Friday, 17 August 2018

POLITICS PAI ZIA LEH ZOMITE' POLITICS SAAN ZIA ETNA

POLITICS PAI ZIA LEH ZOMITE' POLITICS SAAN ZIA ETNA
Ei Zomite a tam zawte in i politics muhna pen minam leh biakna min paulap a zang party khat pum gup, pum haipih kitam lai mahmah hi. A kam dimpi tawh gam it a kici makai khatpeuh nung sialpi nungzuih a zui ngaungau ngap lai kitam a, ciknawng lak, buan lak, kiak leh ling lak leh keen ah hong paipih leh zong phamawhsa se loin a pum phat ngaungau leh a pum gup (blind supporters) kitam lai mahmah bilbel hi.
Kiak leh ling lak, buannawi leh keen lak nawknawk pong in paipai in, i zuihzuih pong hangin kiakmoi lono leh luitui a luang sialsialn mun kimu kha ngei lo ding hi ci-in gen ngam khat om leh "Nang bang teng semkhia ta na hia...kipilsak..makaite dem in langpang teh...minam langpang hi teh" cih loh thuman tawh i nialna ding kithei nai mahmah loin political debates zang thei loin mimal kona leh suamna (personal attacks) lo buang kinialna ding thei lo uh hi.
Politics i cih pen gam khat ahih kei leh area khat sunga ki-ukna leh kivaihawmna hoihna (governance) dinga nasep silbawlte (activities associated with the governance of a country or area), a diakin thuneihna (power) len parties sunga kinialna (debates); government, local government, affairs of state, public affairs, diplomacy, party politics genna lam leh kipawlna sunga kua hiam khat dinmun noptuamsakna; laptohna ding ahih kei leh kipawlna (organization) sunga power khan'sakna dinga nasep silbawlte (activities aimed at improving someone's status or increasing power within an organization) genna hi zaw hi.
Politics leh biakna (church or religion) leh minam vai limlim hong kimek khawm ciangin political mission lampi man ah pai lo pah a, a milip tamzaw (majority) ten thuneihna hong ngah ciangin a milip tawm zaw (minority) mite tungah amau ngaihsutna, biakna leh minam ngeinate aana tawh zuihsak dingin kalh (forcibly imposed) pah uh ahih majoritarian tawh ki-ukna hong piang a, tua khit ciangin kumpi gilo leh upadi zuih teitei ding leh a tam zawte deihna mikim in a zuih teitei dinga ki-ukna totalitarianism, authoritarianism, despotism, tyrannical form of government kicite in hong nungzuih pah a, a sawt teh minam khat leh khat kikal a kitualvatna (communal riots) leh thakhat thu a kilaihna tawh ki-ukna pian theihna ding deihna tawh a lipkhathuai sisan naisan luanna (bloody revolution) hong piangkhia pen a khaici pokhia ahi hi.
Khantohna piangkhinsa khempeuh communal riots leh revolution pian sungin kisusia mang khin ahih manin a bul pan in kipat thak loh phamawh hi. Biakna leh minam min pen gam khangto khinsa gam ten a political organisation mobilisation zatna dingun cidamhuai nawn lo a, sucularism leh constitutional form of government tawh kikalh hi cih tel sinsin ta uh ahih manin a zat nuam mel nawn lohna uh sawt mahmah ta hi.
Biakna leh minam min tawh political mobilisation kibawlna munte ah milip tampen (majority) nei minamte adingin baihlam mahmah in, hat baih mahmah tei sam napi leitung gam tuamtuam a kizeel thang mang khin gawp ei Zomite adingin Zosuante kipumkhatna ding a piangsak (dek) zo tei sam hangin political society ah bel milip pha zah number kisim a (number counts), milip i phak zah tawh kituakin (vote khat vive nei ihih manin) thuneihna i keek zawh ding sangin namdang, pau dang leh biakna leh ngeina dang zuite lakah ei minam neute (majority) kiseek neu behbehna dingin khetbuk hong suak baih mahmah zawsop kha thei hi.
Leitung pen globally village hita ahih manin biakna, ngeina leh minam tuamtuam teen' khawmna multiculturalism societies hita ahih manin minam dangte, pawl dangte leh biakna leh ngeina dangte a huai zote leh a huai siamte mah i political movement lawng gin' ngaih semsem zaw ta hi. Multiculturalism society ah pawl dangte i huai ciangin long-term leh long-run ading saupi geelna i neih masak a, visions saupi i neih masak kei leh pawl a huai siamte khenkham dingin a huaite uh hong suah khak baihlam mahmah ahih manin a kidophuai mahmah thu ahi hi.
Ei pawl bel a tam zawte politics muhna pen mitdel sialkhau let kitam lai mahmah a, pum gum, pum muan, pum haipih bullet in ei phattuam ding bang teng om a, bang teng kingah ding maw cih nangawn a tel zo nai lo leh midang ten zui in gum uh hi ven en zong gum in zui suk gawp ding ni ci-in "Bawh thut policy, lawp vat policy'' a cihte uh zang kitam lai mahmah bilbel hi. US politics leh Zomi politics sung en leng conservatives pawl ahih kei leh right-wings politics ideologies len pawl kigum kitam mahmah dep a, tua kibullet mahmah napi-in conservative right-wings ideologies bulphuh mah ISIS, Hindutva ideology len BJP, Kawl gam-a Buddhist right-wing movement 969 kici (2001), 15 January 2014 a kiphuankhia The Patriotic Association of Myanmar (Burmese in Ma Ba Tha a kici), Sri Lanka gam-a Sinhala Buddhist right-wing group - Bodu Bala Sena cihte pawl pum muhdah kitam mahmah leuleu ahih manin i politics saan zia pen ideology kician nei lo ihihna kitel pah lian hi.
Conservative right-wing polical ideology limlim gum a, biakna leh minam bulphuh masa a political movement pankhia in a kalsuanpih limlimte kipawlna pen a sawtpi ciangin namdangte leh gamdangte muhdahna (xenophobic), i Lai Siangtho (scripture) zat ciat uh a deihna zui loin a kammal tawh khia-in khauh takin tei in tua bulphuhna (fundamentalist) hong kalsuanpih pah ngekngek uh a, minam khat minam khat sangin thupi zaw hi cih ngaihsutna (racism leh chauvinism) hong bullet pah uh ahih manin a nationalism uh pen a kawcik minam itna (narrow nationalism) hong suak pah a, minam dangte gal bawlna dingin vanzat hoihpen in hong zang pah uh ahih manin a political movement uh hong gammang peelmawh a, a political mission lampi panin pial uh hi.
Political society ah kipawl khawmna pen i political rights hamphatna ngah dinga kilawmte i ngah theihna dinga kipawl khawmna community organization hi zaw hi. Political ideologies leh makai khat i pum gup, pum muan a, i sialpi nungzuih ma-in a vaak khempeuh kham hilo hi (all that glitters is not a gold) cih i tel masak ding thupi a, bang ideologies, policies leh visions nei a, a ngimna leh a saupi a muhna sepkhiat theih dingin a tangtun thei pael hi takpi mah hiam ahih kei leh a thu leh la bek hoih napi a taktak a kiman theih vet lo ding utopian ideas hi zaw hiam cih lim takin i kankuat masak ding kisa hi.
“A cidam singkung in gah gina lo gah ngei lo a, a gina lo singkung in gah limci gah ngei lo hi. Singkung khempeuh a gah tawh kithei thei hi. Sialtalling kung panin theigah kilo ngei lo a, lingvom kung panin leenggah kilo ngei lo hi. Mihoih pa in a lungsim sunga thuhoih om teng hong suahkhia a, mi gilo pa in a lungsim sunga a gitlohna teng hong suahkhia hi. Bang hang hiam cih leh mite pen amau’ lungsim sunga a om bangbang a hong paukhia uh ahi hi. (Luka 6:43-45)
Gah hoih lo a gah leh gah a suang lo singkung pen kimanna ding nei lo ahih manin eklei tawh phungvuh hat man leh tui buahbuah manin gah hong suang tuam ding hi beek lo hi. "Tu mahmahin sing a bulphuk dingin hei tawh kingim zo hi. Tua ahih manin gah hoih a gah lo sing khempeuh kiphukin meikhuk sungah kikhul ding hi." (Matthai 3:10).
A gah thei lo singkung in samsiatna ngah ding hi.... A zing ciangin Bethany khua pan paikhia uh a, Jesuh a gil a kial hi. A teh a no theikung khat galmuh ahih manin a gahkhak leh ci-in a lo dingin a va pai hi. Thei min hun hi lo ahih manin, a phung a tun ciangin a teh simloh bangmah na om lo hi. Tua ciangin theikung kiangah, “Nang tung panin kuamah in theigah loin ne nawn kei ta hen,” a ci hi. Hih thu, a nungzuite in a za uh hi. A zingsang ciangin tua lampi mah zui-in a paikik ciangun tua theikung a zung dongin a sihna a mu uh hi. Peter in a thu phawk ahih manin, “Sia aw, na theikung samsiat a sita hi,” a ci hi. (Marka 11:12-14, 20-21).
Tua ciangin Jesuh in amaute kiangah thugentehna khat gen a, “Mi khat in a lolai-ah theikung khat a suansak hi. Theigah a lo dingin a pai ciangin bangmah na gah lo hi. Tua ahih manin amah in a lokho pa kiangah, ‘A beisa kum thum sung theigah lo dingin ka pai zelzel a, ahi zongin gah lo hi. Tua ahih manin phuk in. Bang hangin lo sung mawk nawngkaisak ding ahi hiam?’ ci hi.
(Luka 13:6-7)
Na khempeuh a thei Jesuh' genna um loin a gah lo thei dingpi theikung i phuk nop kei teitei leh lokho mihai pa i bang ding hi. "Tua ciangin Jesuh in amaute kiangah thugentehna khat gen a, “Mi khat in a lolai-ah theikung khat a suansak hi. Theigah a lo dingin a pai ciangin bangmah na gah lo hi. Tua ahih manin amah in a lokho pa kiangah, ‘A beisa kum thum sung theigah lo dingin ka pai zelzel a, ahi zongin gah lo hi. Tua ahih manin phuk in. Bang hangin lo sung mawk nawngkaisak ding ahi hiam?’ ci hi." (Luka 13:6-7)
Eima political ideology deih teelna bangbangin a gah i lawh hun hong tung peelmawh ding hi. I political rights zang siam ciat ni. Biakna kipawlna ah minam min zatna zong pawlpi lutung Khris nambat nihna ah koihna suak pah ahih manin i mission lamkhial baih mahmah a, leitung bup ah Lungdamna Thu kizelhsak ding leh minam khempeuh thu-um suahsakna ding mission thupiak i ngah panin kipial khia baih mahmah hi.
#Bottom_Line: I ngaihsutna a tangzai semsem leh i thawlna mun gol semsem a, pawl kihau semsem in, i gam zai semsem hi. I ngaihsutna a kawcik semsem leh i gam neu semsem hi. Mimal hamphatna tomno khat sung ngahna ding lametna leh sabuai tunga an neng kiate bek lametna tawh, "Kuivum sangpen leh keen sangah na tuahlup peuh leh ken zong hong tuahluppih ning... kei aituam hamphatna ngahna ding lametna ahih peuh leh hong pum gup lel ning ei," cih policy zanga pum muan in, pum gum in sialpi nungzuih in zuih ngaungau hun nawn lo a, politics hi loin pollutics haipih ihih khak ding kidophuai mahmah hi.
✍️Thang Khan Lian

Show More Reactions

MEDIA LEH SUAKTA TAK-A PAUKHIAT THEIHNA SAKOL MUK BANGIN BANG TAN VEI TUAMCIP LAI DING MAW?

MEDIA LEH SUAKTA TAK-A PAUKHIAT THEIHNA SAKOL MUK BANGIN BANG TAN VEI TUAMCIP LAI DING MAW?
Mediate ten thu suakta takin a suah theih lohna ding uh hanciamna leh media bet daih sawmna mun ah minam sung, khua leh tui (society) ah thuman kibengdai a, mipite in thuman leh thuzuau mu thei lo dingin khuamial lak ah koicip ahih leh a mit uh tuamsakna leh mipi muk an ne thei lo dingin sakol muk tuamcip sak banga hencipna hi.
Media pen cih pen democracy adingin a khuampi lina (executive, legislative leh judiciary khit) hi a, mipite mit leh bil hi a, mipi ngaihsutna (public opinion) hatsakna ding leh ngaihsutna tangzaisakna dinga poimawh pen ahi hi. Media a suahtak lai teng thuman leh thuman lo, golhgukna, nekgukna leh thuman lohna mipi ten kithei thei a, thuman leh thuman lo kikhen tel thei bek hi. Suakta takin i paukhiat theih hangin upmawh teng leh thuman lo teng leh mi hehna ding leh a man lopi-in a minsiatna ding uh gen theihna ding hamphatna (rights) kinei tuan lo a, tua bang i gen leh i hamphatna a zang khial (abused of rights) kisuak pah a, a khial leh mi hehpihhuaite kisuak ding hi.
India gam Champaran, Bihar ah Mikangte gam keek lai a piang British mi leh tangpi tangta lam (social) thuman lohna, party khat bek a ki-ukna (totalitarian) langpang George Orwell in bang gen hiam cih leh "Suahtakna i cih a khiatna khat beek a neih ding leh, midang ten a zaknop loh ding hilh/gen theihna dingin hamphatna (rights) hi,"... "Leitung bup ah thuman lo tawh kikhemna a om ciangin thuman genkhiatna pen thakhat thu-a kilaihgawpna pian'sakna dinga nasepna (revolutionary acts) hi," na ci ngiau hi. Mi dangte zakdah ding va gen pah ding hi a ci hi loin, thuman lohna tawh kivaihawmna leh ki-ukna mun ah kuamah in a zak nuam loh thuman va gen ngam ding kisam hi a cih nopna hi zaw hi.
US gam phuankhia ci-a ciamtehte lak-a kihel leh US President masa pen George Washington (1732-1799) in, "Suakta tak-a pau theihna (freedom of speech) kiphiat hi leh gawh dingin a kikai tuu ham lo pau loin a dai dide i bang ding uh hi," na ci hi. Media suahtakna leh suakta tak-a ngaihsutna genkhiat theihna (media freedom & freedom of speech and expression) hamphatna i neih mateng kumpite leh makaite thuman lohna, nek simna, golhgukna, ngongtatna, mulkimna bei a gamtatna leh thuman lo thahat ding hi cihna hi a, mipite pen gawh dingin a kikai a ham lo tuuno leh a dai dide a ham lo tuu mul a kimetsak tuu i bang ding hi.
I gam cidamna ding, thuman leh thuman lo a kimuh pailet (transparent) theihna ding leh mipite in thuman leh thuman lo i khentel theihna dingin media suahtakna leh mipite suakta takin i paukhiat ngam ding kisam ta hi. Thuman lo sawt ki-imcip lua ta ahih manin thuman lo teng peuh thuman mah a sasa tampi om ta a, thuman leh thudik in mun luah zo nawn loin, thuman leh thudik omna ding mun kawcik lua ta hi. A gen om kei leh kua'n za thei ding maw? A kigen lo thute kua in um thei ding maw? A zak loh thute kua'n um ngam mawk ding hiam?
A zekai luat ma-in media suahtakna leh suakta tak-a paukhiat ngamna mun leh hun pia ta ni. Tua hi leh thuman lo a gamta teng a gam uh hong neu pah ding a, a keel luphum teng uh hong kipholakkhia pan ding hi. Media beng dai nuam a, phuahtawm/bawltawm news (Fake news) cici lai teng bel mi dawilok teng leh ut bangbanga dictatorship banga gamta nuam lai a, vaihawm ut lai teng hi bek hi.
🖋️✒️Thang Khan Lian