KHRISTIAN PAWLPI KHANG TANGTHU
A gelh: Rev. Thangboi Hatlangh, ECF, Hydrabad Pastor
Thupatna
Pawlpi khang tangthu i cih ciangin pawlpi kipat cil-a kipan tu ni dongin
pawlpi’ nuntakna leh kalsuannate nung etna ahi hi. Sawltakte’ hun-a kipanin tu
ni dongin Pasian nasemte’ nasepnate leh pawlpi in a phut khak thu tuamtuamte
kantelna hi a, tua thupiang tuamtuamte a hong kipatna ahang tuamtuamte telsuina
leh hilhciatna zong ahi hi. Tua bek hi loin, gam khat panin gamdang khatah
Lungdamna Thu a kizelhna leh hih Lungdamna Thu in mite’ nuntakna a
kilamdangsakna leh a khelziate kantelna zong ahi hi. Tua mah bangin pawlpi
sunga kituahlohna leh kisiat-kibalnate a kipanin pawlpi kipuahphatna leh
khanlawhna tuamtuamte leh hih ciang dong i tun’na ahang tuamtuamte kankhiatna
leh telsuina ahi hi.
Pawlpi khang tangthu i sin ding ciangin leitunga thupiang tuamtuamte leh
leitunga gam tuamtuamte’ khang tangthute tawh i sinkhop hong kul hi. A diakin
pawlpi kipat cil-a kipanin kum zalom 18
(18th Century) sung pen pawlpi khang tangthu leh Rom gam khang
tangthute kikhen thei loin tonkhawm den ahih manin hihte gel pen sinkhop loh
hong phamawh hi. Tua bek tham loin pawlpi pen gam sung khat adingin mihingte
kipawlna lian mahmah khat ahihna tawh gam sung vai tuamtuamte in pawlpi sung
nakpi takin nawk kha a, tua mah bangin pawlpi sunga thupiangte in zong gam vai
tawh kisai ki-kna zia nakpi takin su kha hi. Tua ahih manin pawlpi khang
tangthu i sin ding ciangin pawlpi mi leh sate in a tuah uh kumpi ki-ukna vai, a
kiim a pam-a thupiangte pen kinawlkhin thei loin kantelin lngngaih phat kik
hong kisam hi.
Hih pawlpi khang tangthu sinna in bang
phattuamna hong tun’ peuhmah ding ahi hiam, i ci kha ding hi. Pawlpi’ khang
tangthu sinna in pawlpi leh a sin mite’ tungah phatuamna tampi tak hong tun’
thei hi. A diakin a beisa hunte nung-et
kikna in Pasian’ vangliatna leh a nasepnate hong telsak semsem ding a, tuate in
i Pasian nasepna ah nakpi takin hong thalawpsakin, hong thathosak ding hi. Ta
bek hi loin, a beisa hun-a Sawltakpite a kipanin tu ni dongin Pasian’ nasem mi
muanhuaite’ nasepnate leh kipiakzawhnate theihna in nakpi takin hong thalawpsak
ding hi. A beisa hun-a pawlpi sunga
thupiang hoih lote bang zong ei adingin thusinna hoih mahmah khat hong hi
pahin, maban ah i kipuahna ding, i pilvanna ding, leh i kisitphat kikna ding
thu tampi tak hong suak hi. Tua bek tham loin khang tangthu sinna in i thu-upte
hong kipatciilna leh tua thute damdamin a hong kipuahtoh dante hong theisak
ding a, tua tawh kitonin Pasian’ thu luanzia tampi tak hong theisiamsak ding
hi. Tua bek zong hi loin, a beisa hunte i hong tel semsem ciangin tu-a i nasepte
a thupitna leh a kiman’na taktak kitel zaw kan lai ding hi.
_______________________________________________
Chapter 1
Khristian Pawlpi hong pian’khiatna
Khristian pawlpi hong pian’na ding leh hong dingin ama phu thu lian
mahmah nam thum om hi. Tuate pen Rom gam ki-ukna, Greek lai leh pau, leh Judah
biaknate ahi hi.
Rom gam ki-ukna
Pawlpi hong kiphuat ding kuanin Palestine leh Mediteranean tuipi kiim-a a
om gam khempeuh pen Rom kumpi in uk hi. Romte pen gam vaihawmna leh ki-ukna
lamsangah tu ni dongin a picing mahmah leh a khangto mahmah gam khatin
kiciamteh hi. A thukhamte uh leh a
Upadite (Constitution) uh tungtawnin ni dang hun in a om ngei lo leitung mi
khempeuh lungsim kipumkhatna leh kithutuahna khat piangkhia sak hi.
Minam tuamtuam ahih zenzen uh hangin, leitung mi khempeuh minam khat
hihna lungsim nei sak hi. Tua ahih manin
Lungdamna Thu hong tun’ ciangin zong Sawltakte in minam kim veina leh awlmawhna
lungsim hong nei pah uh hi. Ceasar
Augustus (27BC-14 AD) in a khan sungin Mediteranean tuipi kiim-a om khua tampi
tak khuapi suaksakin, tua khuate kikawmtuahna ding lamlian leh teembaw
khawlnate hoih takin bawl hi. Hih lamliante hangin Rom gam uk huam sung
khempeuh thu leh la kizaktuahna leh kikawmtuahna nakpi takin hong baihsam hi.
Greek lai leh pau
A nihna ah, Greek pau leh ngeina in pawlpi dingin nakpi takin mapang hi. Rom kumpi hong khan ma-in Greekte in a
tunga i gen gam sung teng na uk uh hi. Gam neuno khat bek ahih hangun a ukna uh
gam zapi hi a, tua gamte khempeuh lim takin a uk theihna dingun Greek lai leh
ngeina nakpi takin a gam ukte uh zuihpih uh hi. A sawt loin Greek lai leh pau
pen Mediteranean kim-a gamte adingin tangpi tangta pau (pautaang; common
language) hong suak hi. Lai Siangtho
sunga Thuciam Lui nangawn Hebrew panin Greek tawh kilet a, Thuciam Thak Lai
Siangtho khempeuh zong mikim in a sim theih ding ngimna tawh Greek tawh kigelh
ahih manin a sawt loin Lungdamna Thu zong mun khempeuh ah kizeelsuak pah hi.
Greek pau bek hi loin, Greek thu thukte sinna in mite a biakna sunga thu gina
lo tampi takte nawlkhinsakin, khuak ngaihsutna leh a pilhuai thute pibawlna
lungsim nei sak hi. Hih thuthukte mah zangin Sawltakte leh a nungzuite un
Lungdamna Thu mi tampi takin a telsiamna dingin hong hilh thei uh hi.
Judah biakna
Khristian biakna pen Judah biakna panin a ka khia ahih mah bangin pawlpi
in Judah biakna panin a luahsuk thu-up leh thuciin tampi tak nei hi. Judah
biakna ah Pasian khat bek biakna in Gentail mi tampi tak Judah biakna ah na zol
khin zo hi. Tua bek tham loin a biakna uh hangin nek leh dawn a kipanin nupa
kal sian’thona dongah a kiim a pam-a minam dangte sangin na siangtho zaw uh hi.
Tua bek hi loin Lai Siangtho a kip let mahmah minam ahih mah bangun Khristian a
hong suah uh ciangin zong Lai Siangtho mah nakpi takin hong bul bawl pah uh a,
biak piak kikhop zong pen Synagogue kikhopna pai dan zui-in na bawl uh hi.
Pawlpi kipat cilna thu
Penticost ni pen Khristian khang tangthu ah pawlpi kiphuh ni hi ci-in
kiciamteh hi. Hih ni pen tanglai pekin kamsangte in a na genkholh khinsa uh leh
i Topa Jesu mahmah in a nungzuite tungah a na kamciam Kha Siangtho a hong tun’
ni ahi hi. Tua ni-in Kha tawh a kidim nungzuite in Jesu’ thu hangsan takin teci
pang uh a, mipi tul 3,000 in gupna ngahin tui kiphum hi. A kisawlna uh bangin
hih ni-a kipanin lawp mahmahna tawh Lungdamna Thu tangko ding hong kipan uh hi.
Tua bek tham loin, tua ni-a kipanin thu um mite ni simin kimukhawmin, thu ngen
khawmin, nek khawmnate ne khawmin, a neih leh a lamte na tawm uh kitaang uh hi.
Tua ahih manin Pentecost ni pen pawlpi kiphuh ni hi, kici hi.
Ahi zongin pawlpi i cih pen Jesu’ sunga Pasian’ mite kipawlna hi a, tua
Pasian mite’ kipawlna pen Penticost ni-in Kha Siangtho hong tun’ ma pekin na om
khin zo hi. Tua Pasian’ mite pen Tuiphumpa Johan hun-a kipanin Topa Jesu a um
leh a zuite hi pah uh hi. Tham loin, Topa Jesu in a nungzui ding mi 12 a teelte
zong pen Thuciam Lui hunin Israel minam 12te etsakna leh gentehna hi a, tua a
nungzuite’ tungah ka pawlpi ka lam ding hi, na ci (Matthai 16:18). Ahi zongin a
nuntak sungin tua bang pawlpi a phuhkhiat lam uh kigen kha lo ahih manin
Singlamteh tungah a nuntakna khamin pawlpi na phut hi. Bang hang hiam cih leh,
pawlpi pen Jesu suangpi tunga a kiphut pawlpi hi a, a sihna pen a nasep thupi
pen leh na khempeuh a zawhna ni ahi hi. Tua bek loin, Lungdamna Thu bu gelhte
in Singlamteh phung mah ah amah a it mahmah a nungzuite a omna thu lim takin na
ciamteh uh hi.
Pawl khatte leuleu in thawhkik ni pen Khristian thu upna laigil pen leh
nungzuite a khamuangsak pen ahih manin thawhkik ni pen pawlpi kiphuat ni hi, a
ci zong om hi. Tham loin, pawlpi i cih pen Jesu a umte leh a zuite bek genna hi
loin, Jesu’ min tawh biakpiakna a neikhawm leh a kikhawlkhawmte genna ahih mah
bangin tua nungzuite a kikholhkhop masak ni pen uh thawhkik ni ahih manin
thawhkik ni pen pawlpi kiphuat ni hi, ci uh hi. Ahi zongin thawhkik ni a
kipanin tua banga a kimuhkhop theih zel uh hangin nungzuite lau leh lingin om
lai uh a, Jesu sawl bangin hangsan takin thu zong gen ngam nai tuan lo uh hi.
Pentecost ni-in Kha Siangtho a hong tun’ ciang bekin tua a launa teng uh hong
bei-in, a kisawlna uh bangin Lungdamna Thu hilh ding nasep hong kipanpan uh hi.
Tham loin, tua banga na a sep theihna dingun nungzuite zong Topa’ Jesu’n a cil
lai-in a teel mah bangin 12 a phak tektek uh kul a, Judas in nusia khin ahih
manin ama’ zalaih ding pen Pentecost pawi ma deuhin kiteel hi. Tua ahih manin
Pentecost pawi hong tun ciang bekin hih sawltakte in gina takin a na uh hong
sem thei pan bek uh ahih manin i muh theih pawlpi pen Pentecost ni-in kipan hi,
cih pen a san’theih mahmah khat hong suak hi. Ahi zongin i gensa mah bangin
Topa Jesu in ama nuntakna mahmah khamin a pawlpi phuan hi i cih leh zong a
khial hi tuan lo hi.
Sawltakpite’ leh Pawlpi Kipat cilna
Sawltak 2:41 sung i sim ciangin
Pentecost pawi ni-in Peter’ thuhilhna tungtawnin mipi 3,000 in Jesu um in tui
kiphum hi, cih i mu hi. Tua tawh kitonin thu um mite Nipini simin biakinn
(Temple) ah kikhawmin, Sawltakte’ thugente ngaikhawmin, a innte uh anlum
balkhamin nekkhawmna bawlin, a neih leh a lamte uh zong aituam neih loin
kitaang uh hi. Tua banga a hunte uh a hong zat uh ciangin thu um mi tampi tak
hong kibehlap hi. Sawltak 4:4 sung i hong tun’ ciangin thu um mi 5,000 val bang
pha to pah hi. Thu um mi a tam zawte pen Palestine gam sunga a teng Judah minam
hi loin, Greek gam sunga teng Judah minamte hi zaw hi, kici hi (Sawltak 6:1).
Tua ahih manin amaute hangin hun tomcik sungin Greek gam sungah Lungdamna Thu
nakpi takin kizeel pah hi.
Pawlpi a hong khan ciangin Judah minam sungah bawlsiatna hong kipan pah
hi. Salwtak a lian 4na sungah Peter leh Johante in Jesu’ thu a hilh nawn lohna
dingun Judah makaite in khauh takin thu a piakna uh leh a lian 7na sungah
Khristian martyr masa pen Stephen suang tawh a kiden’ lupna kimu hi. Tua khit a
sawt loin Herod in James that in Peter zong thong sungah khum hi (Sawltak 12).
Tua bang hita se leh pawlpi pen a pai ngeingei in pai-in nakpi takin mainawt
hi.
Sawltak a lian 8na pan 12na sung i et ciangin Lungdamna Thu pen
Jerusalem khua sung bek hi nawn loin Judea gam sung mun tuamtuam leh Samaria
gam sung nangawn ah a lutna kimu hi. Philip pen Samaria gam sungah Lungdamna
Thu a pua lut masa pen ahi hi (8:5-25). Thu um mi tampi tak hong kibehlap uh
ciangin amaute a hanthawn dingin Sawltakpite – Peter leh Johan sam suk uh hi.
Philip in Samaria mite tungah Lungdamna Thu a hilh khit ciangin Ethophia
(Africa) mipa tungah Lungdamna Thu hilh hi. Hih Ethophia a kici mipa tungtawnin
a sawt loin Africa gam ah thu um mi tampi tak hong om hi. Tua bang kawm kalah
Pasian’ Kha Siangtho in Peter zong Rom galkap ulian Cornelius’ inn sungah va
puak a, tua lai ah Gentail mite in zong Lungdamna Thu a san’na leh Kha Siangtho
a tan’na uh a mit mahmah tawh va mu hi (10-11).
Judea gam sung leh Samaria pawlpi
a kiphuat khit a sawt loin Syria gam sung Antioch khua-ah zong na kiphuan hi.
Tua lai-a thu umte pen a khuapihte un Jesu Khris nungzuite ci-in – Khristian cih min tawh na sam uh hi. Tua
a kipanin thu um mite pen Khristian ci-in kisam hi (11:20). Antioch pawlpi pen
piakkhiatna leh mission nasepna a hat mahmah pawlpi ahi hi. Jerusalem pawlpite’ kisapna a huh zo den
pawlpi ahih banah, Gentail gam sungah missionary nasepna a pankhia masa pen leh
Paul leh Barnabas gentail gam sunga missionary dinga a sawlkhia pawlpi ahi hi.
Gentail gam sungah Lungdamna Thu
Jerusalem a pawlpi kipat cilin Lungdamna Thu pen mi khempeuh ading
ahihna leh mi khempeuh tunga tangko ding ahih lam na kin khol lo uh hileh
kilawm hi. Peter nangawin Cornelius inn sunga Kha Siangtho’ nasepna a muh ciang
bekin hih thu sang thei pan hi. Lungdamna Thu pen mikim ading ahihna leh mi
khempeuh tunga puak ding ahihna awlmawhna leh veina taktak tawh na a hong
semkhia masa pen nungzui sawm leh nihte hi loin, Pharisee mi ahi – Sawltak Paul
hi zaw hi. Pasian in Gentail mite’ lakah Lungdamna Thu hilh ding leh sawltak
nasep a sem dinga a sapna thu tel takin thei hi (Sawltak 9:15).
Paul pen a cilin Pharisee pawl ahihna tawh pawlpi nakpi takin langpangin
na bawlsia hi. Bawlsiatna kihtak manin Jerusalem a nusiasan khinsate nangawn
mat kik ding lunggulh hi. Khristian martyr masa pen Stephen zong ama’ thupiakna
tawh a kithat hi, ci le’ng kikhial lo ding hi (Acts 7). Hi kei leh a thatte in
Stephen puan Paul tungah ap lo ding uh hi. Tua zahta-in Khristiante a bawlsiapa
in a thokik Jesu tawh Damascus lampi ah a hong kituah uh ciangin Jesu Khris leh
a pawlpi a muh dan leh a ngaihsut dan uh nakpi takin hong kikheel hi. A sawt
loin Antioch pawlpite in Gentail gam sungah Lungdamna Thu puak dingin Barnabas
tawh sawl khia uh hi.
Antioch panin Cyprus tuikulh tawnin Anatolia leh Galatia (South Eastern
Turkey) gam sung teng hong ban nawk uh hi. A paina peuhpeuh uh-ah pawlpi phuan
kawikawi uh a, pawlpi upa ding zong guang toto uh hi. A nih veina dingin tua
pawlpite a vaan kawmkawm mah un Asia Minor (Western Turkey) lut dingin hong
kisa uh hi. Ahi zongin Kha Siangtho in Asia Minor gam sung a lut ding uh na
phal loin, Europe leitang (Macedonia gam) ah puak hi. Tua hun-a kipanin Athen
leh Corinth khuapite a Lungdamna Thu hilhin kum khat leh a lang val bang
Corinth ah tam a, tua lai panin Ephesa (Asia minor) ah leh lut hi. Tua a
kipanin Ephesus pansanin Asia Minor leh Europe gam sunga pawlpite tawh kithuza
denin Tyrananus kicihna mun ah kum thum kiim bang thu hilh hi. Hih hun sungin
nungzui tampi nei-in, a nungzuite in Asia minor gam sungah pawlpi tampi tak
phuan uh hi.
Hih bangin Gentail minam tampi takin Lungdamna Thu a hong san’ uh
ciangin pawlpi sungah zong kitelkhialhna pawl khatah hong piang pah hi. A diakin
Gentail Khristiante in Judahte ngeina tuamtuam – vun atna a kipan, nek leh dawn
leh pawite a tanh uh kul maw kul lo cih tawh buaina hong piang hi. Tua ahih
manin Sawltakpite in Jerusalem ah vaihawmna khawmpi sam uh a, tua lai-ah
Gentail thu umte in vun-at kik a kisap lohna leh Gentail mite in zong a thu
uppih uh Judahte a khasiatsak lohna dingun nek leh dawn leh gamtat khuahei ah a
kidop mahmahna ding uh khensat uh hi (Sawltak 15).
Hih zahin pawlpi hong hang pen Topa Jesu’ thugen a man’na hang uh leh
Kha Siangtho a kimakaihsakna uh hang ahi hi. Tua bek hi loin Sawltak 2:41-47
sungah Luke in a gelh bangin – Sawltakte’ thuhilhna, kithuahkhopna, khat leh
khat ki-itna leh kikhualna, piakkhiatna, Lungdamna Thu hilh ding lawpna leh
veina, leh thungetna bulphunate hang ahi hi.
________________________________________
Chapter 2
Sawltakpite’ hun-a pawlpi kalsuanzia leh
nuntakzia
Pawlpi nuntakzia leh ki-ukna zia
Pawlpi kipat cil lai-in pawlpite pen Sawltakpite (Apostles) in na makaih
uh hi. Tua hun lai-in a tuamin biakinn nei lo uh a, a innte uh ah kikhawm uh
hi. A kikhop dan tangpite uh pen Lai Siangtho simna, Jesu’ tangthu simna,
hanthotna, lasakna leh nekkhawm bawlnate ahi hi. Pawlpi sunga lut ding peuhmah
pen Jesu min tawh tui na phum tangtang uh hi.
Sawltakpite pen Topa Jesu mahmah in a nuntak lai-in a teel leh Lungdamna
Thu gen dingin a sawl khiatte ahih manun pawlpi mite in zahtak mahmah uh hi.
Pawlpi sunga sep ding leh bawl ding a hong tam luat ciangin tuate a vaan ding
leh amaute a huh dingin pawlpi tanupi (deacon) ding mipite’ sung panin Kha
Siangtho tawh a kidim makai ding kiteel hi. Tua upate in Sawltakte’ thupha
piakna tawh pawlpi sunga sep ding leh bawl ding tavuan tuamtuam omte hong la to
uh hi. Sawltakte in pawlpi thak a phuat kawikawi uh ciangin tua pawlpite a
makaih dingin pawlpi sung panin pawlpi sia (elders/presbyteros) ding teelin, a
lutung uh-a khut ngakna leh thupha piakna tawh pawlpi kem sia dingin namkip uh
hi. Tual sung pawlpi sungah amaute pen a thunei pente hi uh a, pawlpi nih leh
thum bang a len khawm pawlpi siate pen Bishop (episkopos) kici hi. Sawltakte a
sih khit uh ciangin hih Bishopte pen pawlpi sungah a thunei pente hong hi uh hi.
Hih a tunga pawlpi siate’ nuai ah pawlpi makai mipite teel – deacon a
kicite om uh hi. Amaute pen pawlpi siate huh ding leh pawlpi sunga tanupi nasep
a sem dingte ahi uh hi. I theih dingin Sawltak a lian 6-8 sunga Stephen leh
Philipte pawl ahi uh hi. Sawltakpite hun sungin numei pawl khat zong hih pawlpi
tanupite’ lakah a kihel pawl khat om hi (Phoebe, cf. Rom 16:1).
A cil lai-in Sawltakpite sung panin Peter pen a lianpen bangin kikoih a,
ahi zongin a hun a hong sawt toh tektek ciangin Jesu sanggampa – James pen
Jerusalem ah a lianpen hong suak hi. Peter pen sawltak ahihna tawh thugen in
zinkhia tawntung ahih manin Jerusalem pawlpi makaihna pen James’ tungah a
pia-in a ap zong hi kha thei ding hi. Tua ahih kei leh zong James pen Jesu
sanggampa ahihna tawh mite in zahtak bawlin, tua tungtawnin damdamin thu hong
nei toto zong hi kha ding hi.
Hih hun sungin Sawltakpite leh pawlpi upate in a pawlpite tawh
kithuzaktuahna ding leh kithuhilhna dingin laikhak leh laibuta tampi gelh uh
hi. Tua bek hi loin, biakpiakna a sim ding Jesu Tangthu leh a thuhilhnate zong
tampi tak gelh uh hi. Tuate sung panin pawl khat pen a nung ciangin Thuciam
Thak laibu sungah hong kihel hi.
Bawlsiatna a Kipat Cilna
Thu um mite a bawlsia masa pente pen a Judahpihte ahi hi (Sawltak 7,
8:13). Stephen (7), James leh Peter (12), banah Paulte in bawlsiatna a tuah
cilna uh pen a Judah mipihte uh tung pan ahi hi. Thu um mite pen Judah biakna
leh ngeina a thanghuaisak leh a mindaisak ban uh-ah thuhilhna man lo a zui – a
paikhial pawl bangin ngaihsun uh hi. Tua bek hi loin Rom kumpi in AD 70 kum a
Jerusalem a hong lak tawh kitonin, Judah minam sungah kihuaituamna leh minam
veina nakpi takin hong khang hi. Judah Khristiante pen Gentailte tawh zong
kipawl uh ahih manin amaute pen Judah mite’ thu upna uh a dausak leh a minam
hihna uh a dausak khatin ngaihsun uh ahih manin mudah mahmah uh hi. Tua bek hi
loin Moses’ thukham leh Judah biaknate thupi sim nawn lo uh ahih manin Judah
minam taktak bangin ngaihsun thei nawn lo uh hi. Tua ahih manin a kikhopna uh
leh a kipawlkhopna uh innte (Synagogue) panin Khristiante a banbanin nawh khiat
hong kipan uh hi.
Kumpi lam panin zong a vangkimin Khristiante in bawlsiatna thuak zel uh
hi. Ahi zongin a suuk taktak leh Rom gam khempeuh huam a bawlsiatna pen AD 250
ma-in na om lo hi. A cilin Rom kumpite in Khristian pawlpi pen Judah biakna
sunga a om bangin ngaihsun uh hi. Ahi zongin damdamin Judah biakna tawh kibang
lo bek tham loin pawl tuam ahih lam a hong theikhiat uh ciangin mailam hun
ciangin gam ki-ukna nawngkaisak thei ding hi cih thei uh ahih manin deih het lo
uh hi. A nihna dingin, minam dangte’ biakna ngeina bang lo takin Khristiante in
biak piakna ah milim zang lo uh ahih manin Pasian a um lo (atheist) bangin
ngaihsun uh hi. Tua bek tham loin, Khristiante pen a simthamin a innte uh ah
kimu khawmin, mihing sa ne-in mihing sisan dawn uh hi, ci-in kingawh hi. Tua
banah khua sunga pawi leh hun tuamtuamte ah ni dang bangin a hong kihel nawn
loh uh bek uh hi loin, a thugente uh pen mizawng daipam, sila leh migina lo
tampi takin a hong san’ uh ciangin kumpi lehdo nuam uh hi, ci-in muanmawhna nei
uh hi. Tua bek tham loin, khuahun siatna tuamtuam – kialpi, pulpi, leh
tuahsiatna tuamtuamte a tuah uh ciangin Khristiante’ gamtatna hangin a pasiante
uh heh hi dingin ngaihsun uh hi. Ukpipa Nero in AD 60 pawlin Rome khuapi lam
thak nuam ahih manin a khuapi kimkhat dektak haltum hi. Ahi zongin thusia
bawlin Khristiante hal hi, ci-in ngawhin Khristiante nakpi takin bawlsia hi.
Hih hun sungin Rom a thongkia Peter leh Paul zong kithat hi.
Sawltakpupite’ hun-a Pawlpi (Apostolic
Fathers)
Sawltakpite a sih khit uh ciangin a nungzuite in pawlpi hong makaihsuk
uh hi. Amaute pen Khristian Khangtangthu bute sungah Sawltakpupite (Apostolic
fathers) cih min kivawh hi. Amaute pen Sawltakpite’ nungzuite ahih mah bangun
Sawltakpite’ thuhilhte kip takin lenin, tua tawh kizui-in pawlpi in a thu up
bulpite bang teng hi hiam, cih a hilhciante ahi uh hi. Hih hun pen Rom kumpi
lam panin bawlsiatna a hong khan mahmah hun hi zong a, tham loin pawlpi sungah
zong upna man lo tampi tak a hong pian’ khiat hun ahi hi. Tua ciangin Sawltakpupite in ahih theih zah
uh tawh pawlpi mite Sawltakpite’ thuhilhnate leh pawlpi thu up bulpite nakpi
takin hilhin, a laibu mahmah in zong hawm khia uh hi. Rome khua Bishop
Clements’ laigelhte bang, tua ciangin Didache a kici nungzui suahna laibu bang,
tua ciangin Shepherd of Hermeas leh Barnabas laikhakte pen a kilang pha diak
leh a minthang mahmahte ahi hi. Tua hun lai-in Thuciam Thak Lai Siangtho om nai
lo ahih manin hih a tunga Sawltakpupite’ laigelhte pen pawlpi mite in Lai
Siangtho zahin sangin thupisim mahmah uh hi. Ahi zongin kum zalom lina bei dek
kuan pawlin Thuciam Thak laibute a hong kikipsak ciangin hih a tunga laibute’
vangliatna damdamin hong kiam hi.
Rome khua panin Bishop Clements, Anitioch khua panin Bishop Ignatious
leh Smyrna khua Bishop Polycarp cihte pen Sawltakpupite’ lak panin a tallang
zaw deuhte ahi uh hi. Clements pen Rome a sawltak Paul nungzui hi uh a, Rome
khua Bishop thumna ahi hi. Bishop Polycarp pen sawltak Johan nungzui khatin
kigen a, AD 155 kiim pawlin martyr in si hi.
Ukpipa Decius hong khan ciangin Rom gam thanemna pen Khristiante in
Romte’ pasiante a simmawhsakna uh hang hi ci-in ngawh cinten hi. Tua bek loin,
Khristiante pen gam sung leh khua sung kipawlna, gal dona leh khua sung
kimawlnate nangawh ah kihel mel lo uh ahih manin muanmawhna lianpi nei hi. Tham
loin, gamsung mite’ biakna leh ukpite biaknate ah kihel lo uh ahih manin gam
leh minam adingin a cihtakna uh leh a muanhuaina uh kimuangmawh den hi.
Pawlpi Khantohna (100-313):
Bawlsiatna a hong khan tawh kitonin pawlpi nakpi takin khang hi. Antioch
leh Ephesus khuate pen missionary khahkhiatna phualpi hong hi toto uh hi. Kum
zalom 2 (2 century AD) kipat cil lai-in Bithynia gam ukpa Pliny in ama’ ukna
gam sungah khuaneu leh khuatate a biakinnte (temples) ah biakna pia ding
nangawn mi muh ding a om nawn lohna dingin thu Rom gam ukpipa kiangah tun hi.
Hih hun sungin Antioch panin ni suahna lam gamte ah pawlpi nakpi takin khang a,
Tigris luipi (Iraq) ciang dong ah pawlpi kiphuan hi.
Hih hun sung mah in Lungdamna Thu in Asia minor panin Armenia gam sung
dong zeelin, Armenia pen Khristian gam a suak masa pen hong hi hi. A biakna
milimte uh susia-in, a temple-te uh Biakinn dingin zang uh a, siampi pawl khat
pen pawlpi nasem hong suak uh hi. Lai Siangtho leh Khristian laibu tampi tak
zong Armenia pau-in kitei hi.
Hih hun sung mah in Egypt gam sunga khuapi lianpen Alexandria khuapi pen
Khristiante munpi hong suak hi. Khang tangthu kan – Eusebius in Alexandria a
Lungdamna Thu hong puak pen Sawltak Marka hi, ci-in na ciamteh hi. AD 130
pawlin a kisun Thuciam Thak laibu upa pen hih khuapi ah kimu hi. Tham loin
Khristian makai tampi tak – Clements, Panteaenus, Athanasiaus leh Origente
cihte khan khiatna hong hi hi.
Kum zalom thumna a hong tun’ ngawngaw ciangin Europe gam sungah Rome
khua pawlpite nakpi takin hong vanglian hi. Tua hun lai-in Italy gam sung bekah
Bishop 100 val om hi, kici hi. Hih hun
sung mah in Spain leh France gam sungah zong pawlpi nakpi takin khang hi. Lyon
khuapi Bishop Irenues pen France gam sunga pawlpi makaipi khatin kiciamteh hi.
Pawlpi a kipat cil hun lai-in pawlpi mite pen a tam zawte mizawng
daipamte ahih uh hangin kum za lom thumna a bei kuanin mihau leh gam sung
vaihawm ulian tampi tak pawlpi pawlpi sungah om khin zo hi. Kumpite in thuman
lopi-in Khristiante a ngawh ciang leh a bawlsiat ciangin kumpite tungah pawlpi
thu upna thu hoih takin a gum ding leh Khristian biakna a hu dingin laisiam
tampi takin pan na la uh hi. Amaute in kumpite in a ngawhna dik lote dawng
kikin, ukpite’ tung leh kumpi uliante’ tel theih dingin Khristian biakna pen
biakna hoih mahmah ahihna leh tua banga bawlsiatna thuak dinga kilawm lo ahihna
thute lai mahmah tawh gelhin kumpite tungah puak uh hi. Tua bek hi loin, biakna
dang khempeuh sangin Khristian biakna pen a upa pen leh a hoih pen ahihna thu
kumpite kiangah gen uh hi. Amaute’ pen
leitung vai ah mipil mahmah vive hi uh a, Greek thuthukte zangin Khristian thu
upna laigilte a hilhciante ahih manun, amau khang a kipanin Khristian thu upna
zong leitung pilna tawh nakpi takin hong kimekkhawm ta hi. Amaute sung panin Justin Martyr, Ireneaus,
Carthage khuami Tertullian leh Cyprian, Alexandria khuami Clement leh Origen
cihte pen a minthang pha diakte hi uh a, a tam zawte pen kumpite in manin
martyr suak uh hi.
Hih Sawltakpupite tungtawnin pawlpi in thu upna thak leh thuciin thak
hong nei toto uh hi. Tua bang thuhilhna a tallang pha diakte pen hih a nuai-a
bang ahi hi:
Ireneus: Thuciam Thak pen Thuciam Lui tawh a kikim ahihna;
Bishopte pen Sawltakpite’ tungpana a kiluahsuksuk ahihna (apostolic
succession); nekkhawmna ah khomun leh lenggahzu pen Jesu pumpi leh sisan taktak
ahihna; Jesu hong pai baih pah ding ahihna thute hilh hi.
Tertullian: Thum gawm Pasian thu (Trinity doctrine) tel takin a gelh
masa pen leh Tapa pen pumkhat ahihna; mihingte’ kha pen nu leh pate tung pana a
kiluah suk ahihna; tua ahih manin naupangte tuiphum kul ahihna.
Cyprian: Pawlpi kipumkhat theihna dingin nakpi takin pang ahih
manin pawlpi pualam ah hotkhiatna om lo hi cih tangko hi. Rom khua pawlpi pen
Sawltakpi – Peter’ sihna mun leh a pawlpi makaite pen ama khut ngakna tawh
pawlpi sia a sem ahih manun, pawlpi dang khempeuh sangin thupi zaw hi cih
ngaihsutna hong luikhia hi.
Kumpi’ Bawlsiatna
A tunga i gensa bangin Bithynia gam uk Pliny in a gam sungah mi tampi
takin Khristian thu upna zui-in Romte biakna a nutsiatna a muh ciangin na sa
mahmah hi. Hih thu hangin Ukpipa tungah laikhak a, tua tawh kiton ahih theih zah
tawh Khristian a suak khinsate Rom biakna ah a kaihkik theihna dingin pan nakpi
takin hong la hi. Ama’ gam ukna sungah
Khristiante kumpi zum ah sam khawmin a Khristian thu upna uh a taisan lote thah
dingin vau bawl hi. Nih vei thum vei bang lim takin a kidot khit cianga a ut lo
teiteite pen that takpi hi. Hih hun sungin pawlpi Sawltakpupite sung panin
Ignatius, Polycarp, Justin Martyr leh mi dang tampi tak martyr in si uh hi.
AD 250 kum kiim kipan ukpipa Decius hong khan ciangin Khristiante pen
tam lua mahmah ta uh a, gam khat sungah kipawlna tuam a nei thei ding dinmun a
mu ahih manin lauthawnghuaisa-in bawlsiat ding hong ngaihsun hi. Hih tawh
kitonin mi khempeuh in kum simin khat vei beek Rom ukpite a kibiakna temple-te
ah biakpiakna a piakna dingun thukhun hong bawl hi. Hih thukhun a mang nuam lo
peuhmah bawlsiatna thuak ding leh thonginn sungah khum ding hi pahpah hi.
Decius a hong sih khit ciangin Valerian in bawlsiatna a nasia zaw semin
hong zom to hi. AD 257 leh 258 kikalin kumpi thukhun a suahkhiatna sungah
Khristiante in peel loin Romte Temple-te a biakna a piak ding; a ut lo peuhmah
gamdang ah sawl mang ding; pawlpi makaite (Bishop, pastor leh upate) bang pen
thah pah lianlian ding; kumpi nasemte kumpi nasepna pan a tawpsak ding; leh
minautangte pen sila suahsak ding, cih zah dongin kumpi thukkhun khauh takin
hong bawl hi.
Valerian’ uk hun khit ciangin Diocletion hong khang hi. A tunga
Valerian’ thukhun bawlte khauh takin hong zui hi. Amah pen ukpi ahih ma-in
galkap general khat hi a, khauh takin gam ki-ukna leh kivaihawmna bekin a kumpi
gam leh Rom ngeina kembit zo ding hi, cih ngaihsutna nei hi. AD 303 kumin
Khristian biakna pen kumpi theihpih loh biakna hi ci-in, biakinn kikhop khakin,
biakinnte halin, pawlpi siate tawpsakin, biakna laibute halin, mi tampi tak
thonginn sungah khia hi. Tua bek tham loin Romte biakinn a biakna a pia lo
peuhmah ban thah ding hong kipan hi. Tua hun lai-in thonginn sung khempeuh
dimin, mi gilote omna mun ding nangawn awng lo hi, kici liang hi. Hih hun
sungin Khristiante pen a neih a lamte uh kisuhsakin, thong sungah kikhumin,
gamdangte ah ut leh ut loh thu hi loin kisawl mang a, namsau a si leh ganhing
tawh kilai-a si tam mahmah uh hi. Pawl khatte pen kulkhumin a sih dong uh na
kisem sak hi.
Diocletian a hong sih khit ciangin Galerius ukpi hong hi-in, ama’ sih
khit ciangin ukpi hi nuam mi li hong kituh uh hi. Tuate’ sung panin Constantine
leh Licinius pangkhawmin Masentius Daia leh Maxentiuste pangkhawm uh hi.
Constantine leh Licinius in gal hong zawh uh ciangin Milan ah kisutuahin, tua
lai-ah minam khempeuh leh biakna khempeuh in suahta takin kikhop theihna dingn
phalna thukhun –Milan thukhun (313) hong bawl uh hi. Hih
thukhun tawh kitonin kumpi lam panin Khristiante bawlsiatna hong bei hi.
Bawlsiatna gahte
1. Bawlsiatna a om sungin pawlpi pen nakpi takin
khang hi. Tertulian in “Martyrte sisan pen pawlpi phuhna ding khaici hi,” a cih
pen na dik mahmah hi. Hih bawlsiatna a nasiat mahmah hun sungin Mediteranean
tuipi kim-a om gam khempeuh ah pawlpi om khin hi.
2. Diocetian in pawlpi laibute hong hal ciangin
pawlpite in zong sih dongin a gup ngam ding Lai Siangthote koikoi teng ahi hiam
ci-in kaikhawm uh a, a sawt loin tuate pen Thuciam Thak laibu a hong pian’na
suak hi.
3. Bawlsiatna hun pen Khristian taktak leh a taktak
lo kikhitsiangna hun zong hong suak hi. Valerian hun bei ciangin a nungtolh leh
a nungkik themthum cih bang om nawn lo hi, kici hi.
4. A leh lamah bawlsiatna om sungin a nungkik
leh a nungtolhte pen pawlpi in sangkik ding maw sangkik lo ding, ci-in pawlpi
tampi tak buai-in a kitawplawh zong tampi tak mah om hi
Pawlpi sunga thu upna thak leh thuciin thak
pawl khat
Biakna hanga tolteen’na (Ascetism): Thungetna, antanna, mi dang tawh
kithuahkhop lohna, leh leitung nopsaknate nutsiatna panin sian’thona kingah
thei in midik mi thuman kisuak thei hi, cih upna hong khang hi. Sawltak Paul’
thugen – thukham panin suahtakna pen, dan leh duunte nuai-a omna hong suak toto
hi.
Nipikal sunga ni masa pen Nipini ci-in zat
ding: Nipini pen Jesu thawhkik ni ahih mah bangin
tua ni pen thu ummite in kikhop hun, Lai Siangtho simna, nekkhawmna, leh
biakpiakna a zat ding ahi hi. A tangpi in pawlpi mite zing nisuah tungin
kikhawm uh hi.
Tuiphumna thu:
Tuiphumna in mihingte i mawhna panin hong silsiang hi, cih upna hong khang
hi. Tui kiphum theih hun ding thukhun kician tak a om loh hangin a naupang lua
phal lo uh hi. Bang hang hiam cih leh tui kiphum zawh nunga mawhna pen a suuk
mahmah khatin ngaihsun uh hi.
Nekkhawmna tawh kisai: Nekkhawmna tawh kisai thu upna lianpi nih
hong piangkhia hi. A khatna ah, nekkhawmna ah a khomun leh leenggahzu pen Jesu’
sisan leh pumpi hong suak ahih manin a ne a dawnte in damna ngah ding hi, cih
leh nekkhawmna pen Pasian lung a kimsak meihal biakpiakna ahih manin tua a ne a
dawnte tungah Topa in thupha pia hi, cih upna hong khang hi.
Thu Upna Man lote
Gnostism: Gnosticste ngaihsutna panin a kilawng thei na khempeuh
pen a nin hi-in, a kilawng thei lo mihing ngaihsutna leh lungsim bek mah a
siangtho ahi hi. Tua ahih manin Pasian in leitung piangsak hi, cih leh Jesu pen
mihing taktakin hong suak hi, cih pen sang thei lo uh hi. Gupkhiatna pen
theihna panin kingah hi cih um uh a, Pasian in tua theihna kha Jesu Khris
tungtawin hong pia hi, cih um uh hi. A kilawng thei limlim nate pen a siang loin
koih uh ahih manin mihing’ pumpi thawhkikna pen um lo uh hi.
Marcion: Thuciam Thak sunga itna hau mahmah Pasian leh Thuciam
lui sunga a ngongtat mahmah Pasian pen kibang thei lo ding hi, ci uh hi. Jesu
in itna a hau mahmah leh a mi hoih mahmah Pasian hong lak ahih manin Jesu hong
pai tawh kitonin Thuciam Lui sunga thukham khempeuh bei mang hi. Tham loin
Jesu’ thukham pen Thuciam Lui sunga thukham sangin nakpi takin thupi zaw hi, ci
hi. Tua ahih manin Thuciam Lui sang loin, Sawltak Paul laikhak 10te leh Luka’
gelh Lungdamna Thu bu teng bek pen Lai Siangtho in sang hi.
Montanism: Lai Siangtho sunga a kiciam Kha Siangtho pen Montanus
sim loh a ngah kuamah om nai lo hi, ci hi. Amah bek mah tua Kha siangtho a ngah
ahih manin ama’ gen leh kamsan’nate nakpi takin thupi sak uh hi. Leitung pen a
bei ding hi ta ahih manin thungetna, antan’nate pi bawl ding; zi leh pasal neih
loh zong pen kha thu lamsangah picin’na khat hi, ci uh hi.
Monarchianism: Jesu pen mihing hi lel a, ahi zongin amah
pen siangtho lua mahmah ahih manin a kituiphum ciangin Kha Siangtho a tungah
hong tu hi. Tua hun-a kipanin Jesu pen Messiah/Khris hong hi a, tua tawh
kituakin na lamdang tampi tak hong sem hi. Amah pen Pasian hi loin, Pasian’ lim
pian’ zia zong nei lo hi. Ahi zongin Pasian’ kha nei ahih manin Pasian in a
tapa dingin sang hi, ci hi.
Sabelius: Pa, Tapa, leh Kha Siangtho pen a tuamtuam hi loin, mi
khat bek mah hi a, thum bangin a kilang bek ahi hi. Tang lai-in Pasian pen Pa
bangin kilangin, tua Pasian pen mah Thuciam Thak sungah Tapa bangin hong
kilangin, tu in tua Pasian pen mah Kha Siangtho bangin hong kilang hi, ci hi.
Thuhilhna man lo leh upna man lote gah
Hih bang thuhilhna man lo leh upna man lote hong khan ciangin pawlpi’
vaihawmna khawmpite (councils) kisamin, tua thu-upna man lote nakpi takin
kimawhpaih in, pawlpi sung panin kihawlkhia hi. Tua bek hi loin a laibu gelhte
nangawn uh zong kihalmangsak hi. A leh lam ah hih thu-upna man lote lehdona
dingin pawlpi thu upte kician takin pulak khiat hong kisam a, hih khawmpite
sung mahin pawlpi’ thu uppite (creed) mipi khempeuh lotngah theih dingin a
tomkimin gelhkhia zel uh hi. Hih tawh kitonin pawlpi sunga Lai Siangtho banga
san’ ding leh biakpiak kikhopna sunga sim theih ding laibute koi teng ahi hiam,
ci-in Khristian laibute khentuamna hong nei toto uh hi. Hih tungtawnin a sawt
loin Thuciam Thak hong piangkhia hi.
Pawlpi sung ki-uk zia leh nasepna
Thuciam Thak sunga i muh bangin pawlpi kipat cil hun lai-in Kha
Siangtho’ letsong a ngah siamna tuamtuam a neite pen pawlpi sungah madawk
mahmah uh hi. Ahi zongin kum za lom nihna panin tua bang makaite pen hong tawm
hiaihiai-in pawlpi in a teel leh a namkip siate in pawlpi mun poimawh teng hong
luah toto uh hi. Ignatius in tual sunga pawlpi sungah Bishop, Pastor
(presbyter), leh Upa (Deacons) om hi, ci hi. Tua mah bangin kum zalom nihna a
bei kuan lamin pawlpi lian khempeuh in a lianpen dingin Bishop nei-in, a zom ah
Pastorte, leh Upate cih bangin kikhen suk deudau hi. Bishopte pen Pastorte sung
panin a kiteel hi a, Pastorte pen Bishopte in a guan uh hi a, Upate (deacons)
pen Bishopte leh Pastorte in a guan uh ahi hi. Upate pen pawlpi sum leh paai
zeekna, leh pawlpi sunga tanu nasep a semte ahi uh hi.
Pawlpi khempeuh pawlpi khat hi
Pawlpi kipat cil hun-a kipanin kum za nih sung bang tual sunga pawlpi
khempeuh suakta takin omin, pawlpi dangte in uksawn cih bang om khol lo hi. Ahi
zongin pawlpi hong khan tohtoh tawh kituakin pawlpi lian nih hong piang hi.
Khat pen Rom gam ukna nuai-a pawlpi hi-in, a dang khat pen Persia gam uk nuai-a
pawlpi ahi hi.
Kum zalom thumna hong bei kuan ciangin khuapi khatah pawlpi a tam zawte
in Bishop khat nei-in, pawl khat bang pen amau khuavengte tan dong a uk Bishop
hunkhop om hi. Tua bang Bishopte leh khuapi lian sunga Bishopte pen hong
vanglian mahmah uh hi. Ni tumna gam lamah Rome khuapi Bishop pen Pope hong
hi-in, ni suahna lam Persia gam sunga pawlpi makai lianpen Catholicos cih min
kipuasak hi. Bang hangin hih bangin pawlpite hong kigawmin makai khat nuai-ah
hong om uh hiam i cih leh, a tunga i gen thuhilhna man lo leh upna man lo hong
tam luatna hang a pawlpi vaihawmnate khawmpite tungtawnin a hong piang ahi hi.
Pawlpi Siate
Pawlpi makaite pen ordained vive hong hih uh tawh kitonin pawlpi siate
leh mi nautangte kikal hong kigamla hiaihiai hi. Tua mah bangin a kigamla zaw
ding leh pawlpi siate pen mi nautangte sangin a siangtho zaw ding kideih ahih
manin pawlpi siate in zi a neih ding uh hoih lo hi, ci-in pawlpi sia a tolteen’
hong tam mahmah uh hi.
Tua leh nekkhawmna (communion) pen tanglai hun-a meihal biakna tawh a
kibangin ngaihsun uh ahih manin tua nekhawmna a bawl siate zong siampi hi, cih
ngaihsutna hong khang hi. Tua tawh kituakin siate in siampi’ puan a tuamin hong
nei uh hi. Tua bek hi loin Bishopte pen tanglai a siampite banga Pasian leh
mipite kikal-ah a ding siampite hi, cih ngaisutna hong om ahih manin Bishopte
nakpi takin kipahtawi-in kizahtak hi.
_________________________________
Chapter 3
Rom Kumpi’ Nuai-a Pawlpi (313 - 590 A.D.)
Constantine ukpi za hong let khit nung a kipanin Khristiante dinmun leh
pawlpi khangthu nakpi takin hong kilamdang hi. Khristian biakna pen kum za thum
phial mahmah kumpi saan’ loh biakna ahih manin Khristiante in bawlsiatna nakpi
takin na thuak uh hi. Tu-in kumpi theihpih biakna nam khat cih ciang bek hi
nawn loin, kumpite mahmah tawh kipawlin pawlpi thu up thusante a kipanin pawlpi
sung nasepnate ah kumpite in zong thu hong nei to pah uh hi. I theih dingin
leitung bup pawlpi makaite kimuhkhopna masa pen – Nicea khawmpi zong ukpipa
Constantine sap ahi hi.
Constantine leh Khristian Pawlpi
Khristiante pen tua zahtakin a kibawlsiat hangin kip semsem bek tham hi
loin nak khan tektekin pung semsem uh ahih manin Constantine in Khristiante’
Pasian pen biakna dangte pasiante’ sangin vanglian zaw hi ding hi cih upna nei
hi, kici hi. A nihna dingin, hih zahta-in khang pawlpi pen i do sangin pawl
bawl zaw le’ng kimeet zaw ding hi cih ngaihsutna nei hi, a ci zong om hi. Tua
leh, ama innsung mahmah ah a sanggamnu leh a nu zong Khristian suak uh ahih
manin Khristiante pen hehpihna khat nei hi, kici hi. Tua bang teng kawmkalah
tangthu kan pawl khatte in a gen uh ciangin, kumpi hong suah ding kuanin a gal
dona ding zanin a mang sungah Singlamteh lim mu a, hih singlamteh lim tawh
kalsuanin cihna awging khat za hi, kici hi. Tua ahih manin a laan (flag) a zat Mupi
lim tangin Singlamteh lim hong zang a, tua a maangmuhna mah bangin lianin hong
gualzo takpi hi, ci uh hi.
Constantine in ukpi hong hih ciangin Khristiante tungah hih a nuai-a
hamphatnate pia pah hi:
1. Bawlsiatna a beina dingin Milan Thukhunpi
bawl hi (Edict of Milan, 313)
2. Khristiante a deihsakna in Sunday (Nipini)
leh 25 December pen khawl ni-in pulak hi
3. Kumpi sum neihte tawh biakinn ding lamin,
pawlpi sia cimawhte huh a, pawlpi siate’ tung pan siah la lo hi.
4. A kumpi ciamtehna Mupi lim la khia-in Singlamteh
lim in laih hi (Hih thu hangin mitam pitakin a kumpi gam pen Christian kumpi
gam suaksak hi, ci liang uh hi)
5. Pawlpi sung thu ah zong nakpi takin kibualin,
pawlpi sunga kituah lohna tuamtuamte, a diakin thuhilhna man lo hanga pawlpi
sunga buaina a ven’na dingin Pawlpi vaihawmna khawmpi (Ecumenical Council) sam
liang hi.
Pawlpi in hih bangin kumpite’ deisakna leh angvanna a ngah ciangin
pawlpi sunga a lut nuam mi hong tam mahmah hi. Bawlsiatna a suuk mahmah lai
tawh kibang nawn het loin, a ut khempeuh lut ziahziah thei ta uh ahih manin
Khristian suah zong pen hong baihlam mahmah hi. Ni dangin Khristian suah ding
pen sih leh hin’ kikal thu hi a, tu ciangin hamphatna lianpi ngahna leh
kumpite’ maipha ngahna bangin kingaihsun ta hi.
Constantine hong sih khit ciangin ama zalaih pa – Theodosisus I in ama’
ukna sunga om khempeuh pen Nicaea Council ah a kigen bang lian Khristian upna a
san’na dingin kumpi thukhunpi khat hong suahkhia hi. Hih thu hangin ut leh ut
loh thu hi nawn loin, a gam sunga om khempeuh in Khristian biakna a zuih uh
hong kul hi. Hih tawh kizui-in, biakna dangte biakinn tampi tak leh milimte
kisusia in, milim biakna pen Rom gam sungah AD 400 kiim pawlin kibeisak hi.
Khristian pawlpi pen kumpite gamtatna hang bek hi loin, pawlpi nasepna
hangin zong nakpi takin hong khang hi. Kum zalom 4-5 sung bang khua sunga mi
cimawh leh dongtuakte a huh taktak pen pawlpi mah ahi hi. Tua ahih manin
mizawng daipam leh dongtuakte in pawlpi pen nakpi takin beel uh hi.
Rom gam pualam ah Khristian pawlpi a khanna
thu
Hih hun sungin Europe gam ni tumna lamah pawlpi nakpi takin khang hi.
Kum zalom ngana a bei kuanin Frank minamte a lomlomin Khristian suak uh a, a
kumpinu leh a kumpipa uh zong Khristian hong suak hi. Tua bang kawmkal ah
England gam sunga Khristian omsunte pen milim bia Anglo-Saxonte in nawh mang uh
hi. Ahi zongin Scotland leh Ireland gam ah hih hun sungin Lungdamna Thu kipuak
a, Ireland ah pawlpi thahat mahmah khat hong piang hi.
Ni tumna lam gamte ah pawlpi nakpi takin a khan mah bangin ni suahna
lamah zong pawlpi nakpi takin khang hi. Ahi zongin ukpipa Constantine in
Persian kumpipa a lai khakna khatah a gam sungah Khristian hun khoppi a om lam
a theihna thu gen kha ahih manin Persia kumpipa in Khristiante in Rom tawh
kicimatna nei dingin muangmawh a, hih thu hangin bawlsiat ding hong kipan hi.
AD 339-379 sungin Persia gam sungah thu ummi 16,000 val bang martyr hi kici hi.
Hih bawlsiatna a suk mahmah lai takin thu um mi innkuan 300-400 tang ding bang
India gam Kerala hong tung uh a, tua lai-ah sawltak Thomas in a na phuh
pawlpite tawh kizomin pawlpi lian mahmah hong suak uh hi. Tu ni dongin amaute
pen St. Thomas Syrian Orthodox pawlpite kici uh hi.
Monastery hong kipatna
Khristian biakna pen kumpi biakna hong hih tawh kituakin a lomlomin mi
tampi tak pawlpi sungah hong lut uh hi. Ni dangin bawlsiatna a nasiat mahmah
hun lai-in pawlpi’ dinmun tawh kibang nawn loin pawlpi sung nakpi takin hong
buah hi. Biakna a hahkat mahmahte adingin pawlpi sung leh biakinn sung pen kha
gim nam nawn lo hi. Tua sangin khua sung panin pai khia-in khua pualam ah mi
dangte tawh kisawh kha het loin thungetna, antan’na leh Pasian’ Thu lungngaihna
hun-a zat ding lunggulhna lianpi hong nei uh hi. Tua bek hi loin nu leh pa
omkhopna zong pen khami hih zawh lohna bangin a ngaihsun zong hun khoppi mah om
ahih manin antan’na bek hi loin leitung ci leh sa lunggulhna limlim koih khiat
ding ngaihsutna leh tol teen’ nopna lungsim a nei hong tam mahmah uh hi. Tua
ahih manin biakna a uk mahmah mi tampi tak mi dangte tawh kisawh khak lohna
ding mun khua pualam ah pai khia uh hi.
Jesu’ nungzui taktak dingte in leitung nopna teng leh ci leh sa deihna
teng nutsiat kul hi, cih pen genpi in nei uh hi.
Hih banga tol teen’na leh om tuamna (monastic movement) pen Egypt gam
sungah hong kipan hi. Anthony a kici mihausa mahmah khat in Matthat 19:21 a
simna sung panin a neih a lamh khempeuh hawm khia-in zi nei lo ding leh leitung
nate tawh kisawh kha nawn lo dingin hong khensat hi. A sawt loin, Egypt gam
sunga gamkeu lakah amah bek va tolteen’ tuamin, a sawt loin mi dang pawl khatin
va zom uh hi. Amaute in a sep bangbang uh sem khawmin, a neknek uh ne khawm uh
a, puansilh kibang silhin, lup hun – thawh hun leh thunget hun leh biakpiakna
neih hun ding kician sitset in nei uh hi.
Anthony pen monastery a phuankhia masa pen pa ahih hangin tu-in
monastery a tam zaw in a etteh leh monastery hong khan taktakna pen Nursia khua
mi Bennedict kicipa hang ahi hi. Anthony mah bangin mihau mahmah inn sung panin
a khangkhia hi a, ahi zongin Rom gam sunga ginatlohna leh mite’ thanghuainate a
muh ciangin gam sungah amah bek tawlpi khat sung va om hi. AD 529 kumin a neih
a lamh khempeuh zuakin monastery hong pan a, tu ni dong a monastery tampi leh
khami tampite in a zuih uh – Bennedict
Thukham (Bennedict Rule) cih hong bawlkhia hi. Monastery ah a teng den thei
dingte pen sian’thona (nu leh pa), zawn’na (neih leh lamh), leh thuman’na (a
tungsiahte), cih nakpi takin zuihpih hi. Hih pen tu ni dongin Roman Catholic
siate kiciamna ahi hi.
Monastery a hoihna leh a hoih lohna
Pawlpi sunga zat theih ding migina tampi tak monastery ah hong lut uh
ciangin pawlpi tampi thanem lawh hi. Tham loin, innkuan leh khang gina mahmah a
piangsak ding mi tampi tak zi leh pasal nei loin om mawk ahih manin khang hoih
mahmah ding kimlai a bei suak mawk hi. Tua bek hi loin hih banga om tuamna leh
tol teen’na in kha thu lamsangah kisaktheihna leh kiliatsakna lianpi hong
tunin, sepna leh bawlna tawh Pasian maipha zon’na nakpi takin hong khang hi. Tua
bek hi loin, pawlpi sungah kideidanna – kha tang-in a sang pawl, leh a nautang
pawl cih bangin kikhenna hong omin, gina takin Pasian nung a zui dingte pen
Monastery a omte bek hi, cih ngaihsutna hong piang hi. A nung ciangin hih
monasteryte zangin Bishopte leh Pope tampite in amau angsung meetna ding leh
politics tuamtuam saina phualpi suah uh hi.
A leh lamah Rom gam sung nakpi takin a buah lai takin hih monasteryte in
Khristian nuntakna man na kemcing uh ahih manin a thupi mahmah khat suak hi. A
khang a khang a mi cihmawh tampite in bukna in zang uh ahih manin mi tampi tak
suahtak mun hong suak hi. Tua bek hi loin, Lai Siangtho sim leh laisim pen
thupi sak mahmah uh ahih manin maban ah universityte hong pian’khiatna zong
hong suak hi. Tua bek tham loin, pawlpi sunga sia ding leh missionary dingte
kisinna munpi hong suakin Pawlpi sia minthang tampi tak piang khiasak hi.
Pawlpi Biakna
Biakinn: Bawlsiatna om nawn lo ahih manin biakinn ding kilam
ziahziah a, biakpiakna pen biakinn sung vive hong hita hi. Biakinnte zong a
hoih thei pen dingin kilam a, khua sunga inn thupi penpente hong hi pah hi.
Nipini: Ukpipa Constantine in Nipini pen biakpiakna dingin a
namkip tawh kituakin biakpiakna leh pawlpi hun tuamtuam sun tawntungin nei thei uh hi.
Nekkhawmna: Nekhawmna pen biakpiakna sung panin a siangtho pen
biakpiakna hun bangin kingaihsun a, tanglai-a siampite in Pasian mai-a meihal
biakna a piak bangun kingaihsun ta hi. Tua ahih manin pawlpi siate pen siampi
bangin kikoihin a dinmun uh hong sang mahmah hi. Mipi lasakkhawmna leh Lai
Siangtho simna banah a kidawng-a thungetnate hong kizang toto-in biakpiak
kikhopna pen hong hi sitset ta hi.
Tuiphumna: Tuikiphum khit cianga khialhkik khak ding launa hangin
tuiphumna pen mi tampi takin la nuam pah lo uh ahih manin tuikiphum ding mi
hong kiam hiaihiai hi.
A dang: Ni dangin a kizang mengmeng lo thu upna leh ciin’ dan
pawl khatte hih hun sungin hong khang hi. Pawpi sia si khinsate pen misiangtho
(Saints) kitangsakin, amaute in Pasian mai-ah thu hong ngetsak thei hi, cih
lungsim tawh mi siangthote’ kianga thungetna cih bang ciin’ dan thak hong piang
hi. Tua bek hi loin, Topa Jesu nu Mary zahtakna leh thupisakna nakpi takin hong
khangin Mary pen Pasian’ nu cih min pia-in misiangthote sungpanin a siangtho
penin ngaihsun uh hi. Mi siangthote’ guh leh tang leh pumpite banah a puansilh
luite uh zong a siangtho mahmahin kingaihsun a, tham loin tuate in vangliatna nei
hi, cih ngaihsutna nei uh ahih manin tuate lim takin kem uh hi. Hih thu hang
mahin mun siangtho ah biakna pia dingin khualzinna (pilgrimage) hong khang
hi. Tua teng banah barbarianste in milim
leh lim tuamtuam biakinn sungah hong pualut uh ahih manin biakinn sungah milim
tampi tak kisuang hi.
Augustine in Rome laikhak a lian 5na pansanin mihing mawhna lianpen in
Adam panin luahsuk mawhna ahi hi, cih nakpi takin hong tangko hi. Hih thu
hangin naungekte pen tui a kiphum kei leh tua luahsuk mawhna tawh khangkhia
ding, tua bek hi loin si leh vantung gam tung lo ding uh ahih manin naupangte
tuiphumna neih ding nakpi takin hong tangko hi.
Thuhilhna man lo leh upna man lo
Pawlpi nakpi takin hong khan tawh kituakin, Khristian thu upnate zong
mipil misiamte teltheih ding leh san’ theih ding ngaihsutna tawh Pasian’ thu
thuktak kan nopna lungsim hong khang hi. Hih tawh kitonin a beisa hunin
pawlpite in ln tak leh mawl takin a up ziauziau a san’ ziauziau thu tampite a
kip a kawi a hilh ciat ding hong ngaihsun uh hi. Pawl khat pen a kip a kawi-a a
hilhciat nop luat na lam un, a thuhilh uh pen pawlpi’ thu-up ngeina leh
Sawltakpite’ thuhilhte tawh hong kituak nawn lo hi. Tua bang thuhilhna man
lote’ hangin pawlpi vaihawmna khawmpi khawng kisamin, tua lai-ah thuhilhna man
lote kimawhsakin, a thuhilhte leh a nungzuite uh zong pawlpi sung panin
kihawlkhia hi.
Arius thuhilhna man lo leh Nicea Khawmpi
Alexandria khua-a pawlpi sia khat Arius kicipa in Sawltakpite’ thuhilh
dan tawh a kituak lo thuhilhna tuampi khat hong nei-in pawlpi tampi tak thuzawh
hi. A thuhilhna a tomin hih bang ahi hi:
1. Khris pen tangtawng pek panin a om khinsa
hilo a, kipatna nei-in, a om loh hun om hi
2. Amah pen na khempeuh sung panin a kipiangsak
masa pen hi a, ama tungtawnin na dang khempeuh kipiangsak hi
3. Tua ahih manin Pa leh Khris pen kibang thei
lo hi, tham loin Pa in a pian’sak ahih manin Pa sangin Tapa pen neu zaw hi.
4. Tapa pen Pasian ahih theihna pen a sian’thona
leh Pa’ thu a man’na hang bek ahi hi’
A sawt loin Arius pen a Bishop – Bishop Alexander in mawhsakin pawlpi
sung panin hawlkhia hi. Ahi zongin Arius in a thu up pen sak theih dingin la-in
bawl a, tua bek hi loin khuapi dang a Bishop tampi tak pawlbawlin thuzawh hi.
Hih thu hangin Egypt gam sungah pawlpi tampi tak hong buai hi. Ukpipa
Constantine in pawlpi tampi tak buai hi, cih a hong theih ciangin hih vai a
sian’ theihna dingin ama ukna sunga Bishop khempeuh Niceae khuapi ah June 19
panin August 25 dong (AD 325) vaihawmna nei dingin sam hi. Hih pen pawlpi
khempeuh kimuhkhop cilna leh hih zahin a lian pawlpi kimuhkhopna a khat veina
ahi hi.
Hih khawmpi ah Bishop Alexander pai thei lo ahih manin ama taangin
pawlpi Upa Athanasius in thu sung hi. Athanasius in Jesu pen tangtawn hn lai
pek panin Pa tawh om khawm a, amau gel pen a sunggil taktak ah khat hi uh a,
ahi zongin a pian’ zia uh leh a gamtat dan uh tuam hi, ci hi. Tua ciangin
Athanasius’ thugenna pawlpi thu up ngeina tawh kituak zaw hi, cih sangkim uh
ahih manin Arius pen mawhtangsakin, amah leh a thu uppih mi pawl khatte gamdang
ah sawl mang uh hi. Ahi zongin Athanasius’ hilhcianna zong pen Sebelliante
thuhilhna (Pa, Tapa, Kha Siangtho mi khat bek) tawh hong kibang pian ahih manin
a sawt loin mi tampi takin a thuhilhna sang zo lo uh hi. Tua bek hi loin, Constantine’ ukna hun a bei
khitin ukpipa in Arius’ thuhilhna san’ tak sa zaw ahih manin Athanasius mahmah
zong pawlpi sung panin hawlkhia hi. Ahi zongin hih Niceae khawmpi-a Athanasius’
thugen pen mah pawlpi vaihawmna khawmpi tuamtuamte (Council of Sardica 343,
Synod of Antioch 345) ah damdamin kikip sakkik hi. AD 381 Constantinopole
vaihawmna ah Cappadocian pupite (Basil the Great, Gregory of Nyssa, leh Gregory
of Nasianzus) in Nicea khawmpi-a thu upna pen Sawltakpite’ thuhilhna leh pawlpi
thu up leh zuih ahihna siam takin hong pulak khiat uh tawh kituakin Arius
thuhilhna pen guallel dikdek hi. Hih tawh kitzui-in Niceae khawmpi-a thu upna
bangin Jesu pen za ah za mihing ahihna leh za ah za mah Pasian ahihna pen
pawlpi thu upna bulpi hong suak hi.
Chalcedon khawmpi-a a kimawhsak Thuhilhna man
lo dangte
Constantinopole khawmpi leh Chalcedon khawmpi kikalin thu upna man lo
pawl khat hong piang khia leuleu hi. A khatna pen Laodice Bishop –
Apollinarius’ thuhilhna ahi hi. Amah pen Arius nakpi takin a lehdo khat mah hi
a, Alexandria sanginn panin a khangkhia khat ahi hi. Tua ahih manin Jesu pen
Pasian taktak ahihna nakpi takin tangko-in, mihing ahihna pen neuseek mahmah
hi. “Jesu in mihing lungsim leh pumpi a neih zenzen hangin a kha pen THU
(logos) hi a, tua Pasian’ THU pen mihingte’ sa leh si sungah hong om ciangin
tua pumpi mahmah pen Pasian hong suak hi. Tua ahih manin Jesu pen mihing taktak
kici thei lo hi,” ci hi. Hih Apollinarius’ thuhilhna pen 362 kum a Alexandria
Synod ah kithalnialin, 381 kum-a Constantinople khawmpi ah mawh kitangsakin hi.
A lang khat lamah Constantinople pawlpi makai lianpen Nestorius in
Antioch sanginnte’ ngeina bangin Jesu mihing ahihna pen a Pasian hihna sangin
ultungsak zaw hi. “Nupate a kiteen’ uh ciangin pumkhat ahih zenzen uh hangin a
pasal hihna uh leh a numei hihna pen uh bei tuan lo hi. Tua mah bangin Jesu
sunga om mihing pen leh Pasian pen a tuamtuakin pai hi. Tua ahih manin Jesu’ nu
Mary pen Pasian nu kici thei lo ding hi,” ci-in nakpi takin nial hi. Alexandria
Bishop Cyril leh Nestorius pen thuneih a kituh niloh khat hi a, hih banga
Nestorius in thu hong sun’ ciangin Cyril in zong a pawl ding zongin AD 430 kum
a Rome khawmpi ah Nestorius mawh tangsak dikdek hi. A kum kik ciangin Cyril
makaihna nuai-ah Ephesus khawmpi-a Nestorius pen ahihna panin kitawpsakin a sih
dong Egypt gam ah a bu mang dingin kihawlkhia hi. Ahi zongin a thuhilhna pen
Persia kumpi nuai-a pawlpite leh tu lai takin Orthodox pawlpite in len den uh
hi.
Hih a tunga i gente gel banah a sawt loin Nestorian’ thuhilhna langpang
dingin Constantinople panin Eutyches hong kipan kik leuleu hi. “Jesu Khris
leitungah mihing bangin hong pian’ ma-in pian’ zia nam nih nei hi. Ahi zongin
mihing hong suah khit ciangin tua pian’ zia nihte gel pen hong kigawm khawmin a
tawpna ah Pasian’ pian’ zia bek hong suak hi. Tua ahih manin Khris in pian’ zia
khat bek mah nei a, tua pen Pasian pian’ zia ahi hi, ci hi.” A sawt loin a
tunga omte mah bangin Eutyches zong kimawhsakin, AD 451 Chalcedon khawmpi ah
nakpi takin kidem hi.
Hih hun sunga pawlpi kipawlna leh kalsuanzia
Pawlpi khat hihna lungsim hong khanna: Hih bangin pawlpi vaihawmna khawmpi
tuamtuamte leh pawlpi thu-up bulpite suahkhiatna a vangkim in a hong om toh
niloh ciangin pawlpite pen pawlpi khat nuai-a a kikhai ahihna hong kilang
tektek hi. Hih khawmpite a vaihawmte pen Bishop vive hi uh a, hih bangin a
kimuhkhop uh ciangin pawlpi khempeuh a kimukhawm bangin kingaihsun hi. Hih tawh
kituakin Bishopte’ thuneihna zong hong khang semsem a, khuapi lian sunga
Bishopte bang pen biakna thu bek hi nawn loin leitung vaihawmna lamah zong thu
hong nei mahmah uh hi. A diakdiakin Rome khua-a Bishopte pen Sawltakpi Peter
khutngakna nuai-a a kiluahsuksuk ahih manin ci-in Bishop dang khempeuh sanga a
sang zaw leh vanglian zaw-in kituat uh hi. A tunga i gen bangin pawlpi vaihawmna
khawmpi lian leh khawmpi neu a vangkim in om kinken a, tua khawmpite in
pawlpite up ding leh zuih ding thukhunpite bawlpha-in puahpha thei zel uh hi.
AD 381 kum a Constantinople khawmpi ah Rome Bishop pen Bishop dang
khempeuhte’ sangin a lianpen ahihna leh a zom ah Constantinople Bishop a
lianpen ahihna lenkip uh hi. Hih khawmpi ah Thuciam Thak laibu 27te sim loh
laibu dang peuhmah Lai Siangtho banga biakinn sungte ah zat nawn loh dingin
pulakna nei uh hi.
___________________________________
Chapter 4
Pawlpi thanem mahmah hun (6th – 11th
Century)
Kum zalom 6-11 kikal hun sung pen leitung vaihawmna a kipanin biakna
lamah Rom ukna nuai-a om gamte nakpi takin a niamkiat mahmah hun ahih manin
khangtangthu kante in hih hun pen Khumial Hun (Dark Ages) na ci uh hi. Hih hun
pen Europe gam sungah sa leh gal a tam mahmah hun hi a, pawlpi sung zong nakpi
takin a buah mahmah hun ahi hi. Tua bang kawmkal ah ni suahna lam panin
Mohammad’ (570-632) makaihna tawh Islam biakna thak hong piang a, hih biakna in
namsau zangin gam hong keek toto in kum za khat sungin Arab gam khempeuh,
Egypt, Africa leilu lam gam khempeuh, Palestine, Syria leh Spain dong hong la
uh a, Asia minor khempeuh zong la uh hi. Tua ahih manin ni suahna lam Rom gam
pen neu tektekin, a tawpna ah Constantinople (Istanbul) leh a kiim a kianga
khua teng bekmah hong hi hi.
Rome khua Barbarians (Germans) khut sungah a tuk khit nung Rome khuapi
pen a ngei bang kik zo ngei nawn lo hi. Hih gam uk thakte (Barbarianste) in ni
dangin Rom gam ki-uk dante zui loin ngongtatna tawh vaihawm uh ahih manin
kuamah in ni danga Romte’ thukhamte leh a ngeinate zui thei nawn lo uh hi.
Vaihawmna kician mel a om loh ciangin ni dang hun bang nawn loin daihna leh
nopnate om nawn lo a, Rome ukna gamsung khempeuh pen nakpi takin hong niamkiat
hi.
Tua banga Rome gam sungah vaihawm kician a hong om nawn loh ciangin
France gam ah kumpi thahat mahmah Charlemagne hong khang hi. Hun tomno sungin
gam zapi hong keekin, Germante gam-a kipanin Spain gam dong leh ni tumna lam
Atlantic tuipi-a kipan ni suahna lam Italy dongah a gam hong keek hi. Pope Leo
III in AD 800, Christmas ni-in Rom gam ukpipa dingin Charlemagne kumpi lukhu
khusak hi. Amah pen Rom gam a satsuahkikpa bangin kingaihsunin, ni dangin Rom
ukpite bangin kikoih a, tua tawh kituakin Rome khua pen a kumpi phualpi khatin
koih hi. Ahih hangin amah a sih tawh kituakin a kumpi gam zong bei hi. Ahi
zongin a sih khit kum 200 dektak khit nungin German kumpi Otto-I in
Charlemagne’ gam neih khempeuh hong ngah kik ciangin amah pen Rome gam ukpipa
dingin AD 962 kumin Pope in kipsak hi. Hih kumpi gam pen A Siangtho Rome Gamuk (Holy Roman Empire) kici a, Napolean in 1801
kum in a beisak dongin kum zalom tampi tak Europe a thunei pen ahi hi.
Pope Hong Khanna
AD 590 kum in Rome khuapi Bishop dingin Gregrory I a kisiansuah tawh
kitonin Rome gam sunga pawlpite pai zia nakpi takin hong kilamdang hi. Amah pen
gamtat-khuahei ah a paubaang het lo pawlpi makai khat ahih banah maban ding
saupi tak a mukhol leh a ciim mahmah pawlpi makai khat ahi hi. Laigelh leh
lasak zong siamin, pawlpi sungah tuate nakpi takin tha pia hi. Mission nasep
zong uk mahmah a, mun tuamtuam ah missionary sawl hi. Ama’ ngaihsutna ah Rome
pawlpi pen Sawltakpite’ luangkikhamna leh Sawltakpite in a khut mahmah ngiat uh
nga-in pawlpi makai ding a sehna mun uh ahih manin, Rome Bishopte pen Bishop
dangte tawh kibang thei lo hi, ci hi. Tua tawh pna tawh kituakin ama’ Bishop
hihna huam sunga mite bek en loin, gam tuamtuam a pawlpite zong a vaan zawh zahzahin
vaan ding hong hanciam hi. Gaul, Spain, Britain, Africa leh Italy gam sunga
pawlpi khempeuh pen ama nuai-a om bangin ngaihsun hi. Rome gam uk ni tumna
lamah hih thu a dem ngam Bishop khat beek om lo hi. Tua ahih manin amah pen
pawlpi khempeuh’ Pa (pope) cih min kipia hi. Gam sung kivaihawmna vai, pawlpi
thu, Lai Siangtho thu, leh Pasian thuthuk (Theology) a siam mahmah khat ahih
manin pawlpi thu upna bulpite zong kician tak leh kitel takin khilkhawmin
lemtuah a, pawlpi zong gam sung vaihawmna vai-ah a thanei mahmah khatin koih
hi.
A tunga i gensa mah bangin Barbarians kicite’ khut sung panin Rom a tuk
ciangin khua sung ki-ukna makai kician zong om lo uh hi. Hih bang hunin mite’
mitsuan pen pawlpi makaite ahih manin damdamin Rom pawlpi makaite hong thahat
tektek hi. Tua bek loin, Rom khuapi-a pawlpi makaite in thuman thutang din’pih
ngam uh ahih manin gam uk makai gina lote zong hangsan takin dem ngam uh hi.
Tua bek hi loin Pope in mi khat pawlpi panin a khalna a piak ciangin – hell
tung ding zahin ngaihsun uh ahih manin Popete pen vanglian semsem uh hi.
Ni Suahna lam leh Ni Tumna lam gam Pawlpite’
Kikhenna
Rome Bishop leh Constantinople Patriachte pen a kipat cil panin thu
khatin luangkhawm ngei lo uh hi. Hih khuapite gel pen ni suahna lam Rom kumpite
tutphahna leh ni tumna lam Rom kumpite tutphahna ahih manin kumpi vai-ah zong
kidem niloh uh hi. AD 867 kumin Contantinople Patriach’ makaihna nuai-a pawlpi
vaihawmna khawmpi ah Pope nawhkhia uh
hi. 1054 kum in zong ni suahna lam pawlpi makai lianpen (Patriah of
Constantinople) in ni tumna lam pawlpite in nekkhawmna ah silngo sawh loh anlum
zang uh hi, ci-in mawhsak hi. Hih thu kinialna hong sang tektekin a tawpna ah
Rome pawlpite in palai sawlin, Constantinople biakinnpi (Haggia Sophia) ah
Constaninople Patriach pawlpi panin a kihawlkhiatna thu va sim khia uh hi. Ni
suahna lamte in zong hih thu hangin manlang takin vaihawmna khawmpi khat samin
tua khawmpi ah ni tumna lamte’ Pope leh a nungzui khempeuh pawlpi sung panin a
nawhkhiatna uh pulak uh hi. Hih kinawhkhiatna pen December ni 7, 1965 kumin
kisutkhia pan hi.
Pawlpi nihte’ kikhenna a hang tampi kawm kalah a pi diak teng hih a
nuai-a teng ahi hi:
1. Ni tum lamna gam-a pawlpi biaknate ah Latin
pau kizangin, ni suahna lam pawlpite ah Greek kizang hi.
2. Rome khuapi hong cip tawh kitonin ni tumna
lam gam ah ukpi kician hong om nawn loh ciangin Bishopte hong vanglian mahmah
uh a, leitung vai-ah zong thu nei mahmah uh hi. Ni suahna lam pawlpite pen a
cik a cikin ukpite in nakpi takin thuneih khum uh hi.
3. Rome Bishopte in Sawltakpite’ hangin Bishop
dang khemepeuhte’ sangin vanglian zaw a kicih den keei pen uh ni suahna lam
Bishopte in sang thei vet lo uh hi
4. Ni tumna lam gam ah siampite pen a zi neih uh
ding kiphal lo a, ni suahna lam pawlpite ah bel Bishop ding ahih kei buang uh
leh zi neih ding kiphalsak hi
5. Ni tumna am gamte in NICEA thu upna ah Kha Siangtho pen Tapa’ sawl cih
sang uh a, ni suahna lam pawlpite in Pa leh Tapa sawl hi, ci-in pang cinten uh
hi
6. Ni tumna lam gam biakinnte ah milim tuamtuam
tampi kisuang a, ni suahna lam pawlpite in biakinn sungah tua bangte suang lo
uh hi.
Pawlpi sung
Hih hun sung pen sa leh gal a tam banah pawlpi makaite kikal ah buaina a
om niloh manin pawlpi sung zong nakpi takin keu-in thanemsak hi. Pawlpi’
nasepte pen a ngeina dan bang lelin pai-in, biakna zong ngeina dan khat
mawkmawk bangin pai hi.
Pawlpi siate in khuaphawk mahmah lo uh a, a nasep ding uh zong don mel
lo uh hi. Pawlpi in sum leh paai ah hau mahmah ahih manin siate in zong leitung
nopsaknate bek lunggulhin a gamtatnate uh zong thanghuai mahmah hi. Pope a
kipanin Bishop leh pawlpi siate in a hihna uh mimal leh innkuan meetna dingin
nak zat mahmah uh hi. Pope leh Bishopte pen ukpite leh gam uk makaite khut
nuai-ah om uh hi. Ukpite in a utpeuh uh Pope leh Bishop dingin guang ziauziau
uh hi.
Mipite zong a makaite uh mah bangin a min a Khristian vive hi khin uh a,
biakna hahkat tawm mahmah hi. Lungsim kikheelna om lo a kumpite thuman’na hanga
Khristian suah pen a kiman’na om lo hi.
Tua bek hi loin a milim biakna ngeina pawl khat biakinn sungah hong pua
lut uh a, tuate in biakna nakpi takin buahsak hi. Mite in Pasian kiangah tang
takin thu ngen ngam nawn loin a mi siangtho kibiakte’ tungtawnin ngen uh hi.
Biakinn sung nangawn ah Lai Siangtho in mun tang zo nawn lo ahih manin Pasian
thu-in khuasung leh gamsung vaihawmna leh gamtatnate ah thu nei zo nawn lo hi.
Tua sangin tanglai thuciin’ gina lo tampi tak um zawsop uh a, biakna pen ngeina
zuihna bang lelin nei uh hi.
_________________________________
Chapter 5
Popete a vangliat mahmah hun 1054-1305
1054-1305 kikal pen Popete’ vangliat mahmah hunin kiciamteh hi. Pope
Hidelbrand in hih hun sungin A Siangtho Rom Ukna Gam (Holy Roman Empire) ukpite
thuzawh mahmah a, ama’ zawh a Pope Innocent III in zong kumpi neuneute thuzawh
mahmah hi. Tua bek tham loin laisinna sanginn liante’ (university) thuhilhna
tuamtuamte hangin Pope thuneihna khangsak semsem a, monasteryte bang zong
Popete in a hong etcik leh thuneih khum uh tawh kituakin Popete thumang ding
leh sawl zangkhai ding siampi (phungzi) tampi a piangkhiasak hong suak uh hi.
Pope Gregory VII (Hildebrand)
Hildebrand in Pope za a let ma pekin Popete’ thuneihna dingin na tampi
tak na sem khin hi. Ni dangin Rom Bishopte (Pope) pen mipi mahmah in na teel uh
hi. Ahi zongin hun bang tan hiam a kipanin ukpite in Pope teelna tawh kisai-ah
thu hong nei mahmah uh hi. Hildebrand in Cardinal panmun a hong let ciangin
Pope kiteelna ah gam uk makaite leh Ukpite in thu a neih ding uh deih loin,
Popete a sih ciangin Cardinalte’ thukimte bek mah tawh mipi in teel thei ding
hi, cih thukhun hong bawl hi (Lateran Counil 1059). Hih thu tawh kituakin Pope
kiteelna pen pawlpi siate’ khut sungah hong om a, ni dang bangin mi dangte
kigolh thei nawn lo uh hi.
Pope Nicholas II a sih khit
ciangin mipite mahmah in – “Hildebrand pen Bishop hi hen,” a cih uh ciangin
Cardinals-te in zong thukimpih pah uh a, 1073 kumin Pope Gregory VII min la-in
Pope hong suak hi. Pope za hong let ciangin pawlpi pen kumpite’ thuneihna
nuai-ah a om ding deih loin kumpite pen pawlpi makaite khut nuai-a a omna
dingin nakpi takin pan hong la hi. Tua mah bangin mi khatpeuhin pawlpi tungah a
thuneih theihna ding ciin’ dan leh ngeina tuamtuam omsate khat khit khat phiat
ding hong kipan pah hi. Ama’ ngaihsutna ah Pawlpi pen Pasian cih loh buangin
thuneih khum thei lo ahih mah bangin Pasian in a pawlpi makai dingin a guan’
Pope pen Bishop khempeuh, pawlpi sia khempeuh, leh kumpite khempeuh tunga
thunei ding ahi hi. Bang hang hiam cih leh Pawlpi pen Pasian’ ukna hi a, tua
Pasian’ ukna pen leitunga kipawlna khempeuh tunga thunei ding ahi hi, ci hi.
Tua bek hi loin Roman pawlpi pen Lai Siangtho gen bangin khial thei lo hi, cih
ngaihsutna nei hi.
Pope Inncocent III
Hildebrand (Gregory VII) a sih khit ciangin Innocent III in Pope za hong
len a, ama’ khan sung pen Popete’ vangliat mahmah hun hi ci-in kiciamteh hi.
Ama’ ngaihsutna ah Popete pen Pasian leh mihing kikal ah ding ahih manin Popete
pen mihing khempeuh sangin lian zaw a, Pasian sangin tawm bang neu zaw bek hi.
Pope pen leitung vannuai-a a vanglian pen ahih mah bangin a utut kumpi
suaksakin, a ut leh kumpite zong a tokhom panin khiasuk thei hi, cih ngaihsutna
nei hi. Rom Bishop pen Peter’ zalaihpa
hi a, Peter I cih ciangin Topa Jesu in vantung tawhtang a piakpa ahi hi, cih
ngaihsutna nei hi. Tua bang ngaihsutna nei ahih manin ama hun lai-a kumpi lian
mahmah France gam kumpite leh England gam kumpite a khut nuai-ah kunsak hi. A
thu a man’ loh uh ciangin a gam sunga biakinn khempeuh khakcipin, biakpiaknate
khempeuh khawlsakin, misite nangawn pawlpi hanmual ah vui sak lo hi. Ukpite a
kisik ciang bekin tua bang khalna teng lakhia pan bek hi.
Kum zalom 12-13 kikal sungin ni tumna lam Europe gamte pen tua bangin
Rom pawlpi in ukcip hi. A Siangtho Rom Ukna Gam a kilaih hun dingin Federick
leh Ottote kikal buaina ah Federick gum a, Federick pen ukpi dingin guang hi.
Pope Boniface VII leh Popete’ Zakiatna
(1294-1303)
Boniface VII Pope hong hih ciangin France kumpi Philip leh England Kumpi
Edward tawh tam veipi hong kinawktuah uh hi. Crusade sunga a sum a paai beisak
leh paihkhiat uh tam lua mahmah ahih manin ni danga a ciin’ ngei loh uh pawlpi
siate tungah siah don’ ding hong kipan uh a, hih in Pope nakpi takin
thangpaisak hi. Pope hong heh ciangin Kumpi Edward in pawlpi siate dan pua-ah
koih in Pope tawh a kizopna nangawn khawlsakin khalna pulak khum hi. Tua mah
bangin Philip in zong Pope tunga siah a kipia ding khempeuh khawlsak hi. Tua
bang kawmkal ah Pope’ kiang panin palai hong paite pen Philip in France gam
susia nuamin a hong pai hi ci-in thong sungah na khum hi. Pope in khahkhia
dingin a sawl hangin mang tuan lo hi. Tua ciangin Pope Bonafice in zong lai
bawlin hotkhiatna leh mawhmaina pen pawlpi pualam ah om lo hi. Tua ahih manin
tua hotkhiatna pen pawlpi makai ahi Pope sungah om hi, ci-in lai suah hi. Ahih
hangin Philip in hih lai pen thupi simsak tuan lo hi.
Pope Bonafice a sih khit ciangin Clement V in Pope za hong len a, Pope
zumpi pen Rom panin France gam sung Avignon ah 1309 kumin ah tuah phei hi. Hih
thu hangin France kumpite in Popete tungah thu nakpi takin hong nei toto uh a,
Pope Innocent’ hun lai-a a thuneihna tampi tak mansuah uh hi.
Pawlpi Galdona (Crusades)
Crusades i cih ciangin tanglai-a Khristiante leh Muslimte Jerusalem
kituhna hanga kidonate genna ahi hi. 1096 leh 1291 kikalin hih biaknate gel
kikalah gal kidona lian mahmah giat vei tak om hi.
Kum zalom 11na sungin Central Asia gam panin Seljuk Turks (tu-in Turkey
minam i cihte) mite in hun tomcik sungin Arab gam khempeuh la-in tua khit
ciangin Asia minor leh Palestine gam dong hong luahsuk uh hi. Hih minamte pen
ni dang lai-a Arab minamte sangin zong ngongtat zaw uh ahih manin Europe gam
panin biakna pia dingin mun siangtho ah a va zinmite in haksatna tampi tuak uh
hi. Tua bek hi loin ni suahna lam-a Khristiante munpi Constantinople (Istanbul)
a hong nawk toh uh ciangin, a kumpite in ni tumna lam-a a Khristianpihte’
tungah huhna hong ngen uh hi. Tua ciangin ni tumna lam gam kumpite zong mawk om
thei tuan nawn lo uh hi. 1095 kum in Clermont’ vaihawmna khawmpi ah Pope Urban
II in Constantinopole huh ding vai leh gam siangtho – Palestine hu-in humbit
ding thu hong tangko khia hi. Tua
ciangin mipite in Pasian in phasa hi, ci-in gal kuanin gal do ding hong khensat
uh hi. France, Germany, Hungary leh Balkan gam panin lokho mi tampi tak Palestine
manawh in hong kuan uh hi. Ahi zongin kipawlna kiciantak nei lo uh ahih manin
Constantinople a khen khit uh a sawt loin Asia minor gam sung tengah tampi tak
mangthang uh hi.
Tua khit a sawt loin France, Belgium, Norway leh Italy panin galkap honpi
khat kuansuk leuleu uh a, 1097 kum kiim in Constantinople tungsuk uh hi. 1098
kumin Syria gam-a Antioch la-in, June 15, 1099 kumin Jerusalem khuapi va la zo
uh hi. Crusades gal do dinga kuante in Jerusalem ah ki-ukna bawlin Jerusalem
leh Europe kikal a gam siangtho zinte a cing ding leh Jerusalem a kem dingin
galhang – the Knight Templers leh Hospitallers kicite phuankhia uh hi.
A sawt loin Muslimte in Jerusalem va luhkik zom thithe uh ahih manin
amaute a huh dingin 1146 kumin France kumpi leh Rom Gam ukte in a nih veina
crusade dingin Palestine zuanin kuankhia leuleu uh hi. Ahi zongin hih crusade
ah Khristian galkapte lawhsam uh a, Muslimte makaipipa Salladin in Jerusalem la
hi.
Crusade a thumna (1189-92) pen Kumpite crusade kici a, France gam kumpi
Philip Augustus, Richard of England leh Rom ukpipa Fredrick’ makaihna tawh
kuankhia uh hi. Amau teng lamkal ah kitawng suk malam uh ahih manin Philip
lamkal ah nungkik a, Federick tuikia in si hi. Richard bek Palestine va tung a,
ahi zongin Jerusalem va la zo lo hi. Jesuralem a lak zawh loh hangin mun
siangtho a khualzin mite bangmah a kilawh lohna dingun Salladin tawh thukimna
khat bawl hi.
Crusade thumna a lawhcin’ loh ciangin Pope Innocent III thangpai mahmah
ahih manin khat vei a kuan kikna ding - Egypt gam tawnin a kuanna dingun thu
pia hi. Federick II in Jerusalem, Bethlehem leh Nazareth leh tuipi gei-a khuate
Khristiante khut nuai-ah koih hi.
1212 kumin Europe gam mun tuamtuam panin naupang kum 10-18 kikal mi
12,0000 khawng kikaikhawmin gam siangtho la dingin hong kuan khia uh hi. A
makaipipa uh Stephen pen kum 12 bek pha pan hi. Lamkal ah tampi tak
gilkialinpuksi h a, a nungta lai sunsun teng sila dingin kiman hi.
1271 kumin England kumpi Edward khat vei va kuankik hi. 1291 kumin
Mamlukh Muslimte’ in a galsatna dingun a bawl uh khuapi thak Acre la a, tua
tawh crusades bei hi. 1291 khit crusade neuneu pawl khat a om tei sam hangin a
tungate zahin thawm nei zo nawn lo hi.
Crusade Gah Pawl khatte
1. Europe gam ah lo neimi tampi tak Crusade
panin hong ciah nawn lo uh ahih manin a lote uh kizuakin, ni danga lo neimite’
thuneihna (feudalism) nakpi takin hong kiam hi.
2. Crusade in ni suahna lam leh ni tumna lam gam
nihte kikal leh pawlpite’ kikalah siatna lianpi piangsak hi.
3. Ni tumna lam-a Popete’ thuneihna khangsak
semsem a, tua mah bangin Popete in zong a thuneihna uh hong zang khial toto uh
hi.
4. Crusade hangin Europe gam sungah Arab mite
ngeina leh gamtatnate sin nopna nakpi takin hong khang hi
5. Muslim leh Khristiante kikal kigamla sak
semsem ahih manin Muslimte lakah Lungdamna Thu tangko ding hong haksa semsem
hi.
6. Monastery tampi tak-a siampite’ nuntakna bek
hi loin gal dona sinna munpi hong suak hi. Pawlpi min tawh galkap – Knight
Templers leh Knights Hospiallers cihte hong piangkhia hi.
Pawlpi thu upna leh thu ciin’ thak pawl khat
1. Mawh
Pulakna: Pawlpi mi khatin
peel loin kum khat beek siampite kiangah a mawhna uh a va pulak teitei ding
2. Mawhna
hanga sep ding: A
mawhna uh maisakna dinga a mawhna uh tawh kituakin sep ding mawhpuak (antanna,
mun siangtho a zinna, mi cimawhte huhna) piak ding
3.
Siampite leh Pawlpi’ thuneihna: Pawlpi in na khempeuh hen thei leh khahkol
thei ahih mah bangin mite’ mawhna maisak thei-in zong hentangsak thei hi. Tua
ahih manin Siampite in Pasian leh pawlpi taangin mawh a kipulakte mawhna maisak
thei hi.
4. Misite
kha kisiansuahna (purgatory): Misite a sih khit ciangin vantung ah kahto pah lo uh a, kha siansuahna
munah pai masa uh hi. Tua lai-ah a beisa hunin misiangthote in a kha uh
siansuahin, tua ciang vantung ah kah pan uh hi
5. Mawhmaisakna
lei theih: Misite kha a
kisiansuah hun sunga gimthuaknate panin kipelh theihna dingin gamtat hoih kisam
hi. Hih pen gamtat hoih bek tawh hi loin
sum mahmah tawh zong lei theih hi. Hih pen eima mimal ading bek hi loin a si
khinsate ading nangawn zong kileisak thei hi. Hih mawhmaisakna pen crusades
kuan khempeuh kipia hi.
6. Thu
upna man lote tunga thukhenna: Thu upna man lo leh pawlpi tawh kituak lote pen hih thukhenna
kithuaksakin, hih hun sungin numei kamsang tampi tak dawinei (witch) hi ci-in
mei tawh kihallum a, “with-hunting” kici a nasiat mahmah hun ahi hi.
7. Pawlpi
zekpite: Pawlpi’ zekpi
(sacraments) nih bek hi nawn loin sagih tak pha hi. Tuate pen tuiphumna,
nekhawmna, kiteen’na, siampite namkipna, tuikiphum khinsate pawl sunga
laklutna, mawhmaisakna dinga nasepte, leh sathau nilhnate ahi hi.
8. Biakpiakna
leh Nekkhawmna:
Nekhawmna pen biakpiakna sungah a siangtho pen hun hi a, nekkhawmna a kibawl
simin Jesu’ pumpi kibalkhamin, a sisan kiluangsak a, tua a ne a dawnte in kha
leh taksa damna ngah uh hi. Jesu’ sisan pen a pumpi sung uh-ah om ahih manin,
mipite pen a pumpi bek mah kipia hi.
Thuhilhna hun pen hunpi in kingaihsun nawn lo bek tham loin kithupi
ngaihsut mel nawn lo hi. Mi siangthote biakna leh a van luite uh kepcingna pen
kithupi ngaihsut mahmah hi. Siampite’ vangliatnate khang semsem ahih manin
amaute pen Pasian leh mihingte kikal-a palai na a sem bangin kingaihsun hi.
Biakinnte pen a thupi theithei dingin kilam a, a lipkhaphuai (Gothic style)
theithei dingin zong kilam hi. Pasian pen a kihtakhuai leh a i tunga thukhenpa
ahihna nakpi takin langsak uh a, itna leh ngaihna tawh Pasian biak hi nawn loin
zahtakna leh kihtakna bek tawh biak hong hi zaw ta hi.
____________________________________________
Chapter 6
Pawlpi Kipuahphatna
Scholasticism:
Kum zalom sawm leh nihna panin Monasteryte ah thusin dan nakpi takin
hong kikheng hi. Na khat peuhpeuh pen Lai Siangtho leh pawlpi pate’ (Church
Fathers) thuhilhnate sangin thuthuk ngaihsutna (philosophy) zat ding thupi sak
zaw uh hi. Tanglai-a Sawltakpupite a kicite pen tu in laisiam Doctorte in hong
khengkhia uh hi. Ngeina sangin mihing khuak pilna leh ngaihsutna pen nakpi
takin kithupi sak zaw ta hi. Pasian’ thuthukte pen Aristotle philosophy zui-in
kician takin hilh ciatciat ding, cih ngaihsutna nei uh hi. Hih tungtawnin
France gam sungah laisinna sanginnn lian (University) pawl khat kiphuankhia a, a
sawt loin University of Paris leh Balogna leh England gam ah Oxford university
cihte nakpi takin hong minthang hi.
Pawlpi Sung
Hih hun pen pawlpi sung a thanem mahmah hun leh a zulhtat mahmah laitak
ahi hi. Pawlpi sia tampi takin zineu khawng nei-in pawlpi sunga numeite tawh
thanghuai takin kipawl uh hi. Pawlpi siate in kha lam thu sangin leitung vai-ah
a mawhpuaknate uh awlmawh zaw-in kin zaw uh hi. 1551 kumin England gam-a Bishop
Hooper in a gam sunga pawlpi siate a etcikna khatah pawlpi siate 311 sung panin
90 bekin Thu Kham Sawmte, Apotle creed leh Topa’ Thungetnate gelh thei uh hi,
kici hi.
Rome panin France gam Avignon ah Pope omna hong kisuan ciangin France
kumpite in Popete nakpi takin thuzawh uh ahih manin a vang uh zong hong kiam
mahmah hi. Tua leh 1378 kumin Pope Gregory XI hong sih ciangin Pope dingin
Urban VI teelcing uh hi. Ahi zongin amah pen mi lungtom mahmah leh gitloh
mahmah a thuah khat ahih manin Cardinals-te in ama taangin Clement VII teel uh
hi. Tua bang hita se leh Gregory XI in a Pope hihna khah nuam tuan lo ahih
manin Pope nih hong pha hi. Hihte gel
kikal ah kidemna a hong khan semsem ciangin pawlpi vaihawmna in mi dang khat
Pope dingin hong teel leuleu uh hi. Tua ahih manin tawlkhat sung Pope thum tak
hong om hi. Hih thubuai pen 1417 kum-a pawlpi kipuahphat hunin lempha kik thei
pan bek uh hi. Hih thu-in Popete sangin pawlpi vaihawmna khawmpite thunei zaw ahihna
langsak a, hih hun-a kipanin Popete’ thuneihna hong kiam beh tuan mahmah
hi.
Mysticism
Monastery leh Universityte ah scholastic thusinna (khuakpilna tawh
thusinna) nakpi takin a kipaipih laitak leh biakna pen ngeina banga a kizuih
lai takin pawlpi sung keu cihtakin keu hi. Tua ciangin mi pawl khatin Pasian
theihna leh Pasian tawh kizopna pen Pasian’ thuthukpipite ngaihsutna tawh a
kingah hilo a, antan’na, thungetna, leh gamdaih thungetna khawng panin a kingah
hi zaw hi, cih hong mukhia-in hong tangko uh hi. Latin minam sung panin Catherine of Siena
(1347-1380) bang, tua ciangin Teuton minam sung panin Bernard of Clairvaux leh
Dominican pawlte sung panin Meister Eckhart (1260-1327), John Tauler
(1300-1361), Holland panin Brothers of
Common Life leh Thomas Kempis (1380-1471) cihte laigelhte leh nasepte in
mi tampi tak Pasian tawh kizopna leh nuntakna kikheelna piangsak hi.
Reformation kipatna dinga lampi a na sial
makaite
Mystic kicite in biakna pen mimal tawh nakpi takin a meektuah lai takun John
Wycliffe leh John Hus in Pawlpi pen Thuchiam Thak pawlpi a suahkik theihna ding
nakpi takin hanciam uh hi.
John Wycliffe (1329-1384)
John Wycliffe pen Oxford university ah sangsia minthang mahmah khat hi
a, ahih theih zah tawh 1378 kum pawl a kipan pawlpi’ sia gina lo teng tawpsak
ding leh a neih a lam uh suhsak ding ngimna nei hi. Tua tawh kituakin “Pawlpi sung makai dingte’ pian zia,”
cih laibupi khat suahkhia hi. 1379 kumin “Pawlpi
lutang in Jesu hi a, Pope hilo hi,” cih lai hong suahkhia kik leuleu hi.
Tua bek hi loin thu um mite’ adingin Pawlpi sangin Lai Siangtho pen thupi zaw
a, pawlpite pen Thuciam Thak hong sinsakna tawh kituakin kalsuan ding pen a
thupi pen ahi hi, ci hi. Hih thu a gupna
hangin minam khempeuh in amau pau ciat tawh Lai Siangtho a neih uh hoih hi,
ci-in England gam ah Lai Siangtho tei ding hong kipan hi. 1382 kumin Thuciam
Thak tei zo a, 1383 kumin Herefored khuami Nicholas in Thuciam Lui tei zo hi.
John Hus (1373-1415)
Bohemia (Austria-Czech) gam ah John Hus leh mi tampi takin Wycliffe’
thuhilhna sang uh a, tua thuhilhnate pansanin pawlpi puah ding hong kipan pah
uh hi. Hih thu hangin Pope tawh nakpi takin kisia uh ahih manin Council of
Constance ah John Hus kisam hi. Tua lai-ah amah leh a zi in a thuhilhna uh leh
a gamtatna uh hangin mawh kitangsak hi. John Hus in a thuhilhna dok kik nuam lo
ahih manin tua lai mah ah a hing tangin kihal lum hi. A sih hangin a laibu gelh
– Pawlpi (de ecclesia) kici si lo a, hih laibu tungtawnin a nungzuite in
pawlpi sungah na nakpi takin hong sem uh hi. A nungzui pawl khat bangin Lai
Siangtho tawh a kituak lo Rome Pawlpi’ thuhilhna leh gamtatna peuhmah thalnial
uh hi. John Hus’ thuhilhna tungtawnin 1450 pawlin Bohemian Sanggamte cih pawl
thak khat hong piang hi. Hih pawlpi tungtawnin mission lungsim a nei mahmah
pawlpi – Moravian pawlpi hong
piangkhia hi.
Reformation hun ma-in Europe gam sunga
kikheelna
Renaissance: 1350 pawl a kipanin Europe ah khuaphawkna
thak khat hong tungin tua tawh kituakin a thumuh dan leh san’ dante uh nakpi
takin hong kikheel hi. Gam sung leh pawlpi sung ki-ukna a kipan a ngeina
tuamtuamte uh leh thu ciin’ dan tuamtuamte uh lim takin sittel ding hong kipan
uh a, ni danga a thu up uh leh a thu ciin’ tampi takte uh pen man khin nawn lo
ahihna hong mukhia uh hi. Khuapi liante
ah mihausa leh lai thei tampi tak hong khangin, tangtat nopna leh mimal nasepna
nakpi takin hong khang hi.Hih hun pen laigelh, milim gelh, tumging leh lasakna,
leh science lamah khantohna lianpi hong piang hi. Lai Siangtho zong a kigelhna
pau teekteek tawh sin nopna hong khangin, na khempeuh bulkan nopna lungsim hong
khang hi. Christopher Columbus leh mi dang tampite in Europe gam bek hi loin
gam tuamtuam ah zin uh a, gam thak leh lei thak a muh ban uh-ah minam dangte
ngeina leh ciin’ dan tampi tak zong hong thei uh hi.
Minam leh Kumpi gam neu hong khanna
Hih banga khantohna tuamtuam hong om tawh kituakin minam khat i lai leh
pau itna hong khang tektek a, gam uk golpipite’ (Empire) nuai-a kigawm khawmna
panin tang om nopna leh tuam om nopna, amau leh amau ki-ukin kivaihawm nopna
lungsim hong khang mahmah hi. Hih bang lungsim pen England, Spain, France,
German, leh Dutch minamte sungah hong lian pha diak hi. England leh France kum
za khat kidona (1337-1453) hangin hih gamte gel sungah minam kihuaituamna
lungsim leh gam itna nakpi takin khangsak hi. Hih in Roman pawlpi nakpi takin a
thanemsak bek tham loin gam tuamtuam in suakta takin om nopna lungsim Europe
gam sungah minam neu zawte tungah zong piangsak hi.
Reformation hong pian’na a hang tuamtuamte
Thu tuamtuam la tuamtuam hangin Europe ni tumna-leilu lam-a gam liante
in leitung gam khempeuh a uk ding leh a kumpite tung nangawn ah thunei dingin
pawlpi pen sang zo taktak nawn lo uh hi. Hih bang ngaihsutna a nei gamte pen a
tunga i gen bangin ni dang hunin Rome vanglai (200 BC – 500 AD) hunin Rome gam
ukna nuai-a om lo gamte hi zaw deuh uh hi.
Kumpi sum tampi tak Rome ah a lut ding pen gam tampi takin na sa mahmah
uh hi. Tua bek hi loin pawlpi siate leh pawlpi pen gam sunga mihau pente hi a,
Rome pawlpi ngeina tawh siah (tax) lak kiphal lo sawnsawn ahih manin gam tampi
tak heh-in thangpai mahmah uh hi. Khuapite ah mihau leh lai thei tampi a hong
khan ciangin amau aituam sep nop leh bawl nop hau uh a, biakna zong pen
khuasung leh gamsung vai cih bangin kingaihsun nawn loin, mimal biakna bang
lelin kikoih ta hi.
Laipil leh lai thei hong khan tawh kituakin Thuciam Thak sunga pawlpite’
nuntakzia leh amau hun a pawlpite nuntakzia pen tong leh lamin a kilamdan’na
hong mu uh hi. A biakpiakna uh ngeina bang lelin zui uh a, a thu upte uh leh
san’ zia uh tampi tak pen a haivai mahmah ahih lam mu khia uh hi. Tua a thu up
gina lote uh nusiatsanin Thuciam Thak sunga sawltakte thu upna mah a nungkik
nopna lungsim nakpi takin hong khang hi.
Hih bang teng kawmkal ah German gam sungah Archbishop Albrecht
(1490-1545) in pawlpi thukham tawh kituak loin khawk (provinces) nih ah Bishop
za hong len hi. Pope Leo X zong Rome a St. Peter Bascillica lamna dingin sum
kisam mahmah ahih manin a sum deih zah a piak zawh peuh leh Albert in khawk nih
ah a sep ding phalsak hi. Hih thu hangin Albert in sum tampi tak a leitawi hong
kul a, ahi zongin hih a sum leitawite a loh kik zawhna dingin Pope Leo in
Bishop Albrecht pen mawhmaina (indulgences) a zuak theihna dingin
phalna pia hi. Hih indulgences pen
mawh maisakna hi a, a nung ciangin mi si khinsate mawhmaisakna zong hong huam
hi. Tua ahih manin amau mawhna leh a innkuanpih a si khinsate mawhna a
kimaisakna dingin mi tampi takin lei ziahziah uh hi. A sum zah pen a mawhna uh
tawh kituakin kituat a, mawhna lian bawlte in tampipi a piak uh kul hi. Hih
pawlpi thusuah demna ding leh pawlpi pai dan hoih lote demna dingin Martin
Luther in pawlpi’ kalsuan zia hoih a sak loh nam 95 tak Wittenberg biakinn
kongpi ah October ni 31, 1517 kum in va suang khia hi. Tua khit nungin gam
meikang bangin pawlpi langpan’na leh pawlpi kipuahphatna thu nakpi takin hong
kithehzak hi.
______________________________________________________________
Chapter 7
German Gam leh Switzerland ah Pawlpi
Kipuahphatna
Martin Luther
Protestant Reforation makaipipa Martin Luther pen November ni 10, 1483
kumin Eiselen khua Germany ah suak hi. 1502 kumin University of Erfurt panin
Philoshophy tawh B.A. zo in 1505 kumin M.A. zo hi. A pa in sitni (Law) sin
dingin deih a, ahi zongin ni khat guahpi leh keekia kithuahin a khualak vak
laitak nawk kha ahih manin lau lua mahmah ahih manin St. Anne’ kiangah cidamin
a suahtaksak leh siampi suak dingin va kiciam hi. Tua khit Nipikal nih zawhin
Erfurt a Agustininiante Monastery ah lut pah a, 1507 kumin siampi ordination
ngah hi. 1510-11 kikal phalbi sungin Rome ah sep ding pawl khatte hangin kisawl
a, tua lai-ah Roman pawlpi’ thumanlohna leh a thanghuaina va mu a, tuate in a
lungsim na sak mahmah hi.
1511 kumin Wittenberg University ah Lai Siangtho sangsia semin ahih
theih zah tawh Greek Thuciam Thak leh Hebrew Thuciam Luite mah zangin German
pau ngiat tawh Lai Siangtho hilh ding hong kipan hi. Hih bangin Lai Siangtho
thute a hong sin tohtoh ciangin Lai Siangtho bek mah a thupi pen leh a thunei
pen ahihna hong phawkkhia hi. Rom
laikhak leh Galati laikhakte a simna panin upna hang bek tawh Pasian’ maipha
kingah ahihna leh hotkhiatna ngah ding i hihna kician takin hong theikhia hi.
Tua a kipanin sepna hang hi loin upna hang bek tawh diktansak i hihna, ngeina
hi loin Lai Siangtho bek mah thunei pen ahihna, mi khempeuh in siampi za ngah
khin ahih manin tang takin Pasian kiangah thunget theih ahihna, leh hotkhiatna
pen Jesu hang bek hi, cihte hangsan takin hong pulak khia hi.
Tua bang kawmkawl ah Wittenberg ah Archbishop Albert’ sawltangzangpa –
Johann Tetzel hong pai-in Pope’ Indulgence hong zuak hi. Hih indulgence a lei
khempeuh pen Pope in a mawhna uh maisak ahih manin a kha uh Paradise ah lut
ding hi, cih upna nei uh hi. Hih bangin indulgenmce zuakna panin a sum muh leh
ngah khempeuh uh Archbishop Albert leh Pope Leo X a lang tuakin kihawm uh hi.
Hih thu Martin Luther in a hong theih ciangin kuamah in a lei lohna dingin
nakpi takin tangko hi. October 31, 1517 in All Saint Church biakinnpi
kongkhakpi ah hih indulgences a deih lohna thu thunam 95 tak mipi muh dingin
hong suangkhia a, a copy dang khat Archbishop Albrecht khak hi.
Martin Luther gamtatna in Tetzel indulgences zuak nawngkaisak mahmah
ahih manin ahih theih zah tawh Martin Luther demin a gamtatna khempeuh Rome ah
puak hi. 1518 kum April kha-in hih thu hangin Sia dang pawl khatte tawh nakpi
takin kinial uh a, Sia tampi tak leh university-a a seppih khempeuh in Matin
Luther gum uh hi. 1518 kumin German gam sunga Pope palai – Cardinal Cajetan in
Ausburg ah samin a thuhilhna a tawpsanna ding leh a din’na a nungkikna dingin a
sawl hangin, a gamtatna pen Lai Siangtho in a mawhsak kei buang a, a lungsim
tawng-a a ngaihsutna in a thukimpih kei buang leh nunghei lo ding ahihna
hangsan takin genin theisak hi. A din’na a khawlsan nak sangin laikhetna khawl
thum tak zangin a thugelhsate banah pawlpi kipuahphat ding a kisapna thu laibu
in hong bawl hi. Hih a laibu bawlte ah a thu uppite: upna hang bek-a
diktansakna thu, ngeina hi loin Lai Siangtho bekmah thunei pen ahihna, mi
khempeuh siampi za ngah ahih manin tangtakin Pasian kiangah thungen thei
ahihna, leh hotkhiatna pen Jesu hang bek, cihte ngentel tak leh kician takin a
laibu in hong suahkhia hi. Tua bang kawmkal ah June ni 15, 1520 kumin Pope a
kipanin mawhsakna leh a laibu khempeuh halmang ding leh amahmah zong ni 60
sungin a kisikkik kei leh hawlkhiat ding ahihna lai ngah hi. Hih bangin Pope
panin a laikhak ngah mipi muh tangpi-in Dec 10, 2020 in hal hi.
Charles V in Ukpi hong hih ciangin Luther 1521 nipi lai-in Worms
khuapi-a vaihawmna khawmpi ah a kihelna dingin theisak hi. German gam-a kumpi
neu bang zah hiam leh Saxony kumpipa Frederick in a bitna ding ngaihsutsak ding
ci ahih manin a tawpna ah va kilang hi. Ahi zongin tua lai-ah zong, “Ka lungsim
tawngah khial kisakna leh, Lai Siangtho mahmah in hong mawhsak ahih kei buang
leh ka thugente nungheisan in ka dok kik kei ding hi,” ci hi. Tua a kipanin
laibu bawl ding leh thuhilh pawlpi in kham hi. Wittenberg zuanin a ciahkik lai
takin lampi ah amah gum pawl khatin khawlsakin Wartburg Castle ah bu sak uh a,
tua lai-ah kum khat val va om hi. Tua sungin German pau tawh Thuciam thak Greek
panin kum khat cing loin tei khinin Lai Siangtho buppi 534 in tei khin hi.
Hih thu teng hangin German gam sung kumpi neuneute in Martin Luther
thupi ngaihsut mahmah uh hi. Hih tawh kituakin German gam sunga pawlpi tampi
takin Luther’ thuhilhna hong zui uh hi. Pawlpi tampi takin a biakinn sunga
milimte susia-in, pawlpi sia tampi tak in zong zi neikik uh hi. 1529 kumin
Spier Vaihawmna (Diet) ah Roman pawlpi in biakna pen kimawk khek cih om thei lo
hi, pawlpi pen a ngeina bangin khauh takin paikik ding hi, ci hi. Tua ciangin
Luther nungzuite in hih thu nakpi takin nial uh a, tua a kipanin amau pawl pen
nialkalh pawl (protestant) cih min ngah uh hi.
Germany Gam pualam ah Lutheran Pawlpi a
Khanna
Scandinavia gam sung, a diakin Iceland leh Finland gamte ah Lutheran
pawlpi pen a kumpi’ theihpih pawlpi cih ciang bek hi loin a gam kumpi’ pawlpi
hong suakin Roman Catholic pawlpi bang bei zo liang hi. Denmark gam zong a sawt
loin Lutheran pawlpi suak hi. Norway leh Sweden gamte ah zong Rome pawlpi ukna
nuai-a a om nuam nawn lo uh ahih manin Luther pawlpi zom uh hi.
Pawlpi kipuahphatna in pawlpi sung leh gam sungah mimal suahtakna lianpi
piangsak hi. Mi khempeuh in siampi za ngah ahihna thu in mimal thungetna leh
biakpiakna ah khanlawhna lianpi piangsak hi. Upna leh hehpihna a ki-ultun’sak
tawh kituakin Khristian biakna pen a lauhuai biakna nam hi nawn loin, hehpihna
a hau mahmah biakna ahihna phawk thak sak hi. Lai Siangtho in pawlpi sungah mun
hong luah kikin, mi tampi takin amau pau teekteek mah tawh Pasian kammal sim
thei ta uh ahih manin Pasian’ thu in mite’ nuntakna ah mun hong luah toto hi.
Switzerland
Pawlpi Kipuahphatna
Switzerland gam pen gam neuno khat hi a, A Siangtho Rom Ukna Gam (Holy
Roman Empire) nuai-a om kumpi neu khat ahi hi. Ahi zongin gam dang gam liante
bang loin khawk 13te (canton) pen amau leh amau leh amau ki-ukin suakta mahmah
uh ahih manin Rome in zong a deih bangin thuzawh zo lo hi.
German tawh a kinaih Zurich kiim-a om German kampau a zangte’ sungah
Zwingli in makai-in, French pau zangte omna Geneva khuapi kiim-ah Calvin in
makaih in, tua lo mun dangte ah Anabaptistte in makaih uh hi.
Huldreich Zwingli (1484-1531)
Zwingli Januanry 1, 1484 kumin Wildaus khua Switzerland ah suak hi.
Vienna leh Basel ah laisim in M.A. degree ngah hi. 1506 kumin pawlpi sia suakin
1518 kumin Zurich a pawlpi lian pen Munster pawlpi ah senior pastor dingin
kiteel hi. 1519 kum pawl panin Luther laigelhte simin pawlpi puahphat ding thu
veina hong nei pan hi. 1523 kumin a Roman pawlpi a demna leh a thu up thak
points 67 gelh khia hi. Hih point 67 sungah – upna hangin hotkhiatna kingah
ahihna, Lai Siangtho thuneihna, Pawlpi lutang Khris ahihna, leh pawlpi siate in
zi a neih theihna ding vaite pen a thupi deuh teng hi pah hi. Zurich khua
kipawlpna upate in Zwingli pen Roman Catholic pawlpi’ tungah a gualzo in ngaihsun
uh ahih manin ama’ thuhilhte pen tua khua in a zuih pahna dingin thukham bawl
uh hi. Ni dangin tuiphumna leh si vuina-a a sum lakte uh zong khawlsakin,
siampite leh pawlpi siate in zi leh pasal nei-in biakinn sunga milim tuamtuamte
la khia uh hi. 1525 kumin biakpiakna Mass
kici beisak uh hi.
Zwingli in pawlpi leh khuasung ki-ukna luangkhawmsak hi. Annabaptist
pawlte in tuikiphum kik ding lim gen lua uh ahih manin amaute tawh kipawl thei
lo hi. Luther tawh zong nekkhawmna vai-ah kithukim thei lo uh ahih manin kipawl
thei lo uh hi. Nekkhawmna pen i Topa Jesu a sihna Ieh a hong kipiak khiatna i
phawkna hi lel hi, cih paipih hi.
Zurich khuapi bek hi loin khua dangte ah zong ama thuhilhna tawh
kituakin a pawlpite leh khuasung ki-ukna a hong paipih sawm ciangin Roman
Catholic pawlpite tawh buaina lianpi nei-in hong kido uh hi. Zwingli zong
Pastor ahihna tawh galkapte’ Chaplain ahih manin gal dona ah va kuan a,
galphual ah si hi. Hih kidona a hong ven’ ciangin Switzerland gam sunga khawk
khempeuh in amau deihna tek biakna a zuih theihna dingun thukimna bawl uh hi.
Anabaptists:
Anabaptist pawlpi pen German gam leh Switzerland gam nihte sung panin
hong piangkhia hi. Conrad Grebel’ (1498-1526) makaihna tawh Switzerland ah
Zwingli’ hun lai-in hong hat mahmah uh hi. Germany ah zong Luther in lokho mite
kiphinna a gup loh ciangin Lutheran pawlpi panin lokho mite sung panin mi tampi
takin Anabaptistte beel uh hi. Lutheran leh Reformed pawlpite bang loin pawl
tampi tak pha uh ahih manin a thu up dan uh leh saan’ dan uh kibang kim lo hi.
Ahi zongin a tangpi thu-a a thu uppite hih a nuai-a bang ahi hi:
1. Naungek tuiphumna pen Lai Siangtho tawh
kituak lo ahih manin mi khempeuh kituiphum kik kul hi.
2. Pawlpi’ vaihawmna leh khua sung vaihawmna pen
paikhawm lo ding a, kumpi in pawlpi tungah thu nei thei lo hi.
3. Na khempeuh ah Lai Siangtho mah a thunei pen
leh a tawpna ahi hi
4. Pawlpi sung khatah omte pen neih leh lamh a
kitangkhawm ding leh nakpi takin a kihuh tuah dingte hi
5. Thu um mi khempeuh Thuciam Thak sunga
pawlpite banga nuntak ding leh kalsuan ding ahi hi.
Hih bang upna leh thuhilhna tawh kal a hong suan uh ciangin lokho mite
lak panin mi tampi takin sang thei mahmah uh hi. A sawt loin Switzerland gam
bek hi loin, German gam lei taw lam leh ni suahna lam France gam ah zong hong
tam mahmah uh hi. Amaute pen a nung ciangin Menonite, Baptist, Puritans,
Quakers leh pawl dangdangte kipatna hong hi uh hi.
John Calvin’ Thuhilhna
John Calvin pen Zwingli zom-a Switzerland gam ah protestant pawlpi makai
lian pen ahi hi. Universtity of Paris ah a sangkah lai panin Luther’ laigelhte
sim kipan a, 1534 kumin University reactor Nicolas Cop tawh kipawlin Luther mah
bangin Lai Siangtho tawh kituakin kipuahphatna ding thu hong tangko uh hi. Hih
thu hangin Paris panin kinawhkhia-in Basel khuapi hong tung hi. Basel hong tun’
ciangin laigelh ding hong kipan a, Protestant pawlpi pen Roman Catholic pawlpi
sangin Thuciam Thak pawlpi tawh nakpi takin a kibat zawkna thute gelh hi.
Guillaume Farel in Geneva pawlpi kem dingin a zolna bangin Geneva pawlpi
ah sia hong sem a, pawlpi mite Khristian thu up laigilte hilh ding hong kipan
pah hi. Nekkhawmna pen a siangtho nekkhawmna ahih mah bangin a nin leh a
buahbang mite ne sak lo hi. Hih thu hangin pawlpi makai lian pawl khat tawh
kisia-in Geneva nusia hi. A sawt loin Geneva khua sung vaihawmna hong buai kik
ciangin Calvin va sam kik uh hi. Geneva ah hong ciahkik ciangin pawlpi mite
thusinna hoih takin piak ding leh nuntak siangtho tawh a nuntak theihna ding
cih nakpi takin hong hanciam kik hi. A hun khempeuh pen – thugenna, thuhilhna,
laigelhna in hong zang hi. 1549 kumin Swizerland gam sunga Zwingli pawlte tawh
kithukimna khat bawlin, tua a kipan in Reformed Pawlpi (A Kipuahpha Pawlpi)
hong kici uh hi.
Calvin’ thuhilh a thupi diakte
1. Hotkhiatna pen a patna pan a tawp dong Pasian
nasep ahi hi
2. Mihingte’ mawhna in uk khin ahih manin, amau
ut thu leh hanciam zawhna tawh Pasian a theithei dingte hi nawn lo uh hi
3. Tua ahih manin Pasian’ teelte bekin
hotkhiatna ngah in, Pasian thei uh hi
4. Pasian’ hehpihna pen hih teeltuamte bekin
ngah uh hi
5. Hotkhiatna pen Mihing nasep hilo a, Pasian
nasepna ahih manin kitaan thei lo hi.
Calvin in a Reformed thu-upna kician takin laibu in gelhkhia hi. Hih pen
Reformed pawlpite adingin a khang a khangin a kingakna uh hong suak hi. Lai
Siangtho hilhcian bu zong Johan 2 & 3 leh Maangmuhna simloh a bu dang
khempeuh gelh hi. Tua bek hi loin a sawt loin a sanginn bawl – Geneva Academy pen
Geneva University hong suak hi. Lai pilna a thupisim mah bangin a nungzui tampi
tak America gam a tun’ uh ciangin College tampi phuankhia uh hi. Geneva pawlpi
kivaipuak dan pen a nung ciangin mun tampi ah Reformed pawlpi leh Presbyterian
pawlpite’ kivaipuak dan hong suak hi. Calvin’ thuhilhna hangin mipi a tam zawte
deihna banga ki-ukna (democracy) nakpi takin hong khang hi.
France gam ah Pawlpi puahphatna
Luther’ laigelhte hangin France
pawlpi tampi tak hong khanglo hi. A diakin khangthak mihaute leh laigelh
siamte in kumpite leh pawlpi makaite in khua sung leh gam vai-ah a thuneihna uh
nakpi takin dem uh hi. Ahi zongin German gam-a Luther leh Switzerland gam a
Zwinglite banga a kipankhia ding makai gina nei lo uh hi. Geneva panin Calvin
in na hong sep ciangin ama’ nasepna huhau-in pawlpi tampi tak hong kiphuanin
galkap ulian pawl khat nangawn Protestant hong suak uh hi. 1559 kum in Paris ah Synod nei uh a, tua
lai-ah Calvin’ gelh pawlpi’ thuupte pulakkhiatna nei uh a, amau leh amau
Huguenots kici uh hi.
A sawt loin hih Huguenots-te nakpi takin hong khangin hong vanglian
mahmah uh hi. 1562-98 kikal in Kumpite leh Huguenots-te kikal ah kidona leh
kitualthana tam veipi tak piang hi. St. Bartholemew Ni in Paris ah kumpite in
Huegetnots-te suamin 2,000-3,000 kikal that uh a, tua ni-in France gam pumpi ah
mi 7,0000 bang si dingin kituat hi. 1593 kumin Huegenots pawl sunga makai khat
Roman Catholic hong suakin, a sawt loin France gam kumpi hong suak hi. 1598 kum
in Nantes Thukhunpi hong suahkhia in, tua a kipanin kumpi in Huegenots-te
bawlsia nawn lo hi. Hih thukhun pen 1685 kum a Louis XIV hong khan ciangin –
gam khat, thukhun khat, upna khat bulphuh in beisak hi. Hih thu hangin
Huegenots-te 20,0000 val Switzerland, England, Pussia, Holland, leh North America
gam ah lal uh hi.
Netherland gam ah:
Luther leh Zwingli in reformation nasep a pat ma-un Netherland ah pawlpi
a puahpha nuam kipawlna Brorther of
Common Life kicite na om khin zo hi. Tua bek loin Erusmas in zong Greek
Thuciam Thak laibu na bawl khin zo hi. Paris khuapi leh Antwerp khuapite pen
leitunga laikhetna phualpite ahih mah bangin Protestant biakna pawl zuite
laibute kikhen ziahziahin Dutch pau tawh Thuciam Thak zong 1523 kumin Amterdam
panin kikhen hi. A cil in Luther ‘ siampi seppih – Augustinian siampite zong
pawlpi puahna lamsangah hong madawk mahmah uh a, tua khia a sawt loin
Anabaptist leh Calvin nungzuite hong kipanin, a tawpna ah Calvin’ nungzuite
hong tam pen hi. Kumpi Charles V in hih bang kipawlna thak hong om ciangin
nakpi takin nan’ ding hanciamin Protestant thu umte tampi tak that hi. Kum 30
sung tua bang a Protestant pawlpite a bawlsiat hangin pawlpi khang veve
hi. A tawpna ah Spain galkapte 1567
kumin Protestant pawlte tawh kido dingin hong kuanto uh a, tua a kipanin
Protestant pawlte nakpi takin hong thanem kik uh hi. 1609 kumin Spain panin suahtakna ngah uh a,
tua a kipanin Holland pen Protestant gam hong suak hi.
Scotland gam ah
Scotland gam-a Reformation makai minthang pen John Knox pen ahi hi. Amah
pen pawlpi pawlpi sia hi a, Augustine laigelhte leh Luther laigelhte a simna
hangin Protestant suak hi. Roman Catholic pawlpi pen Satan synagogue ci-in Pope
zong pen Khris gal (anti-Christ) in ngaihsun hi. Hih bangin a thuhilhna hangin 1547 kumin
France galkapte manin kum khat val thong sungah khum uh hi. A hong suahtak
ciangin Frankfurt leh Geneva khapite ah va zinin tua a kipanin Calvin’ nungzui
hong suak hi. Scotland gam ah hun tomno khat sung hong ciah sungin Protestant
pawlpite pen Presbyterian pawlpi ngeina zui-in lem pha hi. Tua tawh kitonin
kumpi neute in Rome pawlpi tawh kizop ding ut nawn loin Dec 3, 1557 kumin Scottish Covenant phuan uh hi. 1558
kumin Queen Elizabeth England kumpi hong hih tawh kitonin leitung vai huih nun’
zia hong kilamdang ding hi ci-in a bukna panin 1559 hong pusuakin a langtangin
thuhilh ding hong kipankik hi. Scottish covenantte tung panin a kisam bang
galkap panpihna zong ngah ahih manin Rom tawh kikhenna ding na nakpi takin hong
sem hi. Tua sungin mipite in biakinn sunga milimte susia-in, monasteryte zong
luh uh hi. Siampite zong mass a bawl nawn lohna dingun khauh takin thu pia uh
hi. France kumpite hong kigolh ciangin England Kumpinu zong hong pangin a
tawpna ah Francete kinungleh in July 6, 1560 in kilemna suaikai uh hi. Tua
khitin Scottish parliament in Reformed biakna pen Scotland biakna dingin namkip
a, Scotland pen Presbyterian pawlpi hong suak hi.
England
Pawlpi Kipuahphatna
John Wycliffe’ thuhilhna leh amau pau mahmah tawh Lai Siangtho a neihna
uh hangin England pawlpite in protestant pawlpi pian’ ma nangawnin kipuahphat
nopna lungsim lianpi na nei khin uh hi. Leitung pilna sinna lamsang nakpi takin
a hong khan tawh kitonin a beisa hunin a thuman loin pawlpite a gamtatnate uh
hong kipholak hi. Hih bang thu hangin pawlpi siate deih lohna lianpi hong khang
hi. Hih teng banah Luther’ thuhilhna England gam university lianpen Oxford leh
Cambridge ah hong lut-in, hih tungtawnin mi tampi takin Luther’ thuhilhte hong
thei uh hi.
Ahi zongin England pawlpi leh Rom pawlpi kikhenna taktak a hong pian’na
pen a tunga kigente hang hi zaw loin, England kumpipa Henry in a zi thak neih
nopna hang hi zaw hi.
Henry’ sanggampa Arthur hong sih ciangin Henry in a upa’ zi luahsukin
teen’pih hi. Hih pen Pawlpi Thukham (canon law) tawh kituak lo ahih hangin Pope
Julius II in ama’ thuneihna tawh phalsak hi.
Kum tampi a kiteen’ khit uh hangin tanu khat bek nei uh ahih manin Catherine
tawh a kiteen’na uh phiat siangin zi dang neih ding Henry in hong ngaihsun
hi. Pope in a kiteen’na uh a phelsak
nuam loh ciangin England pawlpi pen Rom pawlpi panin suahtakna pulak hi. 1531
kum in thagum tawh pawlpi makaihna la-in England gamsung a Bishop khempeuh in a
thu a man’na ding leh England gam sungah English Lai Siangtho bek mah a kizatna
dingin thukhun bawl hi. Tua khit a sawt
loin a lawmngaihnu a zi dingin la-in kumpinu suaksak a, tua a kipanin Rom tawh
kikhen siang uh hi.
Henry a hong sih khit ciangin a tapa kum kua bek a pha Edward VI in
kumpi tokhom hong luah hi. Hih hun sungin ni danga pawlpi kikhopna (mass)
tawpsakin nekkhawmna in kilaih a, biakpiakna ah English bek mah zat ding leh
biakpiakna a zat ding – zat tangzang laibu kibawl hi. Tua bek hi loin pawlpi siate pen siampite
kici nawn loin - pawlpi nasemte (Minister) kici a, ni danga biakna taute zong
sabuai dan lelin kingaihsun ta hi. Nekkhawmna zong pen Jesu’ sihna leh
thawhkikna phawkna hi a, nekkhawmna ah khomun leh leenggahzu pen Jesu’ pumpi
leh sisan etsakna lim hi lel hi, ci uh hi. Protestant pawlpi dangte mah bangin
Luther leh Calvin’ thuhilhna – upna hang bek, Lai Siangtho bek, leh pawlpi
sacraments nih bek hi, cih sang uh hi.
Edward’ khit ciangin Catherine’ tanu Mary in kumpi za hong len hi. A nu’
lam la-in Rome tawh kizopkik ding lunggulhna lianpi nei ahih manin Spainte
kumpipa Philip tawh hong kiteng hi. Kumpi a let sungin pawlpi sia tampi tak
bawlsia-in Archbishop Crammer nangawn zong that hi. Mary’ khit ciangin Queen
Elizabeth hong khang a, Mary in a bawl khempeuh hong phiat kik hi. Rom tawh
kizopna a nei khempeuh tawpsakin nawhkhia hi. Ahi zongin Luther leh Calvin
pawlpite bang loin pawlpi kimakaih dan pen Rom pawlpite ngeina mah zui veve hi.
Puritans Pawl
Pawlpi sunga kikheelna tuamtuam a om hangin kha lam-a khanlawhna taktak
leh kipuahphatna taktak om lo hi. 1560 kum pawl a kipanin pawlpi sungah Lai
Siangtho in hong sinsakna bangin pawlpi kalsuan ding a deih pawlte nakpi takin
hong khang hi. Amaute pen sian’thona a pibawl mahmah pawl ahih mah bangun Puritans
(A Siangthote) kici uh hi. Pawlpi kimakaih zia dingin Scotland Presbyterian
pawlpite pai dan deih uh a, Bishopte’ nuai-ah pawlpi a om ding deih lo uh hi.
Amau sung panin pawl khat ngialin hoh pawlpi leh leitung kumpite kisai khak
ding deih vet lo uh hi. Hihte pawl pen nakpi takin kibawlsia ahih manin Holland
ah 1607 kum in John Smith’ makaihna tawh galtai uh hi. Holland a tun tak uh
ciangin Menonites (Anabaptist)-te tawh a thu upna uh kibang pian ahih manin tua
lai-ah kituiphum kik uh a, tua a kipanin amaute pen Baptist pawl hong kici uh
hi. Thomas Helwys leh John Murton-te England ah 1611-12 pawlin hong ciahkik uh
a England Baptist pawlpi hong phut uh
hi. Puritans kicite huzapna nuai-ah 1611 kumin kumpi James in a gam sunga
laisiam mi sawm nga leh nih teelin Lai Siangtho tei ding hong kipan uh hi. Hih
pen a minthang mahmah King James Version hong suak hi.
Puritans-te in 1649 kum a kipanin 1660 dong England gam uk uh hi.
Parliament in bishop ki-ukna phiatin Wesminster Assembly phuan a, hih tawh kitonin
nakpi takin pawlpi kipuahphatna bawlin 1648 in England pawlpi pen Presbyterian
pawlpi hong suak hi. A leh lam ah Puritante nuai-ah pawlpi ki-ukna khauhpai lua
mahmah ahih manin gam sungah nawngkaina tampi tak hong piang hi. Tua ciangin
mipite in Charles II kumpi dingin samin Presbyterian pai dan panin bishopte
ukna nuai-a om ding hong teel kik themthum uh hi. Hih thu hangin Puritan pawlpi sunga biakna
makai leh sia tampi tak a sepna uh panin kitawp uh hi.
James II hong khan ciangin Roman Catholic pawlpi a lut kik ding hong
sawm hi. Ahi zongin mipite in deih loin protestant pawlpi hu dingin in Holland
panin William leh a zi’ (kumpipa tanu) tungah huhna ngen uh a, amaute England
hong lut ciangin France kumpi James tai
hi. Tua khit nungin Parliament thuneihna tawh kituakin William leh Mary kumpi
suaksak uh a, England gam pen Protestant gam suaksak uh hi. 1689 parliament
thukhun tawh kituakin biakna suaktakna kipulak a, mipite in pawlpi tuamtuam zom
thei ta uh hi.
___________________________________________
Chapter 8
Roman Catholic Pawlpi Leh Reformation
Protestant pawlpi kipuahphatna hong khan ciangin Roman Catholic pawlpi
sungah zong kipuahphat ding a deih tampi tak hong om hi. Hih tawh kisai-in
ukpipa Charles V in pawlpi vaihawmna neih ding Pope nakpi takin nawh hi. Pope
Paul III (1534-49) in zong Cardinals kua (9)-te makaihna tawh pawlpi thu kan
dingin commission khat phuan hi. Hih commission in a muhna bangbangun 1537 kum
in pawlpi vaihawmna ah luikhia uh a, pawlpi kivaipuakna pawl khat kheel ding a
kisapna leh sian’thona lamsangah nakpi takin kipuahphat ding a kisapna gen uh
hi. Bishop leh Cardinals tampi takin pawlpi sung ginat lohna leh thanghuaina
pen siampite leh Pope hang mahmah hi ci-in siampite’ sunga kikheelna a kisapna
nakpi takin tangko uh hi.
Reformation khit ciangin Pope Paul III in pawlpi sung nakpi takin hong
puah a, hih thu hangin Protestant pawlpi a khan dinga kilawm zahin khang zo lo
hi. Ama hun sungin hih bang kipuahphatna a sem khia dingin JESUITS (Society of
Jesus) pawl phuan a, tua tawh kituakin pawlpi vaihawmna Trento khuapi ah 1544
kumin sam hi (Council of Trent).
Society of Jesuits
Reformation kipat khit a sawt loin Spain gam panin Roman Catholic pawlpi
sungah siampi nam khat – Jesu Pawlpite (Society of Jesus – JESUITS) hong piang
hi. Hih pawlte in Protestant pawlpi ah a va lehtai pawlpi mite sap kik ding,
gam thak keek ding, leh laisimna lamsang nakpi takin pibawl ding cihte ngimna
lianpi in nei uh hi. A makaipipa uh pen Igantius Loyola (1491-1556) hi a, 1540
kum in Pope Paul III in a pawlpi uh kipsakna nei hi. A pawlpi uh thahat mahmah
a, kum sawm sung bekin pawlmi 1,000 kiim bang pha man hi. Amau sungah
sian’thona, zawn’na, leh thumannate banah Pope thuman ding pen nakpi takin
kihilh uh hi.
Council of Trent:
Reformation hangin Roman Catholic pawlpi sungah thupiang tuamtuamte
kikum khawm dingin Italy khuapi Trento ah December 13, 1545 a kipanin pawlpi
vaihawmna kipan a, December 4, 1563 in kizo hi. Hih hun sungin pawlpi
thu-uppite, pawlpi siate in a thuneihna uh a khengvalin a zatnate uh, leh
pawlpi thu upna panin a pial mite vai thu nakpi takin gen khawm uh hi. Hih
thute tam veipi tak a kikup khit uh ciangin hih vaihawmna khawmpi in Lai
Siangtho bek hi loin, pawlpi ngeinate pen upna tawh kisai ah a thunei pen hi ding hi, cih khensat uh
hi. Protestante thu uppi ahi – upna hang bek a diktansakna kingah cih
pen kicing lo a, upna hang leh tua upna tungtawn a i sepkhiatte hanga
diktansakna kingah hi zaw hi, ci uh hi. Pawlpi in zektan sagih a neihte
kipsakna nei kik uh a, nekkhawmna ah khomun leh leenggahzu pen Jesu’ sisan leh
pumpi suak cih namkip uh a, pawlpi siate pen zi nei lo ding leh ahih theih zah
uh tawh pawlpi panin a taite sap kik ding leh zol kik ding thu nakpi takin
kikumin khensat uh hi. Tua leh Thuciam Lui leh Thuciam Thak kikal a om
Aprocrypha laibute zong san’na nei uh hi.
Inquisition leh Index
Protestant pawlpite dalna dingin Roman Catholic pawlpi sungah thukham
tuamtuam kibawl a, tuate lakah “inquisition
leh index” kici pen a kilimzat mahmah thukhamte ahi hi. Hih thukham tawh
kituakin pawlpi sunga thuhilhna man lo peumah thukhen zum kitun pahpah hi. Pawl
khatte pen a neih a lamh uh kisuhsakin, pawl khatte thong sungah kikhia-in, mi
tampi takin sihna ciang dong tuak uh hi. Hih thukhun tungtawnin Spain gam sung
khempeuh ah Protestant pawlpi phiat mang thei uh hi.
1559 kum pawla kipanin Roman Catholic pawlpi in pawlpi phal loh laibute
haltum ding hong kipan uh hi. Hih tawh kizui-in pawlpi in laibu siang leh siang
lo khentuamin (index) Pope Sixtus V’ (1585-90) khan sung ngial bangin
Protestant pawlpite’ lai gelh khempeuh leh Latin Vulgate Lai Siangtho sim loh
laibu dang khempeuh pen laibu siang lo lakah kikoih hi.
Biakna hanga Galte
Roman Catholic hatna gamte leh a diakin Spain kumpi tung panin kiven’na
dingin German gam sunga kumpi neu 10 leh khuapi 11 pangkhawmin kipawlna khat
February 1531 kumin Schmalkald ah bawl uh hi. Luther a sih khit sawt loin Spain
kumpi Charles V in hih gamte nawkin zo gawp hi. 1555 kumin Augsburg kilemna
bawl uh a, hih kilemna thukhun dungzui-in khua tuamtuam leh gam tuamtuamte in
amau deihna biakna paipih thei ding uh ci-in suahtakna pia hi. Ahi zongin hih
kilemna in Netherland leh Germany gam sunga Catholic pawlpi tamna munte huam
kha lo sese hi. A tunglam-a i gensa
bangin France gam ah zong Huegenots leh kumpite kikal ah gal lianpi hong
piangin 1598 kumin Nantes kilemna hangin kitheihsiamna khat hong piang thei hi.
30 years war
Ferdinand II in 1619 kumin A Siangtho Rom Ukna Gam (Holy Roman Empire) hihna a hong lak ciangin
a tunga kigen Ausgburg thuciamna palsatin a gam sunga om mi khempeuh Roman
Catholic pawlpi sunga a lutna dingin thu pia hi. Hih thu hangin Bohemian gamte
(Austria-Czech) in German gam sunga kumpi neuneute tawh kizomin a Siangtho
Roman Gam uk pana paikhiat ding hong ngaihsun uh hi. Hih thu hangin ukpipa
Ferdinand II in zong Spain kumpipa kiangah huhna ngen hi. A sawt loin hih pawl
nihte sungah galpi hong piang hi. Protestant pawlte in Denmark a kipanin leilu
lam-a om Norway dong leh Scotland gamte zong cialin huhna a nget uh hangin
Catholic lamte zozo lo uh hi. A sawt
loin Sweeden kumpite zong hong kihelin, tua ciangin Protestant lamte in a cil
lai-in a gam khahsuah leh mansuah khinsate uh
hong ngah kik uh hi.
Hih bang kawmkal ah France gam pen Catholic ih zenzen hangin Spain
kumpite tawh kituak lo ahih manun Protestant lamah hong pang uh hi. 1647 kumin
Spainte in Bohemiate gam sung panin French leh Sweedente nawhkhia in a khuapi
uh Prague la hi. 1648 kumin Wesphalia munah kumpi neu tampi kisukhawmin tua
lai-ah kilemna bawl uh hi. Hih tawh kitonin Lutheran pawlpi leh Calvin pawlpite
pen Europe gam khempeuh phialah biakna pawlpi khatin kisang a, Catholic gam
tampi tak ah Protestantte zong kumpi nasem in hong pang uh hi. Hih tawh
kittuakin A Siangtho Rom Ukna Gam (Holy Roman Empire) nakpi takin hong thanem
a, France gam nakpi takin hong khang hi. Hih gal sungin German minam za ah
sawmnih bang mangthang hi, kici hi.
_________________________________________
Chapter IX
Kum Zalom 17 & 18 Sunga Khanlawhna
Kum zalom 17 leh 18 sungin Europe leh America a pawlpite sungah
khanlawhna lianpi hong tung hi. Tuate lakah a kimkhat val pen England gam-a
Puritans pawlte, German gam-a Pietistictic pawlte, Bohemia gam-a Moravian
pawlte, leh England gam-a Methodist pawlpite ahi hi (Puritans pawl tawh kisai
pen kigen khin ahih manin i gen nawn kei ding hi).
Pietistitc pawl
Protestant Reformation a hong om khit a sawt loin pawlpi tuamtuam hong
ding khia hi. Hih pawlpite thakte in amau thu upna ciat uh a thupina leh a man
pen ahihna lahna dingin Lai Siangtho pansanin Pasian’ thuthuk sutna hong pibawl
mahmah uh a, thugenna leh sermon hunte pen kha an vakna hun hi nawn loin pawlpi
thu uppite kihilhna leh mi dangte’ sangin a dik zawkna uh genna hunin kizang
hi. Tua ahih manin thu kigente in kha tui paai nawn lo ahih manin kha lamah
bahna lianpi hong piangsak hi. Hih bang
thute banah kum 30 sung tualgal (30 Years War) hangin sisan naisan kisuahna
hangin pawlpite pen kha thu lamah nakpi takin hong thanem hi. Hih thu teng
hangin German gam sungah Pietistic movement hong piang khia a, biakna pen khuak
pilna hilo, lungtang a ding ahihna nakpi takin hong tangko uh hi. A makaipipa
uh pen Frankfrut a Lutheran pawlpi pastor Philipp Jakob Spener (1635-1705) ahi
hi.
Spener in pawlpi mite biakna hahkat ding leh sian’thona nakpi takin
hanciam dingin hanthawn hi. Hih tawh kituakin mi khempeuh Lai Siangtho ah a
ciahkikna ding leh mimal in Lai Siangtho simna leh thungetna pibawl dingin
nakpi takin hanthawn hi. Thugenna hun pen kha an vakna hun hi a, Pasian
thuthukpipite genna ding mun hilo hi, ci hi. Kha siangtho nasepna tungtawnin
mimal kikheelna a kisapna leh mi khempeuh siampi za ngah ahihna nak gen mahmah
uh hi.
Moravians pawl
Moravians (Czech Republic) pawlpite pen Bohemia pawlpite sung panin Von
Zinzendorf’ makaihna nuai-a Herrnhut
khua-a tengte ahi uh hi. Lutheran
pawlpite in Pietistic Khristiante a bawlsiat uh ciangin Von Zinzendorf in a gam
leitang lianpi tua pawlpi mite’ teen’na dingin pia hi. Tua khua-a tengte pen a sawt
loin Moravian pawlpite kici hi. Moravian pawlpite pen Protestant pawlpi sungah
mission nasepna a kisapna a tangko masa pente ahi uh hi. Tua tawh kitonin
gamdang leh mun tampi takah missionary tampi sawlkhia uh hi. Amau pen gambeel
pawl (refugee) ahih zenzen uh hangin kum tam lo sungin missionary 100 val
Africa, India, South America and North America gamte ah sawl khia uh hi.
England gam-a khakhanlawhna
John Wesley (1703-1791) pen England
kha khanlawhna leh halhthakna a puakpa bangin kingaihsun hi. Ama’ pa pen
Anglican pawlpi sia Samuel Wesley hi a, Pietistic movement in nakpi takin a na
lawh khakte lak-a khat ahi hi. Kum 17 a
phakin Oxford University ah sangkah a, tua lai-ah Jeremy Taylor’ laigelh – A
Siangtho Nuntakna, Thomas Kempis’ laigelh – Khris’ Nungzuihna, cih leh William
Law’ laigelh – Nuntakna Siangtho Zang Dinga Sapna, cih laibute in a lungsim
nakpi takin zo hi. 1728 kum in Anglican pawlpi sia dingin ordination ngah a,
tua khit a sawt loin a sangkahna Oxford ah ciahkikin a sanggampa Charles Wesley
tawh kal simin Lai Siangtho Sinna (Bible Study) leh thungetna kikhopna khat
makaih khawm uh hi.
Pawlpi sia a suah khit kum sawm khit May 24, 1738 nitak in a lamdang
takin Pasian’ hehpihna hang bek tawh gup ngah ahih lam hong kiphawkin kha khamuanna
lianpi hong nei hi. Tua a kipanin Pasian’ hehpihna hanga upna tungtawnin
hotkhiat ngah i hih dan leh hih thu pen mimal nuntakna ah Kha Siangtho in hong
phawksak hi, ci-in nakpi takin hong tangko hi. Tua hun lai mahin George
Whitefield in zong tua bang mah gup ngah kitelna hong nei a, Georgia leh
Bristol sung teng ah thuhilh ding hong kipan hi. Tawlkhat sung Wesley leh
Whitefield in sem khawm uh a, England gam ah khanlawhna lianpi piang hi.
John Wesley in a cilin pawlpi tuam phuh ding ngimna nei loin, a nasepna
pen pawlpi sunga nasepna bangin ngaihsun hi. Biakpiak kikhopnate banah inn
thungetna leh Lai Siangtho sinna, Pasian thu kikupna leh mission nasepna dingin
sum leh paaite kaikhawm uh hi. A thuhilhna leh a pawlte’ gamtat zia a sang zo
lo tampi tak hong om ciangin pawlpi makaite in pawlpi sungah a thuhilh ding
phal nawn lo uh a, tua a kipanin Methodist pawlpi hong kiphuan hi. 1760 kumin a
pawlpi North America dongah kipuakin a sih ciangin (1791) England gam ah pawlpi
sia 294 leh pawlpi mi 71,668 pha a, North America ah Sia 198 leh pawlpi mi 43,
265 pha hi.
1780 kumin Cloucester ah Robert Rakes in Sunday School masa pen pan a,
William Wilberforece’ makaihna tawh England gam ah sila dingin mat leh zuak
kibeisak hi. A sawt loin missionary society tuamtuam hong piangin leitung mun
tampi ah missionary sawl khia uh hi.
America gam sunga khanlawhna
Germany leh England gam a khanlawhnate in North America dong ah kizeel
hi. Khanlawhna masapa pastor Jonathan Edwardste pawlpi Northampton,
Massachusetts ah piang hi. Pastor Edwards pen laisiam mahmah khat hi a, Yale University
panin sang zo khat ahi hi. Amah pen
Wesley leh Whitefield bangin thugen ziahziah mi ahih loh hangin a laigelhte leh
a thugente in mite’ lungsim zo mahmah hi. England gam panin Whitefield in
Northampton hong veh ciangin Jonathan Edward a pawlpi sungah thugensakin tua a
kipanin khanlawhna lianpi piang hi. Whitefield in North America khuapi tampi
takah a thugen zom a, a diakin Anglican pawpite, Baptist pawlpite, leh
Congregational pawlpite sungah khanlawhna piang hi.
_________________________________________________________
Chapter X
Kum zalom 18 & 19 sunga mission nasepna
leh pawlpi khanna thu
Europe kum zalom 18 kipat cil-a
kipanin set (machine) tawh nasepna hong kipat ciangin a gam uh nakpi takin hong
kilamdang hi. Leitung sumbawl-paibawlna a kipanin leitung vaihawmna leh
ki-ukzia nakpi takin hong kikheel hi. Europe gamte in a sumbawlna dingun
gamdang tampi hong keek uh a, a sawt loin Africa gam buppi leh Asia gam buppi
amau khut nuai-ah koih uh hi. Hih hun sung mahin Europe Pietistte, Moraviante, Puritanste,
Methodiste, leh pawl dangdangte hangin kha khanlawhna lianpi hong tung a,
pawlpi sungah kha mangthang veina leh awlmawhna nakpi takin hong khang hi. Hih
tawh kitonin pawlpi leh mission kipawlna tuamtuamte in hih gam thakte ah
missionary khahkhiat ding nakpi takin hong hanciam uh hi. Hih hun sungin Europe
gam bek hi loin America gam panin zong mission kipawlna tampi takin leitung mun
tuamtuam ah missionary tampi takah sawlkhia uh hi. Tua ahih manin kum zalom 19
hun pen pawlpi khang tangthu adingin mission nasepna ah a muibut mahmah leh
mainawt diak hun hi ci-in kiciamteh hi.
England
Anglican pawlpi sung panin 1698 kumin Khristian thuhilhna khansak ding a
deih kipawlna khat – Society for
Promoting Christian Knowledge (SPCK) kici hong piang hi. Hih kipawlna in a
tup leh ngimte pen – sanginn hon’ ding, Lai Siangtho hawmkhiat ding, England
leh Welsh gam sunga a inn khempeuh ah Lungdamna Thu puak ding, cihte ahi hi.
1701 kumin gam dangah Lungdamna Thu pulak ding kipawlna masa pen - Society for the Propagation of the Gospel
(SPG) kiphuan hi. Leitung bupah Lungdamna Thu kizelhsak ding, cih pen a tuppi
pen uh ahi hi. Tua khit a sawt loin England gam sung mah ah Baptist Missionary
Society kiphuankhia a, 1792 kumin a phuankhiate lak-a khat – William Carey a
missionary masa pen dingun India ah hong kuan hi. A sawt loin William Carey’
nungzui-in England gam panin mi tampi tak Africa, South America, North America
leh Asia gamte ah missionary in kuan uh hi.
Germany
Denmark kumpi Frederick IV in
India gam ah missionary sawlkhiat ding lunggulhna lianpi nei hi. Denmark gam sung panin tua banga a kuan thei
ding mi a ngah zawh loh ciangin Halle University panin German sangnaupang –
Bartholomew Ziegenbalg leh Henry Pluetschaute sawlin, July 9, 1706 in India gam
hong tung uh hi. Amau gel pen Protestant pawlpi sung pan leh Lutheran pawlpi
sung panin gamdang ah missionary a kuankhia masa pente ahi uh hi.
Africa gamte ah
Africa leilu lam gamte ah nungzuite’ hun lai pekin Khristian tampi tak
na om khin zo hi. Alexandria khuapi bang pen Khristian thu-upna laigilpite a
hong pian’khiatna ahi hi. Ahi zongin kum zalom 7 kiim-a kipanin Muslimte hong
khan uh ciangin hih gam khempeuh pen Muslim gam hong suakin, pawlpi pen si lah
nungta bangin nungta lialiai-in tawm pha mahmah hi (tu ni dongin hih pawlpite
pen Coptic Khristian kici uh a, Orthodox pawlpi ngeina zui uh hi).
Kum zalom 17 in Dutch mite (Netherland) in Africa leitaw lam gam tampi
tak a hong lak uh tawh kituakin tua gam thakte ah a lomlomin hong teng uh hi.
Amaute pang beelin 1737 kumin Moravians-te in Cape Town ah mission phual hong
sat uh a, damdamin a gam mite’ lakah pawlpi hong phuan uh hi. Hih pen Africa
minamte sunga pawlpi a kiphuh masakna pen ahi hi. 1752 kum in England gam panin
SPG (Society for Propagation of the Gospel) pawlte’ sawlna tawh Anglican sia
khat Cape coast hong tung hi. Tua khit 1799 kumin London Missionary Societyte
in zong a missionary masa pen uh hong sawl uh hi.
London Missionary Societyte missionary minthang mahmah David Livingstone
1841 kumin Cape Town hong tung hi. Cape Town a kipanin Botswana gam ah pai in,
tua lai panin Africa gam sungtawng mun tampi tak va pha hi. A khualzinna mun
leh mualte, a tuah thute, leh a gam mite’ nuntak ziate limtakin ciamtehin a
thute England ah puak zel hi. Tua a thugelhte London a National Geographics-te
in a magazine uh ah tuangsak den uh hi. Hih thu hangin mi tampi takin Africa
gam thu theihlawhin a sawt loin Africa gam mu nuam leh mission nasem nuam tampi
tak Africa gam hong tung uh hi. Kum
zalom 20 na bul lamin Africa gam laizang panin leitaw lam khempeuh pen
Khristian gam suak khin dektak hi.
North America
Europe panin
North America gam zuanin a tam zawte pen nek leh tak leh khuasakna hoih zaw
lunggulhna tawh a pai ahi uh hi. Khristian vive ahih manun a omomna uh-ah
biakinn lamin, pawlpi phuan uh hi. Ahi zongin 1629-1640 kikal sungin England
gam panin mihing 20,000 val hong paite pen bawlsiatna a thuak Puritans pawlte
ahi uh hi. Tua mah bangin
France gam sunga Protestant pawlpite tawh kibuaina hanga galtai pawl khat zong
Canada hong tungin Roman Catholic pawlpi phuan uh hi. Hih Roman Catholic pawlpite
in a nung ciangin Mexico, Texas leh California cihte ah missionary sawlin
pawlpi phuan uh hi.
Europe panin
mi tampi tak America hong tun’ uh ciangin tua lai mah ah a teng mi masa tualsak
mite – Red India mite’ gam tampi suhsak uh ahih manin kum tampi tak sa leh
galin kinei uh hi. Ahi zongin Massachusets ah Baptist pawlpi sia Roger Williams
in mikangte in Red India minamte a bawlsiat pen dik lo hi, ci-in kumpi leh
pawlpite’ gamtatnate nakpi takin dem hi. Tua banga kumpi leh pawlpi a demna
hangin khua sung panin kihawlkhia a, tua ciangin ama’n zong Red India mite va
beel hi. A sawt loin England leh Netherland panin a hong pai Baptist pawlpite
in amah va beel uh a, tampi tak Rhode Island kim lakah hong teng uh hi. Tua ahih manin Roger Williams pen America gam
sunga Baptist pawlpite’ pa hi kici liang hi.
America gam sunga sila a lom a lom in hong kizuak ciangin evangelical
pawlpi tampi takin na nang uh hi. Civil war hong kipat tungin Quakers pawlpite,
American Baptistte (Southern Baptist hilo) leh Methodistte in sila a nei
peuhmah a pawlpi sung panun hawlkhia uh hi.
South America
South America ah Protestant kipuahphatna a omma pekin Roman Catholic
pawlpi na ding khin zo hi. Tua pawlpite
pen kum zalom 15 lai-in Pope Alexander VI in a thupiakna tawh Spain leh
Portugal mite in a na phuh uh ahi hi. Hih gam nihte gel pen tua hun lai-in gam
thupi pente ahih mah bangun Pope in lei thak-gam thak a zongkhia (explore) ding
leh tua gamte ah Lungdamna Thu a puak ding leh pawlpi sik leh tangin a ding
dingin a sehte ahi uh hi. Portugese khualzinmi Vasco Da Gama zong India gam a
hong tun’ khit a sawt loin Christopher Columbus (Spanish mi) in America gam va
mukhia (discovered) hi. Tua tawh kitonin Central America leh South America
leilu lam teng kum zalom 15-16 kikalin Spain mite in thagum tawh hong luahto uh
hi. A gam mite’ leitang neih khempeuh thagum tawh suhsakin, a biakna munte uh a
suksiat khit uh ciangin amau’ na sem dingin man uh hi. Pawlpi siate in damdam
in Lungdamna Thu hilh ding hong kipan uh a, a sawt loin tampi tak thu um mi
hong suak uh hi. A cilin pawlpi siate pen Spain gam panin a hong paite vive hi
a, a sawt loin a gam mite’ sung panin zong khat leh nih hong om uh hi. Ahi
zongin Spain minamte in Amerindians (a gam mite) siate pen sang zo taktak lo uh
ahih manin tawlpi khat pawlpi sia kisam mahmah uh ahih manin pawlpi thazawm
mahmah hi. Pawlpi sung nangawh ah minam kidandantuamna sawtpi tak na om hi. Kum
zalom 19 pawl a kipanin Spain leh Portugal kumpite a kipanin gam tampi in
suahtakna a hong ngah uh ciangin pawlpite pen a gam kumpite’ khut nuai-ah om
nawn loin Rome in tangtakin thuneih khum hi. Tua banga pawlpite pen kumpite in
a huh nawn loh uh ciangin hong thanem mahmah uh hi.
South America ah a cilin kumpite in Protestant missionaryte lut ding na
phal lo uh hi. Ahi zongin kum zalom 19 hun-a kipanin England mite kituamkhop
theihna ding leh England panin sia a lak ding uh kiphalsak ahih manin
Brazil Anglican biakinn masa pen 1826
kumin ki-ap hi. Amau nungah a sawt loin Lutheran leh Calvin pawlpite kiphalsak
a, tua hun in amaute’ pang beelin missionary tampi tak hong lut uh hi.
India
India gam ah pawlpi kum zalom khatna pekin na om khin zo hi. Hih pawlpi
pen mi dang kua dang phuh hi loin Topa Jesu’ nungzui Thomas mahmah in a
nuntakna suplawh lianga a hong phuhkhiat ahi hi. Hih pawlpite pen kum zalom 4
lai-in Persia gam panin a hong galtaite in nakpi takin phungvuh uh a, tu-in St.
Thomas Syrian Orthodox Church kici-in Kerala ah pawlpi lian pente lak-a khat
ahi hi.
A tunga i gensate bangin Pope Alexander VI in Spain leh Portugal gamte
in gam a keek theihna dingn thuneihna a piak tawh kituakin May 20, 1498 in
Portuguese khualzinmi – Vasco Da Gama Calicut hong tung hi. Tua khit a sawt
loin Portugal gam pan mahin Alfonso de Albuquerque kicipa 1509 kum in Goa hong
tungin, 1510 kumin Goa buppi la hi. Goa khuapi a lak tawh kituakin a khua mite
Khristian a suahna dingun zol ding hong kipan pah hi. Tua dingin Portuguese
mite tawh teen’ khawm ding cih leh Khristiante bek kumpi nasem a lak ding, cih
hong kalsuanpih hi. Hih thu hangin mi tampi tak Khristian hong suak uh hi.
A sawt loin Jesuit siampi Francis Xavier zong May 6,
1542 in Goa hong tung hi. Amah pen Jesuits phuankhiapa’ Ignatius Loyala’ lawm
hoih mahmah hi a, Jesuits a phuankhiate lakah zong kihel hi. A hong tun’ khit a
sawt loin khua sung leh khua kiim-a om temple khempeuh susia-in mi tampi tak
thagum tawh Khristian suaksak hi. Jesuits kicite pen Protestant Reformation
khitin pawl taite pawlpi sungah lutpih kik ding ngiatin a kiphuan ahih mah bangun,
Kerala a Syrian Orthodox pawlte zong thagum tawh Roman pawlpi sungah kaihlut
ding sawm uh hi. Ahi zongin Thomas’ pawlpite na khauh lua mahmah uh ahih manin
kailut zo lo uh hi.
India gam-a Protestant missionary hong pai masa pen Lutheran pawlpi mi Bartholomew
Ziegenbalg leh Henry Pluetschaute ahi uh hi.
Amau gel pen Denmark kumpi Federic IV in a hong sawl hi a, Tranquebar,
July 9, 1709 in Tamil Nadu hong tung uh hi. A
sawt loin Tamil pau tawh Thuciam Thak tei-in, Labu leh pawlpi kithuhilhnate
zong amau pau tawh bawlsak uh hi.
1793 kumin England gam-a Baptist missionary society in William Carey leh
John Thomas hong sawl uh hi. A cilin Calcutta ah kinga uh a, ahi zongin
Bristish East India Company in amau ukna khuapite ah missionary nasep phal lo
uh ahih manin Denmark in a luahna Serampore ah kisuan uh hi. A sawt loin
laikhetna lam a siam William Ward leh sangsia Joshua Marshmante Carey huh
dingin hong pai uh hi. Amaute tawh kithuahin Bengali,
Oriya, Marathi, Hindi, Assamese, leh Sanskrit tawh Lai Siangtho buppi tei a,
pau dang nam 29 tawh Lai Siangtho mun pawl khat tei hi. Tua bek hi loin mission
nasep ding zia leh thu um lote ngahna ding cih laibu hong bawlkhia a, tua in
England leh America gam-a English pau a zang Khristian tampi tak missionary
dingin hong kuankhia uh hi. Tua bek tham loin, hih laibu tungtawnin America
gam-a mission board minthang mahmah ‘The
American Board of Commissioners of Foreign Mission hong piangkhia a,
leitungah missionary a sawlkhia tam pen hong suak uh hi. A sawt loin America
gam panin Adoniram Judson zong amaute’ pang beelin hong om a, tawlkhat sung
amau tawh a sepkhop khit ciangin Kawl pai-in Kawlgam adingin missionary thupi
pen hong suak hi. William Carey’ nungah
Protestant leh Catholic missionary tampi tak Europe pan leh America panin hong
pai uh hi. Hih missionaryte in India gam sung mun tuamtuam ah sanginn, zato inn
tampi tak hong phuan uh a, a sanginn phuankhiatte uh tu-in India gam sunga
sanginn hoih pente hong suak khin hi.
China
China kum zalom
7 lai pekin Lungdamna Thu na kipualut khin zo hi. Ahi zongin kum zalom 16 a
Jesuits missionaryte hong lut ciang bekin Lungdamna Thu in China zung taktak hong kha pan hi. 1582 kumin
Jesuit missionary pawl khat Goa panin hong pai uh a, laipilna sanginn hongin
Europe gamte’ laipilna – Science, Mathematics, Cartography, leh Astronomy cihte
hilh ding hong kipan uh hi. A sawt loin Chinese pau-in pawlpi kithuhilhna
(Cathecism) thu bawlsakin, tua tawh kizui in mi tampi tak Khristian hong suak
uh hi. Jesuits missionaryte khit ciangin Francisante hong pai uh a, ahi zongin
kumpite tawh kitelkhialhna nei uh ahih manin kihawlkhia hi.
Kum zalom 18 & 19 sunga Protestantte sungah mission
nasepna nakpi takin hong khan ciangin Europe leh America gam-a mission
organization khempeuh phial China ah hong lut uh hi. Protestant missionary masa pen London
Missionary Societyte’ missionary –Robert Morrison ahi hi. British East India
Company in a pai ding dal uh ahih manin America gam tawnin ni 1,313 kiim a pai
khit ciangin September ni 4, 1807 kumin Macau hong tung hi. China gam a tun’
khit a kum 12na kumin Chinese pau-in a Lai Siangtho tei zo a, tua tawh Chinese Grammar Book leh Chinese English
dictionary zong bawl hi. Hihte pen Chinate bek hi loin, a nunga missionary hong
pai tampi takin phattuampih mahmah uh hi.
American Board of Commissioners for Foreign Mission (ABCFM)-te’
missionary – Peter Parker kici 1834 kumin China hong tung hi. Amah pen China
gam ah mission zato inn a hong masa pen hi a, China gam-a missionary khempeuh
lak panin a muibun pen hi ci-in kiciamteh hi. England gam panin Hudson Taylor
(1832-1905) a hong tun’ ciangin khuatate leh singtang dawn lamah na nakpi takin
hong sem hi. China Inland Mission phuanin, hih tungtawnin khuatate ah mission
nasem tampi tak sawllut hi. A sawt loin, hih khuatate a sanginnte pen China gam
sunga sanginn minthang mahmahte hong suak hi.
1949 kum pawl a kipan Communistte hong hat uh ciangin biakna khempeuh
nakpi takin bawlsiat ding hong kipan uh a, gamdang panin missionary khempeuh
nawhkhia uh hi. 1966-1976 kikal sungin
ngeina kipuahphat hun, Cultural
Revolution kicih hun sungin biakna kici khempeuh nakpi takin nengniamin
nelhsiah uh a, biakinnte khaksak uh hi. Ahi zongin kumpi theihpih lohin a
simthamin a innte uh-ah kikhawmin, damdamin hong khangtoto uh hi. Lai Siangtho
sanginn kician mel om thei lo ahih manin siate in amau tha kheng dingte lim
takin ciilin makaih uh ahih manin pawlpi pen nakpi takin hong khang hanhan
hi.
Kum zalom 19 sungin leitung gam khempeuh phial ah Lungdamna Thu kipuak
a, pawlpi tampi tak kiphuan hi. Hih bangin nakpi takin mission na a kisep
theihna pen Europe leh America gam-a Protestant pawlpite sunga kha khanlawhna a
tun’na hang ahi hi. Ni dangin Roman Catholicte in zong missionary gam tuamtuam
ah na sawl uh a, a gam mite’ neihsate leh lamsate suksiatsakin thagum leh
thatang tawh pawlpi na phuan uh hi. Ahi zongin Protestant pawlpite’
missionaryte in thagum leh thatang zang loin itna takpi tawh a gam mite
laipilna sinsakin, lokhawh leh nek leh tak zon’ ding zia hoih zawte hilhin, a
cina leh damlote khoi uh hi. Hih thu hangin a gam mite in zong missionaryte
it-in pawlpi zong khan cihtakin hong khangsak hi. Tua ahih manin kum zalom 19
leh 20 kikal sungin pawlpi khanna pen Protestant missionaryte’ nasepna hang ahi
hi.
___________________________________________
Chapter XI
Kum zalom 20 leh 21 hunin
pawlpi kipawlkhopna leh kalsuannate
Kum zalom 18-19 kikal pen Protestant pawlpite’ mission
nasepna lamsang ah a khan mahmah hun ahih mah bangin kum zalom 20na leuleu pen
mission kipawlna tuamtuamte leh pawlpi tuamtuamte a kipawlkhop hun leh a
pan’khop hun uh ahi hi. Tua bek hi loin kum zalom 18-19 sungin missionary a
sawlkhia ziahziah gamte ah biakna in khua sungah mun tang zo nawn lo a, pawlpi
nakpi takin a kiam lai takin, mission fieldte ah khanlawhna nakpi takin hong
tungin pawlpite khan cihtakin khang ahih manin nitumna lam gamte’ sangin hong
tam zaw ta hi. Tua ahih manin kum zalom 20 hun-a kipanin Khristiante’ thu a
kigen ciangin ni tumna lam gamte’ thu sangin ni suahna lam leh leitaw lam
gamte’ thute hong hi zaw ta hi.
Edinburgh 1910 & the Ecumenical Movement
Leitunga mission kipawlna tuamtuamte in mission nasepna lamsang ah
khantohna lian zaw a om theihna ding lunggulhna tawh 1910 kumin Scotland gamte
khuapi Edinburgh ah leitung bup missionary khawmpi nei uh hi. Tua lai-ah
leitung gam 160 sung panin missionary leh pawlpi palai 1,200 kiim kihel hi. Hih
khawmpi hun sungin missionaryte leh missionary a sawlkhia pawlpite in mission
nasepna tawh kisai-ah haksatna tuamtuam a phutkhak thute uh leh mailam kalsuan
zia ding thute nakpi takin kikum khawm uh hi. Missionary tampi takin hih
khawmpi sungin mission field-ah a tuah khak uh thu hoih tampite pulak uh a,
tuate in palai paikhawmte nakpi takin thalawpsakin tha ngah mahmah uh hi.
India gam panin palai – Bishop V.S. Azaraiah in ni tumna lam gam panin
missionary hong paite leh mission field phual-a omte kikal ah kitanauna leh
kizopna hoih sem a om theihna dinga ki-itna leh kilawmtatna a kisap dan nakpi
takin gen hi. Khawmpi makaipipa John R. Mott in a khawmpi hun khakna hunah, “I khawmpi thulu in – hih khang sungin leitung
mun khempeuh ah Lungdamna Thu kizelhsak ding, ci ahih manin hih khawmpi pen
leitung bup lak ding nasep kipatna hi,” ci-in palai paikhawmte nakpi takin
hanthawn hi.
Hih khawmpi pen pawlpi khangthu sungah kikhopna poimawh
pen leh gah manpha tam a suang penin kiciamteh hi. Hih khawmpi hangin a sawt
loin leitung bup missionaryte kipawlna – International Missionary Council
(1921) hong piang hi. Hih khawmpi hun sungin gam cih mun cih ah mission
kipawlna tuamtuamte kipawlkhop ding a poimawhna a kigen tawh kituakin mission
kipawlnate bek hi loin pawlpi tampi tak zong hong kipawl khawm hi. Tua bek hi
loin hih tungtawnin a sawt loin leitung bup Khristiante kipawlna – World
Council of Churches hong piangkhia hi.
World Council of Churches
Edinburgh mission khawmpi khit a sawt loin leitung bup
Orthodox pawlpite in Constantinople ah khawmpi khat nei uh a, tua lai-ah League
of Nations bangin leitung gam khempeuh ah a om pawlpi khempeuh kipawlkhopna
khat neih ding hoih a sakna thu pawlpi makaipa in hong pulakin, tua tawh
kituakin pawlpi lian tampite laikhak hi. 1938 kumin leitung gam 100 sunga
pawlpi makai tampi takin leitung bup pawlpite kipawlna a pian’na dingin thukim
uh hi. Ahi zongin Galpi Nihna in hong lap man ahih manin Galpi Nihna a bei khit
August 23, 1948 in Amsterdam khuapi-ah pawlpi 100 val panin pawlpi’ palai 147
pai khawmte in namkipna nei uh hi. Hih
kipawlna ah Roman Catholic pawlpite sim loh leitunga pawlpi lian khempeuh kihel
hi. 1965 Vatican khawmpi khit-a kipanin Roman Catholic pawlpi in taangmi ding
palai sawl hi.
Evangelicalte leh Lausanne kipawlna
International Missionary Council a kiphuat cilin leitung khempeuh ah
Lungdamna Thu puak ding cih pen a tup leh a ngimna bulpi pen uh ahi hi. Ahi
zongin hunte hong kikheelin, mission nasepna pen Jesu’ min tawh thu umite in i
gamtat khuaheina tawh teci pan’na hi a, kha mangthang matna thu bek hilo hi,
cih thuhilhna hong paipih uh hi. Tua bek loin, 1961 kum in IMC pen WCC sunga
pawlpi kahiang khat bang lel a hong suah ciangin ni dangin a mission sep dan uh
tawh hong kibang lo tektek ahih manin evangelical pawlpi leh mission kipawlna
tampi takin IMC nusiatsan uh hi.
Hih bang thu teng hangin 1966 kumin Billy Graham Evangelistic
Associationte’ saina nuai-ah leitung bup evangelical missionaryte kimuhkhopna –
World Congress on Evangelism kici Germany khuapi Berlin ah tung hi. Tua lai-ah
leitung gam 100 panin missionary, evangelist, leh pawlpi makai 1,200 kiim bang
kihel hi. Hih khawmpi thupi in – Minam khat, Lungdamna Thu khat, sep ding khat,
cih ahi hi. Hih khawmpi bei khit a sawt
loin mun tampi takah thusinna leh kikholhkhawmna nei kawikawi uh hi.
1974 kumin Billy Graham’ makaihna mah tawh Switzerland gam-a Lausanne
khuapi-ah International congress on World Evangelization kibawl kik hi. Hih hun
in gam 150 panin palai 2,400 kiim paikhawm uh a, khawmpi-a kihel a tam zawte
pen ni dangin mission field gam panin pastor leh evangeliste ahi hi. Hih khawmpi tungtawnin leitung pilna-siamna
tawh kituakin nasep theihna ding leh kipawlna ding thu tampi tak ngaihsun khawm
uh hi. Hih tawh kitonin Lausanne Committee for World Evangelization (LCWE)
kipawlna kiphuan a, leitung bup-a evangelical pawlpi tampite’ kikhaikhopna hong
suak hi.
Vactican II leh Roman
Catholic pawlpi sunga kipuahphatna
Leitung pilna leh siamna a hong khan leh sang semsem
tawh kituakin thuthak leh ngeina thak tampi hong piang a, tuate tawh kisai-in
pawlpi kipuahphatna ding ngimna-in Pope John XXIII in Catholic pawlpi vaihawmna
khawmpi Vatican khuapi-ah sam hi. A khawmpi pen October 12, 1962 in kipan a,
December 8, 1965 in kizo hi. Tua lai-ah Roman Catholic Bishop 2,400 val kihel
hi. Hih khawmpi sungin pawlpi biakpiakna puahphatna ding leh pawlpi mite in Lai
Siangtho Thu a theih zawkna dingin bangci kalsuan ding cih thu a kipan, pawlpi
kalsuan zia ding leh thu-uppite a neng a tawngin vel thakin kikum uh hi. Hih
khawmpi sungin mimal in Lai Siangtho a sim theihna ding, pau namkim tawh Lai
Siangtho a kiteina ding, biakpiakna ah a tam thei pen tualsung mite’ pau zatna
ding, cih leh pawlpi mi a tam thei pen pawlpi’ nasepna a kihelsak ding, cih
thute thukim uh hi. Tua leh pawl dangte tawh kisai ah – mission pawlpite in
amau omna khua leh tuite ngeina leh thuciin ngeinate uh a zahtaksak ding leh
Lungdamna Thu zong amau san’ theih dingin amau ngeina tawh kituakin hilh ding;
mission nasepna ah i kiim i kianga pawlpi dangte tawh kikhutzopin kalsuan khop
ding, cih thute zong thukim uh hi.
Tua ahih manin nidangin Roman pawlpi ahi lote thu umi
banga a san’ zawh loh uh pen, hih khawmpi a kipanin Pasian pawlpi sunga sanggam
khat bangin sang ta uh hi. Hih tawh kituakin World Council of Churches ah a
kihel lian loh uh hangin palai leh taangmi ding sawl uh a, Protestant leh
Orthodox pawlpite tawh kitheisiamna bawl ding hong hahkat mahmah ta uh hi. Tua
ahih manin hih Vatican II pen Roman Catholic pawlpi sung bek hi loin leitung
bup pawlpite leh thu umite sungah kikheelna lianpi khatin kingaihsun hi.
Pentecostal leh Charismatic pawlte hong
khanna
Kum zalom 20na sungi pawlpi khang hat pen Pentecostal pawlpi ahi hi. England
gam-a John Wesley’ makaihna nuai-ah pian’thakna leh kha sunga suahkikna thu a
hong kihah gen khit nunga kipan pawlpi tampi tak sungah khami tampi tak hong
piang hi. Hih thu mah America gam sungah Whitefield leh DL Moody-te in nakpi
takin hong tangko uh a, hih tungtawnin khanhanlawhna lianpi hong piang hi. A
sawt loin piangthak khinsate zong kha sunga kituiphumkik kul hi, cih thu kum
zalom 19 bei kuan lamin Methodist pawlpi sungah mi pawl khatte in hong tangko
hi.
1906 kumin William J. Seymour’ makaihna tawh Los Angeles khuapi Azusa
kongzing lakah kha khanlawhna lianpi hong tung hi. April 9, 1906 nitakin
Seymour leh a lawm mi sagihte Pasian’ Kha Siangtho hong tun’ ding a ngak lai
takun, kekkia bangin thakhat thu-in a vekpi un leilak kiden’na uh a, kamtuam
pau-in Pasian phat uh hi. Hih tungtawnin Azusa kongzing lakah kha khanlawhna
lianpi hong tungin mi tampi takin cidamna zong hong ngah uh hi. North America,
Europe leh gam dang panin mi tampi takin hih kha khanlawhna mu nuamin Los
Angeles ah hong pai uh a, khanlawhna pen gam meikang bangin leitung mun tampi
tak peh-in hong kizeel pah hi. Tu-in hih
pawlpite leitung mun khempeuh ah om a, amau omna ciat uh-ah pawlpi khang hat
pente hong hi uh hi. Tuate lakah Assembly of God pawlpi leh Church of God
pawlpite pen a nak khan pha diak pawlpite ahi uh hi. Hih pawlpite in Kha sunga
kituiphumna leh Kha Siangtho letsongte lim gen mahmah uh, biakna leh phatna
thupi bawl mahmah uh a, hauhna leh khansauna thuphate nakpi takin tangko uh hi.
Independent pawlpite
Europe ah pawlpi kipuahphatna a hong tun’ khit a sawt
loin pawlpi tampi tak – Puritanste, Congregationalistte, leh Baptist pawlpite
in tualsung pawlpite pen suakta takin a om ding deih uh hi. Ahi zongin kum
zalom 19 leh 20 sunga mission nasepna ah pawlpi tuamtuamte kipawlkhopna a hong
khan tawh kituakin hih pawlpite zong a khawk-khawk, ahih kei leh gam khat sunga
omte hong kipawlkhawm uh hi.
Ahi zongin Galpi Nihna hong bei zawh a sawt loin
evangelical leh Pentecostal pawlpite’ sung panin mi dang tawh kizom lo a tuam
om nopna lungsim a nei tampi tak hong om hi. Hih bang pawlpite in pawl dangte
bangi mi dang tawh kipawkkhopna (denomination) a neih loh uh hangin vai
tuamtuam ah a thu-uppihte uh tawh kalsuan khawmin nasem khawm (networking) uh
hi. Hih bang pawlpite pen bulpi nei lo pawlpite ahih manun denomination
pawlpite in pawlpi taktakin sang zo lo uh hi. Tua bek hi loin denomination
pawlpite pan a taikhia pawlpite hi sawnsawn lai uh ahih manin hih dan pawlpite
pen pawlpi liante in tuu a gu pawlpi ci-in ko uh hi. A sawt loin hih bang
pawlpite a hong tam mahmah uh ciangin pawlpi kahiang dang hong phuan uh a, tua
a pawlpi phuatte uh amau khut nuai-ah om sakin, denomination pawlpite mah
bangin tua pawlpite tawh hong kizom kik veve uh hi. Tua bek tham loin, kum 2000
khit huih lak-a kizopna (Internet) a hong hoih mahmah tawh kituakin America gam
ah pawlpi tampi takin kikhopna buk mun tuamtuam ah hongin, mun khat panin
internet tungtawnin a Senior Pastor pa uh thugen ngai khawm uh hi.
Mission Pawlpite
Kum zalom 19 bei kuan leh kum zalom 20 kipat cil lam-a
kipanin pawlpi tawn lo mimal leh lawmta kipawlkhawm mission kipawlna tuamtuam
hong piang hi. A tangpi in hih kipawlnate in pawlpite in a sep loh uh mission
nasepna tuamtuamte hong sem uh hi. Gentehna in, World Vision pawl bangin mi
cimawh mangbangte leh mi zawngte lakah na semin, Operation Mobilization in
Khristian laibu hawmna tawh Lungdamna Thu puak ding nakpi takin hong hanciam uh
a, leitung gam khempeuh phial ah tu-in na sem uh hi. Hih mission kipawlnate in
pawlpi in a bat phak loh leh a sep khak loh mi tampi tak phattuamna ding
semkhia uh hi. Hih tawh kituakin India gam sungah mission organization – Indian
Evangelical Mission leh Friends Missionary Prayer Band cihte hong kiphuan a,
India gam, a diakin Orissa, Chattisgarh, Bihar leh Gujarat state cihte ah nakpi
takin na hong sem uh hi. Hih bang missionaryte pen pawlpi’ sawl hilo ahih manun
a pawlpi phuhte uh tawlpi khat sung independent mission pawlpi hong hi uh hi.
Pawl khat pen a pawlpi a hong picin’ ciangin a kiang nai pen a om pawlpi liante
(CNI, Methodist) ap uh a, pawl khatte in tua pawlpite’ tungtawnin pawlpi thak
hong phuan uh hi. Gentehna dingin, Gospel for Asia mission pawlpite pen
Believer’s Church kici a, Operation Mobilization Indiate mission pawlpite pen
Good Shepherd Church kici uh hi. Hih bangin a pawlpite uh a hong khan semsem
ciangin a tawpna ah denomination pawlpite mah bangin hong om uh hi.
Kum zalom 20 leh 21 sungin Pentecostal pawlpite leh
local independent pawlpite nakpi takin a khan lai takun, denominational
pawlpite nakpi takin kiam hi. Tua mah bangin hun khat lai-a missionary a
sawlkhia ziahziah ni tumna gam lam pawlpite pen nakpi takin kiam a, ni suahna
gam lam leh leitaw lam-a pawlpite hong tam zaw ta uh hi. Tua bek tham loin ni tumna
lam-a denomination pawlpi lian tampi takin a thu upte uh leitung kikheelna tawh
kizui-in kheel toto uh ahih manin tua bang pawlpite tampi tak kitamkham hi. A
diakin neih kibang kiteen’na (same-sex marriage) tawh kisai ah America gam-a
Episcopal (Anglican) leh Methodist pawlpite sungah kikhenna liangpi piang a,
pawl khatin Asia leh Africa gam-a pawlpite lamah tai-in hong leh belh uh hi.
Tua bek tham loin, leitung bup pawlpi kipawlna leh mission kipawlna tuamtuamte
ah Asia leh Africa mite in makaihna hong leen toto ta hi. Tua bek hi loin,
mission kipawlna zumpi tampi tak zong nitumna lam gamte panin hih gam nihte ah
hong kisuan panpan ta hi. Ni tumna lam gamte in sum leh paai leh sanginn hoih
tampi a neih manun amaute pen gam dangte in tawl khat a beel lai hi bek lel a,
a sawt loin ni suahna lam gam tampi takte amau tawh liangko kikimin hong om pah
ding uh hi. Tu-in Korea gam pen leitungah America zom ah missionary tam a
sawlkhia pen hi a, a sawt loin China zong pen leitunga a Khristian milip tamna
pen leh gam hausa pen hong hi ding hi. Tua ahih manin Asia pawlpite pen a sawt
loin a madawk pen hong hi pah ta ding hi.
LAIBU ETTE
Cairns, Earle E. Christianity
Through the Centuries (revised edition). Grand Rapids:
Zondervan, 1996.
Firth, C.B. An
Introduction to India Church History. Madras: The Christian Literature
Society,
1983.
González, Justo L. The
Story of Christianity: Volume 1: The Early Church to the Dawn of the
Reformation. New York: Harper & Row Publishers, 1984.
______The Story of Christianity: Volume 2: The Reformation to the Present Day. New York:
Harper & Row Publishers, 1985
Hastings, Adrian (ed.). A World History of Christianity. Grand Rapids: William B. Eerdmans
Publishing Company, 1999.
Hrangkhuma, F. An
Introduction to Church History. Bangalore: Theological Book Trust,
2002