Sunday, 30 August 2020

 

POLITICAL SOCIETY LEH DEMOCRATIC GAMAH MIPITE IN I THEIH DINGA KILAWM I POLITICAL RIGHTS HI

Tu lai takin America gam mite buaipih mahmah DEFUND THE POLICE & MILITARY cih deih thu tangko (slogan) a otna tawh mipi lungphona (mass protests) ahi hi. Hih bangin police department reforms kalh leh nawhna (demands) democratic gam-a police ngongtatna kizatna khempeuhte zeel pah ding hi cih kimu thei hi. Tua bang i theihna dingin thusuak ngah theih kisam sese lo hi. Hih kammal a zatna leh a khiatna ahih kei leh a deihna bulpi thei loin mipite deihna thatang hatna zang khum tawh kibedaih sawm hi cih zong kimu thei hi.
US Constitution sunga First Amendment thukhun zangin "freedom of speech leh freedom to protests" a cih a political rights uh zangin lungphona neite langpang na tam mahmah veve a, US gam democractic state panin police state ahih leh fascist state a suahsak sawmte leh zawhtawh thu tawh aana leh thatang (force) zangin mipite aw (democractic voice) a betdaih nop manun Antifada hi, mob violence hi, terrorist ahi uh ci-in pum ngawh pong leh federal galkapte secret police bangin a kizatna zong kimu hi.
Democracy tawh ki-ukna gam taktakte ah vangliatna leh thuneihna (power) nei taktak pen mipite hi zaw a, gam uk thuneite, gam makaite, policete leh galkapte leh kumpi uliante thuneih hun pen ciangtan nei (limited term or tenure) lel ahih manin democractic gam khempeuh ah mipite thuneihna leh mipite kahna leh kikona aw tawlkhat sung police leh military forces zangin a kibetdaih zawh tei hangin sawt kibengdai zo ngei lo hi. Thuneih khempeuh ahih kei thuneihna sangpen (sovereign power) kici mipite khut sunga om den hi zaw ahih manin "THE POWER OF PEOPLE IS GREATER THAN THAN POWER OF THE RULER" kici hi. Tua bang a om kei leh political term in tua gam pen democractic gam kici thei lo a, authoritarian, dictatorship tawh ki-ukna ahih kei leh Fascist state ahih kei leh police state kici zaw hi.
Gam khempeuh ah government leh a nuai-a om police leh military i mawhpuakna pen a thuneihna uh leh aana neihte uh a pheng zat theihna dingna bek uh hi loin a gam mite nuntakna (life), suahtakna (liberty or freedom or rights), neihsa leh lamsa (property) uh a humbitsak (secured and protected) ding uh leh security bit leh kician a piak ding uh cih a mawhpuakna uh lianpen pen ahi hi. Tua bang a mawhpuakna uh gam uk kumpi government, police leh military leh authority (thuneihna) neite in a zawh loh ahih kei leh a thudon loh uh a, vangliatna/thahatna (power) bek deihin power bek a zat nop uh ciangin leitung gam mun khempeuh ah mipite lungphona, mipite ngongtatna (mob violence or riots), neihsa lamsate gukna leh halna (lootings and arson) leh suksiatna (vandalism) a piang hi bek pan hi. Thuneihna lente in a tavuan uh thudon lo ahih kei leh a zawh lohna munte leh gam uk makai gina lo in gam a uk ciang bekin mipite lungphona (protests and demonstrations) leh ngongtatna (riots) a piang leh kuangkhia hi bek hi. A lamdang hilo a, history piang khinsa a piang kik zel hi bek a, mikangte in "History repeats itself," or "What comes around goes around," a cihte uh hi lel hi.
Mihing khat ahih kei leh mimal (individual) khatin state/government/authority khut sungah a suahtakna (freedom) neih pawl khatte ama thukimna tawh apkhia (sacrificed) in, suahtakna dang a neih laite state/government/authorities (rulers) ten a humbitsakna dingun thukimna a neih (tacitly consented) ciangin SOCIAL CONTRACT agreement kici a hong piang theih tawh kituakin Thommas Hobbes in "state of nature" a cih mihing' ngeina leh dinmun (human condition) ah ut banga phengtat theih hun natural rights a kizat theihna bei, legal rights bulphuh in political order tawh ki-ukna a pian theihna dingin civil society a kici hong piang khia thei a, civil society hong piangkhiat khit ciangin state/government/authorities cihte hong piangkhia thei pan hi. Tua ciangin gam ukte leh thuneite (rulers or authorities) in legal rights bulphuh in gam leh minam vaihawm theihna dingin "political legitimacy" kici hong nei thei pan bek uh hi.
Social contract a om ma-in legal rights kici na om loin "natural rights" kici bek om ahih mihingte ganhing bangin gamtang thei uh a, suahtakna a neih khempeuh phengzat in gamta uh hi. A tha hatzaw pen in a thanem zaw leh zawngkhal zawte leh tawm zawte (minority) neihsa a ut bangin suhsak in, a suam leh sim (attack and invade) nop gam leh minam khatpeuh a suam leh a sim hangin legal rights kici na om lo nai ahih manin a thahat penpen ukna leh suahtakna "survival of the fittest" kici kilim zuih mahmah a, kilemna leh muanna om ngei lo, sa leh gal banga kidona leh ngongtatna tawh leitung kidim den a, a thanem zawte lungnuam in nungta lo hi (Animal Kingdom ah humpinelkai hatna nuai-a nungta gamsate mah bang). A thahat zo pen leh thunei zo pente bekin hamphatna khempeuh vompi' sahawm bangin ngah hi.
Tua bangin ganhing banga nuntakna a kizatna "natural rights" a kizat theina penmihing' bitna om theihna leh muanna ngah theihna dingin ngeina hilo cih kum zalom 17 leh 18 kikal Age of Englightment a kicih hun in (liberal ideas hong piankhiat hun) ngaihsutna hong piang hi. A tunga i gen natural rights leh legal rights pen political science subject sungah SOCIAL CONTACT THEORY ah a kilim sin mahmah thu leh a thulu or lesson poimawh mahmah ahi hi. Social contract cih kammal leh theory pen "The Social Contract" (French pau in: "Du contrat social ou Principes du droit politique" a cih) kici laibu 1762 kum in French philosopher leh political theorist Jean-Jacques Rousseau in a gelhna panin a kila sawn ahi hi.
Rousseau in Social Contact Theory hong tangkopih ma-in mihing dinmun leh ngeina zia a om loh (absent of human condition) lai hun ahih kei leh political order kici gam kivaihawmna ngeina a om nai lohna thu British philosopher leh "founders of modern political philosophy" kicite lakah khatin a kingaihsun Thomas Hobbes in "state of nature" a cih a sittelna leh etkhiatna (examination) nei-in "Leviathan" or Sea Monster kici a laibu gelh 1651 kum in a khetkhiatna sungah a kihtakhuai tuipi sunga ganhing a ut banga phengtat bangin mihingte ngeina na genteh hi. Tu hun bangin political order a om ma Hobbes' in "state of nature" a cih ah mihing' dinmun (human condition) mi khatpeuh ahih mimal gamtatna (individuals' actions) pen are ama mimal i vangliat neig leh a sia a pha khentel theihna bekin hen in len hi (bound by personal power and conscience).
"State of nature" dinmun panin kipanin (starting point) social contract theorists mipilte in bang hangin a sia a pha a khentel thei mite (rational individuals) in a ut bangbangin a phengtat theihna dingun natural freedom or natural rights a neihte uh polical order panin hamphatna a ngahna dingun amau thukimna tawh aanna tawh kuamah nawh lohpi-in amau ut thu tawh thukimna (voluntarily consent) nei-in piakhia uh a, political order omna ah a political rights uh bang hiam cihte political theory leh laibu tampi hong gelh khia uh a, amaute CONTRACTUALISTS kici hi. Kum zalom 17 leh 18 kikal hun sungin social contract leh natural rights theorists gelh mi minthang dangte pen Hugo Grotius (1625), Thomas Hobbes (1651), Samuel von Pufendorf (1673), John Locke (1689), Jean-Jacques Rousseau (1762) leh Immanuel Kant (1797) cihte hi uh a, tu ni dongin democractic states khempeuh leh political order a omna khempeuh ah thukhun kizuite leh ngaihsutnate pen amaute lai gelhte mah kibulphuh den lai hi.
A poimawh mahmah thu khat: Social Contract agreement leh theory ah mipite in amau natural rights or freedom neihte uh pawl khatte gam ukte leh thuneite in a suahtakna dang neih laite uh a humbitsakna ding leh a hamphatna (benefits) ding uh a sepsakna dingun a apkhiatna (sacrificed) bangun a humbit zawh kei leh a lehdo (rebels) theihna dingun rights nei uh hi cih John Lock in 1647 kum in "An Agreement of the People" cih manifesto a gelhna ah liberal movement elementary principles lakah "the right to private property and the consent of the governed" cih kician takin mipite rights na gelh hi. Tu hun in democratic gamte ah lungphona neihna tuamtuam i muh kawikawite pen mipite democractic rights lak panin a manpha pente lakah "right to freedom of expression" zatna hi a, government lehdo leh langpan'na kici thei lo hi.
Ahih hangin political order a om ma hun leh Social Contract agreement a pian' ma-in mihing khatpeuh in a suahtakna khat beek siit loin ganhing hangin a phengat theihna dingin natural rights a kineih lai hunte bangin lungphona neihna ah thau tawina leh pandemic hun in, "Masks ka zat nop kei leh ka zat lohna dingin right ka nei hi," ci-in thuneite in mask zat hamtang (mandatory) poimawh hi cih a tangko khit nungun ANTI-MASK protests nei-in thau khawng tawi lianga kitom pen kum zalom 16 hun lai-a mite ngaihsutna leh Midieval Age hun ah ciah kikna ahih manin ngaihsutna nei theite adingin zumhuai mahmah hi. Bang bang hiam cih leh Post-modern Age hun in Medieval Age ngaihsutna (mindset) nei-in gamtatna hi a, hun kilaih lam a phawk zo nai lo teng mi zia lahkhiatna hi.
Police kicite pen nautangte humbit dingin political order omna mun political society ah departments tampi omte lakah a kahiang khat hi lel a, nautangte nuntakna humbit in, political order a omna dinga mawhpuakna a len department khat hi bek hi. Nautangte mot thah theihna dingin Medieval Age hun-a Kumpite in Pasian in thuneihna khempeuh hong pia hi ci pongin "divine right theory" a phengzat bangun LICENSE TO KILL nei lo uh a, ngongtatna phengzat theihna ding license cikmah hun in kipia ngei lo hi. Tua ahih manin "Defund the police & military" cih bulphuh a lungphona neite nawhna leh kalhna pen police leh military beisak or phiatmang ding cih cikmah in nawhna bawl ngei lo uh hi. A siah piakte uh vompi sahawm a bat ciangin police ngongtatna ding leh military budget adingin tam kizang lua in, mipite hamphatna ding education lamsang, universal healthcare lamsang, youth services lamsang, housing lamsang leh Green Deal thak cihte ah a kizat dingin nawhna leh ngetna a bawl uh hi bek hi.
Gam khatpeuh lam kikna ding leh hatsak kikna dinga kisam pha diak education, universal healthcare, youth services, housing, infrastructure tuamtuamte bawl leh lamna ah siah piate sum zong a tam zaw a kizat ding deih uh hi bek a, police leh military langpang hilo uh hi. Pawl khatin a deihna uh leh a nget uh a piak nop manun gam leh minam langpang hi ci-in Antifada or Terrorist hi ci-in pawng ngawh in zuau bulomtang tawh kikhemna ding thu vive kutpihpih uh hi. Siah piate sum pen police department leh gam dangte suamna dingin military budget multi-billions bei bekin zat ding cih leitung ah thukhun omna gam koi mah om lo hi.
Mipite in amau siah piak sumte tawh mipite hamphatna ding a nget uh pen mimal hamphatna ding leh galvan bawl billionaires tam lo leh corporates tawmno khatte hamphatna ding bek sik leh tangin a ngen hi peuhmah lo uh hi. Gam mite, tangpi tangta in noptuamna leh hamphatpih ding a ngen uh hi zaw hi. Sum tampipi government leh thuneite golh gukna leh piakkhiat tawh amau meetna dingin government leh politiciante in policies a bawlsakna dingun a thuzawh mite (lobbyists) sum tawh a kiphak vak nuam den politiciante, arms companies leh lobbyists pawl khatte interests a nget leh kalh un va lawng kha ahih manin a zadah tam mahmah hi zaw bek hi. A hamphatpih ding mipite in DEFUND THE POLICE & MILITARY zakdah pen pilna leh thu ngaihsut theihna hilo zaw in haina leh eima hamphatna ngah ding nangawn theih lohna hi zawsop kha ding hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports
Image may contain: text that says "DEFUND THE POLICE MILITARY GREEN NEW DEAL HOUSING EDUCATION YOUTH SERVICES UNIVERSAL HEALTHCARE"