhian hi. Phualva tawh a kiciamteh minamte in phualva' ki-itna thu gengen napi-in phualva a hon tat khawng ding deih loin khat bek a om ding i lunggulh lai teng kituahna leh kipumkhatna piang thei lo ding a, phualva itna in hong leng mangsan zaw ding thubaih hi.

A minam leh a biakna uh a it lua leh a hakhat lua kineihin Judah makaite in Judah innkuan sung leh ngeina panin hong piang leh khangkhia Jesuh a hazat man liuliau bek uh tawh thah dingin a lehhek bek uh hunsa loin, a nungzui thu umte bawlsiat cihtakin bawlsia lai zen uh hi. Tua mah bangin i minam i it luat man leh biakna i hahkat luat manin i mipihte leh Khristian pawl dangte hazat man lelin pum muhdahin bawlsia-in, a kilem kimlai uino bangin i tuktuah hunsa loin i satkhap niloh lai teng kipumkhatna leh khantohna cikmah hunin piang ngei lo ding hi.

Phualva nupa ki-itna thu leh phualva a hon in a lengkawm liailiai ciangin a ettehhuai dan leh etlawm dan sutsut napi-in, Zo suante sunga namke leh kipawlna dang omte deidantuamna ding, nawlkhin leh puaseh beh ding bekbek tawh minam min tawh kipawlnate i zat leh kalsuanpih lai teng Zonamkhandal kisuak zawsop ding ahih manin kipumkhatna ding gamla leh haksa zaw semsem ding hi. Ama aituam hamphatna dingin a minam IDENTITY min leh kipawlnate mi dangte muhdahna, hazatna leh nencipna ding bekin a zat sawm nilohte hangin i suk hoi, i to hoi lai teng lampi man ah kimainawt ngei lo ding hi.

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs  



UNION DAY OF MYANMAR TAWH KISAI TANGTHU TAWM LEH NGAIHSUTNA KUPNA

 

UNION DAY OF MYANMAR TAWH KISAI TANGTHU TAWM LEH NGAIHSUTNA KUPNA

Union Day of Myanmar ni-in a lawp henhan lai mi na tam bilbel hi. Ngaihsun thei hi le'ng a lawp huai luatna ding a om loh banah junta dictatorship regime' SAC in hih ni tangthu sungah a ciamteh tham ni hi, ci-in Union Day a pian'na Panglong Conference tawh kizopkhakna a nei kiuhkeuh lo state capital dingin Rangon panin Naypitaw ah a tuah sukna uh-ah pawi thupi bawlna a makaih theihna dingun kilawm kituak vet lo hi.

Southern Shan State ah a om Panglong ah 17 February 1947 in ethnic minorities Kachin, Shan leh Chin mite makai tam lote leh Gen. Aung San in kham tung mite tungah federal autonomy tawh thuneihna nei-in a ki-uk theihna dingun Union of Burma beelin a omna dingun Burma in February 4, 1948 in suahtakna a ngah ma-in thukimna letmat na thuh ni uh a ciamtehna hi.

Burma (Myanmar) gam tangthu sungah Union Day a kici February 12, 1947 in thupi takin a kizat a kum 75na hi ta a, 1947 in Panglong Agreement kici Panglong ah Union of Burma kici gam khat nuai-ah kigawm leh kipumkhatin, a kihelna dingin interim administration a makaih Gen. Aung San leh mual tung mi (minority ethnic) makai tam lote in federal autonomy piak dingin kamciamna tawh thukimna letmat a thuh ni uh phawkna in a kizang toto ahi hi. Hih thukimna letmat thuhte lakah Chin Hills panin letmat a thuh mi thumte lakah ATV, Tedim panin U Thawng Za Khup a kici na kihel hi.

Panglong Conference hunin thukimna pen 1886 panin Burma gam a uk khum gamkeek British colonial empire khut sung panin Burma in Feb. 4, 1948 in suahtakna a ngah ma-in Shan State leitaw lamah a om Panglong ah Feb. 12, 1947 in Frontier Areas tengin federal autonomy tawh ki-ukna a ngah theihna ding uh sunmang bulphuhin thukimna hi a, Union of Burma gam thak sungah khamtung mite a lungkim kei uh lengkhia (secede) thei ding uh hi, cih zong a thukimna sungah na kihel hi. Union Day a hong piankhiatna tangthu a beisa kum 70 sungin Burma gam-a sangnaupangte kisinsakin ni thupi ni hi, ci-in na kipattah ngekngek hi.

Aung San' makaihna nuai-ah Burmese government va belh ding vai Shan, Kachin, leh Chin in 12 February 1947 in thukimna a pian theihna dingin kihona ah makaite lakah Aung Zan Wai, Pe Khin, Bo Hmu Aung, Sir Maung Gyi, Dr. Sein Mya Maung, Myoma U Than Kywe cihte negotiators in na kihel uh a, Aung San leh Kachin, Shan leh Chin makaite in Panglong Agreement letmat a thuh theihna dingun pan na la uh hi.

Panglong Conference hunin thukimna ah khamtung mite ten'na kiimte Frontier Areas a kici sunga internal administration ki-ukna nuai-ah ah omte in "full autonomy" a ngah ding, Constituent Assembly in Kachin State bawl ding zia a ngaihsutna, Burmese federal government nuai-ah Shan State tawh sum leh paai vai-ah kizopna (financial relations) zop suak ding, tua dan mah Kachin Hills leh Chin Hills tawh zong financial relations a neih ding a geelnate uh thukimnnate uh hih Panglong Agreement ah a thupi pha diak teng hi. Ahi zongin hihte tu dong mah sunmang suak den den lai a, junta regime khanglo leng mang ziau hi.

Oct. 15, 2015 in ex-Tatmadaw President Thein Sein' makaih Myanmar government in khamtung ah thau tawite (ethnic armed groups) tawh kido leh kikapna gam bup sungah khawlsanna dingin Nationwide Ceasefire Agreement (NCA) a kici thukimna letmat na thuhpih hi. NCA thukimna letmat a thuh "ethnic armed organisations" (EAOs) kicite sungah pawl khat lungkim loin kidokkhia-in Myanmar government lehdo na zom kik uh hi. NCA thukimna letmat thuhna from the UN, UK, Norway, Japan leh US gamte panin observers leh delegates a za-a simte kihelin encik uh a, hih thukimna hong pian' theihna dingin nitumna gamte panin huhna piate (western donors) ten $100 million piak dingib a ciamna uh leh sum leh paai tawh a pan'na uh hangin a hong piang thei ngawngaw hi bek hi.

2016 in civilian government ah State Councillor a len Aung San Suu Kyi' makaihna tawh 21st Century Panglong Conference a kizop hangin Myanmar gam leilu leh nitumna lamte ah kidona dai tuan lo a, Karen or Kayin, Kachin, Shan leh Rakhine rebels tawh kidona hangin mi za tampi galtai lawh uh hi. August 2017 panin Tatmadaw in Rakhine State leilu-nitumna lamah military campaigns hong Patna uh-ah a ngongtatna hangun ethnic minority Rohingya Muslims tampi a thah ban uh-ah mi 70,000 kiiim bang Bangladesh ah galtai lawh uh ahih manin UN in Rohingya mite siansuahna ding ngimna hi, ci-in ICC dongah genocide ngawhna case tu dong kidiah lai hi.

NCA leh 21st Century Panglong Conference cihte tawh gam sungah bitna leh daihna ding ngimna in kihona a om hangin Tatmadaw ngongtatna hang leh Bamar majoritarian politics hangin Myanmar ah "officially recognised ethnic" minorities groups 133 omte in Bamar mite hamphatna zah tawh kikim ngah loin, liangko kikimna tu dong om thei tuan lo hi. Tua loin Myanmar gam hauhna leh hamphatna ngah dingte Tatmadaw makaite, a innkuanpihte uh leh a tanaute ahih kei leh amau tawh kizopna nei tengin vompi sahawm bangin hawm keupi tawh hawp gai uh hi.

1947 Panglong Conference khit a sawt loin khamtung mite in "full autonomy" - tu hunin full demoracy leh federal system a cihcih uh ngah dingin sunmang neite sunmang a taan' ding a kingaklah mahmah lai takin Tatmadaw mah in Burma in suahtakna a ngah ma July 19, 1947 in The Secretariat, Yangon ah Aung San a suam lup khit nung uh federal system a go lum leh tua bang a pian'na ding ni a suah ma-in na tumsak ziau khin zo uh hi. Tua hi napi-in junta dictatorship regime tung panin hamphatna ngah ding a kilamen ngam veve kum 50 val piikpeek junta dictatorship khit nungin mi kitam lai veve mawk hi.

Tua bek hi loin 1962 in Tatmadaw in ukna buluhin military coup d'ètat tawh thuneihna bu luakin, 2011 dong (kum 49) thuneihna a letcip piikpeek sung uh full democracy, federal system lunggulh in lungphona leh suahtakna deihin a kitomte 1988 leh 2007 in mulkimna nei loin security forces ngongtatna zangin a betdaihna uh-ah mi tampi na sih leh bailawh khin uh hi. Tua ciang tawh hunsa nai loin February 1, 2021 in Min Aung Hlaing' makaihna tawh Tatmadaw in ukna hong buluhin military council in a phuankhiat State Administration Council (Burmese: နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ; SAC) zangin khauh takin thuneihna hong bup lak hi. Min Aung Hlaing' tungah galhang pahtawina a pia khinte hunsa nai loin a piak thuah nuam leh a kiluklukpih nuam lai bang ki-om hileh kilawm lai zen hi.

Feb. 1 coup zawh Feb. 11 dong junta SAC in mi 1547 that khin zo a, detention center ah a khumcip mi 9,087, thukham palsat hi ci-in military tribunal court in dan a piak mi 703 lakah naupang nih kihelin mi 45 sih dan pia khin, mat dingin arrest warrants a piakte lakah a mat nai loh mi 1,974, military court mai-ah dingsak lopi-in dan a piak (sentenced in absentia) mi 118 lakah sih dan a piak 84 pha khin hi, ci-in advocacy group Bangkok-based Assistance Association for Political Prisoners (AAPP) in tu ni-in a updated na-ah gen hi.

1947 Panglong Conference pekin federal system tawh ki-ukna hong kiciam tu dong a kingah nai lo hi napi-in junta regime' SAC nuai-ah DC 42 piak dingin hong kamtehna ah Tedim hong kihel manin a lungkim mahmah henhan, Zogam Federated State, Zogam Charter or Constitution, Zogam parliament, Zogam flag peuh tawh mipite tungah a sunmang uh zuakin junta regime lehdona ah khutme zong tangsak vet loin a Dahpa' khuang tumna uh tawh a laamlaam ngap na kitam lai bilbel hi. I zat loh khuakte uh zong sumbuk ah zuak le'ng "virgin brain" ci-in tam kikhawng nong dep kha bilbel in teh! 1947 pekin full autonomy or secession right sunmang in a neite DC or district thak bawl dingin junta in hong kamteh tawh a lungkim ngamte bel Panglong Conference ah a va kihelte dam lai hi le-uh hong balzan nuam kha mai dingun ka ummawh hi.

Full democracy, federal system tawh ki-ukna i ngah theihna dingin Tatmadaw leh NLA makaih government nuai-ah a beisa hunin kikhemna vive tawh hun bei hi. Hih bang suahtakna lian zaw a kilamen leh a lunggulh khempeuh in suahtakna taktak i ngahna dingin activists, lawyers, civil societies, politicians tuamtuamte kihelna NUG makaihna tawh junta regime panin suahtakna ngah mateng gam buppi in a lehdo lai takin i kihel kei leh Myanmar ah suahtakna ni hong suahna ding hunpha piang mengmeng nawn lo kha ding hi. Full democracy leh federalism i lunggulh takpi leh junta regime lah ei bekin kilingsak zo ngei lo ding ihih manin tu lai takin NUG, kham tunga thau tawite, PDF groups tuamtuamte, suahtakna lunggulhin a kitom junta coup a nolh ngam CDMs ah kihelte leh mipite tawh khut kilenin mapangkhawm loh kiphamawh hi.

#FightForYourRights
#FightForDemocracy
#FightForFederalUnion
#FightAgainstJuntaDictatorship
#VivaRevolution


@ Thang Khan Lian #ZUNs reports

Photo: Aung San in Panglong Agreement thukimna letmat a thuh laitak leh Panglong Agreement laidal