BANG HANGA LEITUNGMI A TAM ZAW TEN ISRAEL KHUAPI JERUSALEM HI CIH SANG THEI LO HIAM?
Jan. 15: US President Donald Trump in Dec. 6, 2017 in Israel khuapi dingin Jerusalem kiciamteh a, Tel Aviv panin Jerusalem ah US embassy tuah ding kipan ta hi ung ci-in a pulak pen international law palsat ahih manin leitung bup makaite mawhpaihna a ngah banah gupna gam 9 makaite tung bek panin ngah hi. Jerusalem khuapi i cih pen David in 1000 BC pawlin Jebus mite khua na sim a, Israel khuapi dingin na zang hi. Solomon' tapa Rehoboam' uk hun 930 BC kiim Israel Kumpi ukna Leilu lam Israel Kingdom (Shechem leh Samaria kihelin) leh leitaw lam Kingdom of Judah (Jerusalem) in hong kikhen hi. Jeroboam in Israel kum 40 sung uk a, kamsang Jonah leh Amos' tungah a citna leh migitna hangin Jehu' ukna leh Israel mite tunga gimna tung ding gelkholhna tung lo hi. Thu um lo Nineveh khuapi mite a mawhna panun kisik kik dingin Pasian' sawl Jonah thugenna hangin a kisik kik uh hangin Israel mite a khialhna panun kisik kik nuam lo uh hi. Kingdom of Israel kicihna lam 772 BC in Assiria ten a sim ma dong uh a suakta a, kumpi gam (independent kingdom) in ding hi. Kingdom of Israel pen 930 in kipan a, Neo-Assirian Empire kici ten a lak uh 720 BC in bei hi. Tu-a Kingdom of Israel kicihna sungah gam thak Israel, Palestine, Jordan, Lebanon leh Syria hong piangkhia hi.
Jeroboam a sih ciangin a tapa Zechariah in hong uk hi. A khialhna leh a thanemna hangin kha guk sung bek a uk khitin mipi muh tangpi in Shallum in that hi. Shallum in Jehu' innkuanpihte khempeuh vat mai a, Israel hong uk hi. Kha khat bek uk man a, Manahem ben Gadi in that in uk hi. Galkap siam ahih hangin ama mai-a Israel kumpite sangin hoih zaw tuam lo a, kiphinna om hi cih thuleng (rumours) a gin' peuh mah ciangin mulkimna nei loin kiphinna om hi ci-a kigenna khuapite vat in hal tum a, mi tul tampi that hi. A gitloh gamtatna hangin sawt uk zo lo a, amah deih lo hong tam semsem hi. Israel sunga buaina, kiphinna bek hilo in a pua lamte simna hangin Israel hong dengdel semsem hi. Kamsang Amos in a genkholh mah bangin Israel gam kiim-a om Assiria kumpi hong khangkhia a, hong hat semsem hi. Israel kumpi ten Pasian nung heisan in milim a biakna hangin Assyria Kumpi Put in Israel nitumna leh leitaw lam na sim a, Israel kumpi Mahanem in Assyria kumpi Pug na nang zo loin a lungkimna dingin Israel mite khat tung panin silver shekels 50 na kaikhawm a, silver talents tul khatin na pia a, siah zong na pia hi.
Mahanem in kum 10 sung uk a, a sih khit ciangin a tapa Pekakiah in a pa' za hong laih hi. Pekakiah in kum nih a uk khitin a galkap general Ben Pekah Remaliah in that hi. Tua khit nung Assyria galkapte Israel in a thuaklah hong kipan ahih manin kiphinna nei dingin Syria kumpi Rezin tawh kipawl leng Egypt galkap ten hong gum ding cih lametna tawh Ben Pekah Remaliah in kiphin hong pan hi. A pawl dingun Rezin leh Pekah in Judea kumpi Jotham leh Ahaz a cial hangun kamsangte awi lohna hangin Jotham leh Ahaz in pawlpih nuam lo uh ahih manin Pekah leh Rezin in Judea sim uh uh hi. Ahaz in Assyria kumpi Tiglagh-Pilesar' huhna ngen a, Pilesar in Syria kumpi Rezin that in Rezin' ukna Assyria gam suaksak hi. Tua khitin Pilesar in Israel leilu lam a tam zaw sim in, Israel mite galmat in a gam ciahpih hi.
Israel kumpi nunung pen Hoshea: Tiglagh-Pilesar in Israel Kumpi Pekah' ukna panin kiphinna pan dingin Elah' tapa Hosea zang a, Hoshea in in Pekah' ukna a kum 20 kumin that a, Assiria' thusiamna tawh kum giat khitin Israel vaihawmna (administrator) zaa len hi. Hoshea' uk hun sungin Israel niamkiat semsem a, a vaihawm siam lohna hangin Israel Northern Kingdom suaktakna ding lametna hong bei hi. Tiglagh-Pilesar a sih khitin a tapa gilo mahmah Shalmanesar in a za laih a, Israel leitang khat khit lak hong kipan a, Samaria cih loh Israel leitang gen tham ding om loin la hi. Cimawh a om Hoshea in Egypt huhna ngen a, tua thu Shamanesar in a theih ciangin Hoshea thong ah khum hi. Israel Northern Kingdom khuapi Samaria khuapi kum thum a bit hangin 720 BC in tuk a, Kingdom of Israel (Ephraim' ukna) zong bei hi. Israel mite tul tampi galmat in kiman a, amau teen'na munte ah Assiria mite (a tam zaw Kuth mite or Kutheans) Israel mite tawh hong tengkhawm (assimilated) uh a, tua mite Samaritan mite kici hi.
Israel ten Pasian a biak lai hangun milim bia tam mahmah hi. Assyria Kumpi in Israel galmat tam a gam ah a ciahpih luat manin Israel minam 10 (Ten Tribes) kicite ciamtehna ding hong bei hi. Judah ten David' suan panin Messiah hong pai ciangin' Ama' makaihna tawh Israel mite pumkhat suak kik ding uh a, minam kipumkhat, gam khat, leitang khat leh Pasian khat nei kik dingun kilamen uh hi. Messiah (Jesuh) hong pai ciangin na um zo loin na lehhek uh a, singlamteh tungah khailup dingin Pilate tungah na ap uh hi. Tu dong Israel ten Messiah dang ngakngak lai uh hi.
1947 in UN in gam khenna geelna a neih Partition Plan kici tawh Palestine gam Judah leh Arab gam (states) in hong khen uh a, Jerusalem special status kipia a, thuneihna khempeuh leh ukna (sovereignty and control) pen leitung bup (international) nuai-ah i.e. UN khut sungah kikoih hi. UN in Jerusalem special status a piakna ah hih khuapi pen Abrahamic religions kici Abraham' Pasian bek a bia Judaism, Christianity leh Islam biakna zuite mun siangtho (holy places) dingin hamphatna tuam ngiat kipia hi. UN Partition Plan in Galpi Nihna hunin Nazi ten leitung mun tuamtuam ah Judahte a kilom thahna (Holocaust) hangin Judah mite cimang ding khualna tawh Palestine gam panin Israel 1948 in leitang a piak hangin Israel tua tawh lungkim loin international palsat in tua khit a sawt loin Israel galkap ten West Jerusalem la uh a, amau leitang hi ci-in pulak uh hi.
Tua tawh Israel lungkim loin gamkeek hong kisaan lai manun 1948 Arab-Israel War hong piang a, West Jerusalem sunga mun siangtho a kiciamtehna mun teng Israel in la hi. Tua khit nung gamkeek a khawlsan lo uh ahih manin 1967 in Arab-Israel War (Syria, Egypt + Jordan vs Israel) hong piang kik a, tua gal bei kuanin Israel in international law palsatin East Jerusalem hong la-in uk khum (occupied) uh hi. Israel in Jordan' ukna nuai-a om East Jerusalem a ukkhum khitin a min in Jerusalem khuapi bup Israel' ukna leh thuneihna leh vaihawmna (de facto Israeli control) suak napi US kihelin leitung bup a thukimpih kuamah om lo hi. 1980 in Israel parliament in international law palsat mahin "Jerusalem Law" kici tawh Jerusalem khuapi amau adingin ''a kipumkhat" leh a "kikhen thei lo a tawntung khuapi" hi ci-in pulak kik uh hi. Ahih hangin leitung gam kuamah a thukimpih om lo hi. Hih thu hangin Palestine-Israel buaina ven'sakna dingin Jerusalem pen thu buaihuai lianpen tu ni dong suak hi.
"Jerusalem Law" thuk kikna ding UN Security Council in 1980 in Resolution 478 passed a, "kimanna ding leh zatna ding om lo" ("null and void") hi ci hi. Thukhun/thukham palsat in Israel in East Jerusalem a lakna (illegal annexation) pen international law thubullet tampi palsat a, UN in Israel in East Jerusalem a lak hangin tua leitang sungah thuneihna khempeuh (sovereignty) nei lo hi ci hi. Hih thu hangin tu dong leitung bupin East Jerusalem pen a ki-ukkhum leitang (occupied territory) hi ci-in ciamteh hi. Tua loin Jerusalem pen Israel' khuapi hi cih US leh Russia kihelin leitungah ah gamdang kuamah a thukimpih om nai lo a, Dec. 6 in Trump administration in West Jerusalem pen Israel khuapi hi ci-in a ciamtehna thu pulakkhia hi. Palestine ten Palestine state khuapi (capital) dingin mai lam hun ciangin East Jerusalem zat sawm uh hi.
Tu lianin Israel ah leitung gamtuamte embassies-te Jerusalem khuapi ah a koih kuamah om nai lo a, Tel Aviv vive zang uh hi. Ahi zongin gam pawlkhat ten Jerusalem ah consulate offices kici khualzin gamvakte huhte nasemte zum dingin a zang om hi. Israel in East Jerusalem a ukkhum hangin hih leitang tungah Palestine mite a dim a ha-in teng veve uh a, ahih hangin Israel in amau gam bangin a tuat hangun tua sunga Palestine tengte Israel gammi hihna (citizenship) pia lo uh hi.
Tu lianin East Jerusalem ah Palestinete 420,000 kiim "permanent residency" ID cards tawi uh a, tua loin tawlkhat sung kimang ding (temporary) Jordan passports a tawi hangun gammi hihna ciamtehna dingin (national identification) number tuang lo hi. Tua ahih manin Jordan gammi hihna taktak nei lo uh a, governmental services ngah theihna ding leh education fees khiamna hamphatna cihte nei lo uh hi.
Tu lianin East Jerusalem ah Palestinete 420,000 kiim "permanent residency" ID cards tawi uh a, tua loin tawlkhat sung kimang ding (temporary) Jordan passports a tawi hangun gammi hihna ciamtehna dingin (national identification) number tuang lo hi. Tua ahih manin Jordan gammi hihna taktak nei lo uh a, governmental services ngah theihna ding leh education fees khiamna hamphatna cihte nei lo uh hi.
Jerusalem khuapi sunga Palestine omte pen gam nei lo (stateless) leh thukham haksatna lianpi tuak uh a, Israel ahih kei leh Jordan ahih kei leh Palestine gammi hihna kician nei lo (legal limbo) leh human rights palsatte khutlum leh nengniamna thuak in om ngitnget den uh hi. East Jerusalem a Palestine tengte pen tua mun amau leitang leh a pianna uh ahih hangin amau rights hilo in Israel in gamdang gambeelte (foreign immigrants) ci-in hamphatna pia a, inn nei theihna dingin (residency status) na tampi Israel kumpi tung panin a kisamte a buaipih ban uh-ah a innte uh kisuksiatsak ding lau in a teng den minamte ahi uh hi.
Jerusalem leh West Bank leh Gaza Strip gamgi pua lamah tawlkhat sung a tengte leh gamdang ah tawlkhat sung a teng Palestine mi peuhmah a teen'na mun uh-ah teen' kik theihna ding hamphatna a ngah nawn lohna ding uh baihlam mahmah a, Jerusalem a tengte adingin baihlam diak zaw hi. Jerusalem a teng ahihna uh thuman tawh lahna dingin a gamtatnate (deeds) uh, a inn sapna uh "rent contracts" leh a khasum ngahna laite (salary slips) kihelin lai poimawhte a lah den uh kisam a, gamdangmi hihna citizenship a ngah uh leh Jerusalem khua-a teng ci-a ciamtehna khahsuah lai uh hi. Ahih hangin leitung gam khatpeuh a teng Judah mi khatpeuh in Israel ah teen' theihna ding (right to live), Israel citizenship ngah theihna ding leh ciah kik theihna ding Israel's Law of Return kici thukham tawh hamphatna nei tuam sese uh hi.
1967 khit nungin Israel in Palestine mi 14,000 hihna (status) phiatsak ta hi ci-in Israel rights group B'Tselem in ci hi. Tua loin Israel ten international law palsatin East Jerusalem ah Israel mite teen'na mun ding "settlement" kici thukham tawh kitual lo "illegal settlements" kici tampi bawl ta uh a, bawl behbeh in bull dozer ahih kei leh JCB tawh Palestine mite inn tampi suksiatsak uh hi. UN in Israel in settlements project a bawlte pen mi' gam leh leitang ukkhum ahih manin Fourth Geneva Convention palsatna hi a, Fouth Geneva Convention tawh kituak lo hi ci hi. East Jerusalem bek ah Israel in settlement 200,000 lam ta a, settlement complex golpen khat ah Israelte inn 44,000 kilam hi.
Tua banga Israel settlements kibawlte kulh tawh ki-um (fortified) a, Palestine mite innte a kisuksiatsak banah Palestine mite bitna, suakta takin a lut leh pusuak theihna (freedom of movement, privacy and security) ding uh kiphal loin Palestine ten hih bang rights nei lo uh hi. Israel in Palestine mite hih banga a bawlna pen minam tuam bawlna "apartheid" kici UK in South Africa gam a uk khum lai-in a zat tawh kibang a, human rights palsatna ahih manin Jerusalem khuapi pen leitung bup in Israel khuapi in sang lo hi.
Thukhupna: Piancilna (Genesis) 12:1-3 ah Pasian in Ur khua (Mesopotamia tu-in Iraq gam) panin Abram a kamciamna ah .... Topa in Abram kiangah, "Na gam, na beh leh na pa' inn panin nang kong lah ding gamah pai in. Thupha a ngah dingin minam lian khatin nong hong bawlin, thupha hong pia-in, na min kong liansak ding hi. Nang thupha hong piate thupha ka pia ding a, nang hong samsiate ka sam sia ding hi. Nang' thupha ngah bangin thupha a ngahna dingun leitung midang khempeuh in hong ngen ding uh hi, a ci hi... na ci hi. Uk khua panin Pasian ciamna Abram in manawh a, Haran panin a paikhiat in kum 175 pha a, a zi Sarai leh a sanggampa Lot, a neihsa leh a sila ten zui uh hi. Abram' tapa upa pen a zineu Hagar tawh a neih Ismail suante leh Jacob' tapa' Esau suante pen Palestine mite (Arab/Muslimte) hi. Pasian in Abram (Abraham ci-in a min a laih ma) kiangah "nang thupha hong piate thupha pia-in nang hong samsiate ka samsia ding hi" na ci ahih manin Abraham' suante Judahte beh hilo hi cihna hi pah hi. Abraham' suan ten thupha a ngah kim leh Judahte bekin thupha ngah lo ding a, leitung mi khempeuh in zong Abraham' thupha ngah ding uh cihna hi lai hi.
Abraham' suante hih manin gupna ngah ding hilo a, Jesuh in, "Keimah in Lampi ka hi a, Thuman leh Nuntakna zong ka hi hi. Kei suang loin Pa kiangah kuamah tung thei lo ding hi," (Johan 14:6) ah na ci ahih manin Jesuh suang lo, um loin a nial peuhmah vantung gam tung lo ding hi cih kitel sinsen hi. "Topa' min pen tausang muanhuai tawh kibang a, thuman mite in belin lungnuamin om thei uh hi," ci-in Paunak 10:10 in ci ahih manin thuman mite bekin lungmuangin om hithiat thei bek ding uh hi. Jesuh in Matthai 16:26 ah, "Mi khatpeuh in leitung khempeuh a ngah hangin a nuntakna bulpi (kha a cihna) suplawh leh bang phattuamna om ahi hiam? A nuntakna bang tawh lei kik thei nawn ahi hiam? A Pa' minthan'na vang leh a vantung mite tawh Mihing Tapa hong pai kik ding a, mi khempeuh amau' gamtatna ciat tawh kizui-in in a thuak ding hi," ci ahih manin gam leh leitang keekin leitung bup i ngah hangin i nuntakna suplawh in, i gamtatna in thukham a palsat manin thukhenna mai-ah mawhsakna tuakin i kha-in vantung gam a taanlawh leh a mawknapi taktak ahi hi.
Huaiham lua, duhhop lua si phot. Vantung gam taanlawh lailai khak ding kidophuai mahmah hi.
Source: Chabad.org; Wikipedia; Al Jazeera
@ Thang Khan Lian #ZUNs
@ Thang Khan Lian #ZUNs

