Thursday, 10 December 2020

HONG LANGPANGTE LEH I GAL TAKTAK KUA HIAM CIH TEL SIAM MASAK KISAM HI

 

HONG LANGPANGTE LEH I GAL TAKTAK KUA HIAM CIH TEL SIAM MASAK KISAM HI

Tribe/ethnic kici leh tribe/ethnic kipawlnate in Zomi a langpanna leh a mindaisak ding i bawlbawl zawk man ahi zaw tam maw? India gam ah tribe min a kinak zat mahmah bangin Kawlgam ah zong Tedim (Zomi) Association makai U Kapno in bel Tedim cih nak zat mahmah hi. Myanmar gam-ah Burmese government hun lai pekin "extremely ethnically diverse nation with 135 distinct ethnic groups officially recognised" in a ciamtehna sung panin "Officially recognized ethnic groups" ci-in CHIN ethnic category nuai-a om "53 different ethnic groups" lakah government in official in ciamtehna tawh a kipsak khitsa leh a omsa Tedim cih a zang hi bek hi. Tel hi le'ng zakdah luatna ding om kiuhkeuh lo hi. Ethnic groups sunga kihel min zang hi lel hi.
I LST bu nangawn ah "in Tedim Chin dialect" cih tuang lai a, i labu ah "Tedim Labu" cih tuang lai hi. I lai bel ni dangin Tedim kam mah zat dingin khua hausa ten common literature khat i neihkhawm ding a lunggulhna bangun Zolai bawlna dingin Cope topa in a sapkhawm lai-in na kikumkhawm uh a, Tedim pau i common literature a zat dingin na thukim uh hi. I Zolai hong bawlsak JH Cope' hun in Mikangte hong ukcip khum lai-in zong ukpite hat hun ahih manin a hatpen Sukte ukpipa Kam Hau' dialect na ci ngei lai hi. Tua hi napi-in namke tribe tuamtuam in amau pau in LST leh Labu leh lai a neih uh pen Zomi langpang hi uh teh, ci-in va ngawh mawk le'ng Zomi Movement ah kipumkhatna sangin kikhenna piang zawin thanemsak zawsop thei ding ahih manin minam langpang hi ci-in kipawlna dang phuante ngawh theihna ding om lo a, kipawlna neu khat tawh pahtawina a piakte uh zong Zomi langpan'na hi, ci-in ngawh theihna ding om tuan lo hi.
Tedim cih Myanmar a ethnic groups 135 official recognition om khin leh kip khinsa ahih manin a zat mah ahih manin zakdah luatna ding om lo hi. Zomi i cih in Zosuan khempeuh huam a, common language leh common literature i neihna ding mualmong et bang lai ahih manin a om nai lopi gengen in, i deih mah bangin a om khinsa gengen a, a zangzangte zatna zong va pum zakdah sak pah a, va pum muhdahna pen lungsim kawcik vai lua hi.
Tribe/ethnic leh nation leh tribe leh nation min tawh a om kipawlnate a kibat lohna i tel ding kisam a, hih kammal kibang lote kibangsa in buaipih lo zaw in common language leh common literature i neih theihna ding, kitelkhialhna ding sangin kitelsiam zawkna ding, kikikhenna ding sangin kipumkhatna ding, kiatniamna ding sangin khantohna ding, nungkikna ding sangin mainawt theihna ngaihsun zaw in, lungsim kawcik sangin lungsim taanzau sak zawk ding pen minam itte lungsim puak zia hi zaw hi. A tribe a it lo mipa in a minam it thei ngei lo ding ahih manin kitelsiamna dingin "safety valve" i bawl kei leh a sat luat ciangin pressure cooker bangin puakkhawm thei hi.
TA pen Zomi min leh Zomi bup kipawlna hi loin kipawlna neu zaw dang hi. Tribe a hat leh nation hat ding hi. Inn khuampi tampi kiphutte kip masa lopi-in innpi kip thei ngei lo hi. Tribe leh nation kisam lopi-in kigalneihsak sawm kei zaw le'ng i nation movement damdam in hong hatzaw ding hi. Tribe leh nation kigal ngei lo hi. Na kigalbawl sak sawm hangin dahpa lokho na bang lel ding hi. A tuamna bangin a zatna tuam zong na tuam tuak hi.
I hat pai nop luat ciangin tuk ding baihlam zaw hi. Nation cih pen zai lua ahih manin a tribe/ethnic sunga nautangte hatna tawh kituakin i paipih kei leh a tuk ding hong baihlam zaw kha thei a, a thahat ding i deih luat manin a thanemna dingin gakcip kha zawsop sak thei hi hang. Gam khempeuh in upadi nei ahih manin a khial i cihte constitution articles tua zahna palsat in khial a, tua penal code mun palsat hi teh ci-in FIR bawl khum theihna ding i neih a, a khialhna i gen theih mateng kuamah in khial ing hong ci ngei peuhmah lo ding a, right to assemble leh right to form organisation palsat loin kipawlna tuamtuam upadi palsat leh minam langpang ci-in kingawh zo ngei lo hi. Mihingte pen a khial sangin a kidiksak vive ihi hi.
Gam khat a upadi (law) sangpen Constitution i thupina i gen ciangin law a gen ihi bek a, LST thu tawh na khempeuh gawm pahpah in mek khop den keei pen democratic secular gam a tam zaw hi napi tua sang thei mahmah lo fundamentalist leh conservative leh theologian lam sinna nei politics uk khengval lua pawl khatte ngeina hi zaw hi a, Talibanisation or Islamisation of politics kici hi. Kingdom of Heaven leh Kingdom of Man a kibatlohna beek zong biakna leh naingyanzi (politics) UK leh thei kisa i hih leh a kibatlohna theih kisam hi. Thuciam Lui leh Thak pen constitution tawh kibang loin kibang ngei lo ding a, khat Pasian' thupiak leh a hu a mop kammal hi a, khat pen gam mite leh biakna tuamtuamte kuamah khentuam nei loin kituahna ding leh gam bitna ding, 'law and order' om theihna ding, thuman thutang in kivaihawmna leh ki-ukna a om theihna dingin upadi kibawl pen constitution kici hi.
Topa Jesuh in, "“Moses Thukham leh kamsangte’ thuhilhnate a phiat dingin hong pai hi, ci-in hong ngaihsun kei un. Tuate a phiat dingin a hong pai hi loin, amaute’ hilhna a kicingsak dingin a hong pai ka hi zaw hi. Hoih takin na phawk ding uh thu panin: Van leh lei a bei mateng, hih thukhamte a neupen khat nangawn’ deihna tangtung lopi-in mawkmai lo ding hi. Tua ahih manin hih thukhamte lak pan a neupente khat bek nangawn zui kha loin, mi dangte in zong a zuih lohna dingin a gen mite pen vantung ki-ukna sungah mi neupen hi ding uh hi. Ahi zongin hih thukhamte zui-in, mi dangte in zong a zuihna dingin a hilh mite pen vantung ki-ukna sungah milian hi ding uh hi, ci-in Matt. 5:17-19 ah na ci hi.
Jesuh lehhek in golhguk sum pia in a thatsak i cihte LST bek mah (Thuciam Lui bu sung) bek a bullet teta fundamentalist leh conservatives Judahte hi mah hi. Tua hun in Thuciam Thak om lo ahih manin amau thubullet Thuciam Lui bek a len teta Judahte leh democratic secular gam-ah om napi constitution (taang lai hileh Messiah ci pak ni gentehna dingin tel nopna dingin) om napi constitution thusim loin LST bek bullette pen kilamdang lua lo a, ethnics/tribe tampi teenkhawmna democracy ah a thubullet tetate uh 100% kizang thei den lo hi cih zong theih huai hi. Constitution pen kuamah biakna tawh kikalh lo hi zaw hi.
Innkuan khatin a teng khawm sisan khat a piang, zing leh nitak ankuang sawk khawm dente nangawnin kitot hun, kitelkhialh hun leh kihehsak hun a tuak ngei lo om lo hi. I minam kipumkhatna ding, kigawmna ding, thahatna ding, mainawtna ding, khantohna ding i deih takpi leh innkuan sunga a phengphi leh a lampialte i pampaih theih loh manin i it veve a, lampi man lakin itna leh deihsakna tawh thuhilh in i tai hilh mah bangin i minam sungah lampial leh gamta khial a om ciangin zong thah ding leh muhdahna ding vive bek online ah khahkhah zaw loin zol bawl a, huai bawl masa a, lampi man i lah a, i thuhilh ngekngek ding pen minam picingte leh i Khristian ngeina hi zaw hi.
Khat khialhna a khialh kik loh ding i deihsak takpi leh mipi muhna ah selpho leh tawlem pah lo zaw in, thah ding, tuamkoih ding, muhdahna ding bekin online ah khahkhia pah lo zaw in mimal in va kimuhpih a, a khialhna uh a phawkkik theihna dingun va tutpihin, a lampial lam uh va hilhcian theih ding pen minam khangto leh Khristian ngeina hi. Tua hileh amau mah in mipi zak dingin maisakna hong ngetna dingin aana tawh va sawlsawl kul se lo ding hi. A kithatthat, a kituamkoih leh a kimuh dingin kitawm lua lai mahmah a, i kimudah nuam zongin i kimuhdahna ding sangin i ki-it zawk ding pen ei adingin meet huai leh bit huai zaw hi.
I deihna leh i lunggulhna a kibang mah ahih manin tuam paipai lo ding, ngaihsutna kibang lote kikumkhawm in a hoihpen zuih dingin consensus lak pahpah kisam hi. Ngaihsutna kibat lohna hang, i paina a tuam zawk deuh manin minam langpang cihna hi pah sam lo hi. I launa dingin hong vaute, hong nengniam den nuam mite, thah dingin hong ngim in, hong buksim leh hong delhte pen i gal leh i minam langpang hi zaw bek hi. I gal kua hiam cih cih zong i theihtel ding kisam hi. I thuzawh zo a, a nak i pheh zo a, ei ngaihsutna dan lian neite bek ei tawh kipawl i sak lai teng kuamah tawh i kituak ngei kei ding a, kisam lopi-in gal ding a zongzong i hi lel a, i gal ding i hau semsem zaw ding hi.
Professor George Santanaya in, "A history uh-ah a hih khialhna panin sinna nei thei lote pen hih khialhna mah pal kik dinga hamsiatna ngahte hi," a cih mah bangin i hih khialhna panin i sin theih kei leh a vaisah zaw kipal to ngekngek lai ding a, hong ngak gige den hi. I gam leh minam it vangin dogal kisuah kei ni.
✍️Thang Khan Lian

BIAKNA LEH GAM VAI TAWH KISAI KHENSIAM NI (SECULARISM)

 

BIAKNA LEH GAM VAI TAWH KISAI KHENSIAM NI (SECULARISM) 

Secular i cih ciangin Latin kammal "saeculum" panin a kilasawn hi a, biakna leh naingyanzi (politics), tangpi tangta leh ki-ukna vaite (civic affairs and state affairs) kikkhenin kituamkoih a cihna hi a, biakna tawh kisu kha lo ding cihna hi peuhmah lo hi. Gentehna ding Kawlgam vai gentehna dingin zang pak le'ng: 1948 in Burmese Constitution nuai-ah Kawlgam pen secular state hi a, tua khit dam damin government policies pen socialists Marxist ideology in gam ki-uk zia zo mahmah hi. August 1961 in Burma gam Buddhist religious state suahsak ding na hanciam uh a, Ministry of Religious Affairs in Department for the Promotion and Propagation of Sasana (Buddhist teaching) nangawn na pan uh a, 1962 dong a khauhpai mahmah authoritarian military regimes (military junta) nuai-ah na omcip hi.
1974 kum in Burma gam-ah Socialist Constitution kiphiatin a kikhawlsak (suspended) ciangin upadi (constitution) in biakna suahtakna hamphatna (religious freedom rights) om mel nawn loin toi mahmah hi. Burmese government in huhna (compensation) pia loin sum sihsakna (withdrawal of currency notes without compensation), a economic mismanagement hang, Burmese socialism a lawhsapna hang, police hiamgamna leh ngongtatna khengval (police brutality), nekguk takgukna (corruption) leh galkapte in amau deihna bangin gam ukin a vaihawh (military dictatorship) cimtakhuaisakna leh deih lohna hangin 12 March 1988 – 21 September 1988 kikal sung 8888 Uprising or the People Power Uprising kici gambup ah lungphona hong piang hi.
Kawlgam gambup ah a kizeel 8888 Uprising hun in sisan naisan tampi luang a, mi 350–10,000 kikal in liamna leh sihna tuak (casualties) a, Thailand ah mi tampi a gal tai banah sangnaupangte tampi mah thau tawi in government a leh kipawlnate (insurgent groups) ah ban lut uh a, galkapte in galkap thahatna zangin 8888 Uprising a betdaih khit nungin freedom of religion kiseekneu beh semsem hi.
Ahih hangin Myanmar gam thuneite (authorities) in general in religious groups tuamtuamte amau biakna suakta takin a biak theihna ding uh phalna pia napi-in biakna pawl khatte in a biakna uh-ah hih ding leh hih loh cih gakna (religious restrictions) a koih khum banah right to freedom of religion palsatsak hi cih ngawhna tampi om hi. Burmese military government nuai-ah State Peace and Development Council (SPDC) in a uk hun sungin constitution or legislature om loin 1988 dong gam na ukcip uh hi. October 2006 Minister of Religious Affairs Brigadier General Thura Myint Maung in Kawlgam-a main religious groups lite - Buddhist, Muslim, Christian leh Hindu makaite samkhawmin hopih a, freedom of religion i gam ah om a, Muslim biakinn leh Christian biakinnte (mosques leh churches) ah suakta takin biakna pia-in a kikhop ding uh phalna kipia hi, ci-in na gen hi.
Myanmar gam milip 54 million (2009 in a kituatna) pha lakah 90% ten Theravada Buddhism (48 million kiim), 4% Christianity (1.65 million Baptists leh 550,000 Roman Catholics), 4% Islam (2.2 million), 1% Hinduism (550,000), leh 1% Mahayana Buddhism, Vajrayana Buddhism leh Animism biakna zui uh hi ci-in kiciamteh a, 2014 Census ah Myanmar Population and Housing Census in Buddhist 89.8 percent, Christian 6.3 percent, Muslim 2.3 percent, Hindu 0.5, Animism 0.8 percent, "other" 0.2 percent leh biakna a nei lo 0.1 percent om hi ci-in ciamteh hi. Myanmar gam pen a upadi sungah secular state hi khin hi. Religious state dan pianin a om hangin religious minority ten suahtakna a ngah veve pen i hamphatna lianpi hi.
Gambeel in gamdang ah tampi i taina leh tun' theihna dingin i paulap leh deih loh banah i langpan' pen securalism deihna hang, dictatorship, nekguk takgukna leh galkapte ngongtatna deih lohna hang hi pen napi-in gam nih gam thumna i va tun' khit ciangin extremist Christian ideologies kibumhaisakin secularism langpangin theocracy leh presidential dictatorship, police ngongtatna (police brutality) leh gam makai nekguk takgukna ah ngawhna tuakte Khristian makai muanhuai hi, ci-in a pum deih leh pum gupna thu vive kam beembeem in a awng religious bigots (biakna dangte leh ngaihsutna tuam neite biakna leh ngaihsutna thuakzawhna a nei vet lo) kitam mahmah leuleu laplap zawsop mawk hi. Ei tung bek ah nitaang ding, mi dangte tungah guahzu den ding cih a deih mi gilo kimlai mihoih a kineihkhem kitam mahmah hi.
Biakna leh politics gawmkhop pen cidamhuai het loin lauhuai mahmah a, nuclear galvan bangin a kihtakhuai mahmah leh a bei thei ngei lo gal (unending war) a piangsak galvan hi zawsop hi. Biakna leh politics gawmkhop manin zong Central Europe gamte ah Religious War ahih kei leh Thirty Years War kici 1618 panin 1648 kikal kum 30 sung Khristian leh Khristian - Roman Catholic biakna zuite leh Protestant biakna zuite kidona hangin million 8 kiim sihna na piangin na kigo lum zen uh hi.
Biakna leh politics a kigawmkhopna hangin a bei thei gal tu dong a pian'na dingin Jerusalem khuapi kituhna hangin zong Crusaders Wars a kici kidona lian giat vei tak Muslimte leh Christiante 1096 panin 1291 kikalin kum 195 sung piikpeek na kido uh hi. Judahte zong na peng tuan loin a nautang leh galkap kigawm 1.7 million kiim in sihna tuak uh a, crusaders 20 bek Jerusalem ah lut zo hi, ci-in historians ten ciamteh uh hi. Crusaders ten Jerusalem tawlkhat sung bek a lak zah hangun a kituhna mun uh-ah ah tu dong Muslimte biakna ah a siangtho pen thumna al-Aqsa Mosque, Dome of the Rome bek ding lai a, tu dong buai lailai hi.
I teen'na leitung pen Kingdom of Heaven hi nai loin Kingdom of Man hi a, gam upadi in biakna suahtakna dingin hamphatna (freedom of religion) hong piak peuh leh suakta takin i biak nop peuh kibia thei den lua hi. Tua ahih manin secular democratic gam-a teng i hih leh biakna leh politics a kikhenna pen ei bek hi loin biakna dangte leh minam dangte adingin a cidamhuai zaw leh a kilemhuai pen hi zaw hi. I biakna peuh hahkat lua kineih in i religious bigotry ideologies zatkhialh khak ding lauhuai mahmah hi. A dam thei lo natna bang thei ahih manin gam tam zaw in secular democratic government zang ta hi.
Spanish professor George Santanaya in, "History ah hihkhialhna panin sinna nei thei lote pen hihkhialhna mah pal kik dinga hamsiatna ngahte hi," a cih mah bangin eima biakna bek ultungsakna hangin Thirty Years War ah Roman Catholic church leh Protestant church kidona hangin 8 millions kithahna bang i pian'sak kik lohna dingin biakna leh minam tuamtuamte tawh i teen' khawmna ah biakna leh politics khemsiamin mi dangte tawh i kilem theihna ding i hanciam zawk ding pen Lai Siangtho' deihna hi zaw hi cih i phawk kisam hi.
Mi dangte’ gitlohnate thukkik kei un la, mi khempeuh in hoih hi, ci-in a ngaihsut ding bangin gamta un. Ahih theih lai teng mi khempeuh tawh na kilemna dingun hanciam un. (Rom 12:17-18)
✍️ Thang Khan Lian
No photo description available.