Monday, 22 June 2015

MI THAHAT PU LET KHUP

MI THAHAT PU LET KHUP MUNLUAH

Let Khup Munluah pen 1860 in Kawlgam-ah piang hi. Amau unau pasal 3 hi ua, Pu Awn Thang a upa hi a, Lian Son pen a nau tum ahi hi. Amau unau lak panin Let Khup pen ei Zomite lakah mihat in kigen hi. Thagum nei mahmah in, huham mahmah a, a tun pi (feet) 6 in sang hi. Let Khup Singngat khua kisat kum in na pang hi. 1910 pawl in Zo Gal kipatin Singngat khua-ah si hi. Let Khup kamsiat mahmahna khat bel tapa goluah ding nei loin si hi. Let Khup Munluah hat dante:

1. Kum 1900 in Singngat ah a upa Awn Thang inn ah Let Khup in Sial tal nga a kii ah man-in sial puk zo hi.
2. Let Khup in pasal nih a ban khat tuaktuak ah kiluai sak in furlong 1 (201 metres or one eight of a mile) paipih zo hi.
3. A gam vakna khat ah Sakhi tal khat man a, a thungpi/tual ippi ah guang lut a, tua khit in Ngal delhin gamlakah taipih zo lai hi.
4. Lo-a kipan buh tin/bung 6 khat vei thu in pua zo gige hi.
5. Mau pum deih takin a puak leh a inn bang cing ding khat vei thu in pua zo hi. A nuai lam teng tensa suah hi.
6. Mi hat leh mi hangsan ahih manin ama’ khangual leh ama’ nuntaklai in mi zawh loh khat beek nei lo hi.
7. Gamsa nam khempeuh mat loh khat beek nei lo hi.
8. Kilometre 35 a gamla ah zing meh ding Sakhi pum khat va man man hi.
9. Mi tha gol leh mi khaupaih ahih manin buh gum/a hul duh deuh se hi. Nga tong tan a sau a ling la khia se loin a tawn tep hi.
10. Pu Thawng Khaw Cin Suan kici Suangpi khua a om, mi tha gol leh mi hat leh minthang mahmah tawh kibuan uh hi. Let Khup in zo zel a, Thawng Khaw Cin Suan in zo zel hi. Tua bangin a kibuan lai un khat vei singtuai baan cia a gol tuan tan uh hi. Let Khup in Thawng Khaw Cin Suan’ khe lang khat mat sak a, nakpi in a kaih leh Thawng Khaw Cin Suan in singtuai bot khia kha zaw zen hi kici liang hi. A tawptawpna ah Let Khup in a zo hi.

___________________________________________________________

MI THAHAT PU NGULLIEN

MI THAHAT PU NGULIEN


Pu Ngullien pen mi lamdang mahmah khat hi a, Zomi mihatte lakah a minthang mahmah diak khat ahi hi. A unau lak pan un a tum pen ahih manin nu leh pa’ deihsakna tang in, kingeksak mahmah leh khelpen thuah hi.
A naupang lai in nikhat a kong khak uh len in a din leh uipi khat in va liak thuamthuam hi. Aman zong nuammawh sain tua uipi man suk in, leisatna zialzial hi kici hi. A tangval ciangin a dumbeel neih sun kituh in buai mahmah uh hi. A nau tum pen ahih manin dumbeel tang zo lo hi. Ngullien zong thangpai in inn pua lam ah pai khia in a nu kiangah, “Na omna mun lian ah bizang ong sun pawt in” ci hi. A nu’n a lungsim thei ahih manin a om lohna ah bizang ong sun hi. Tua khit phet in Ngullien in thakhat in suk khatin a inn saklam, a inn khanglam dong [a inn bang uh gua koptah a kiphan hi ven] khawh pailet hiau hi. Tua ciangin a nu’n hi bangin a heh ciangin hi dan a om a hih leh ong that kha ding hi cih a lauh manin a dumbeel pia pah hi kici hi.
Ni khat Ngullien te’ buh na kiguk sak hi. Hih thu a theih phet in amah zong lo hong ding in kuan pah hi. Lo ah sawt sim a om khit zawh ciangin a galte buh gu ding in ong kuan ngeingai uh hi. Aman zong a muh phet in buh gu ding a ong kuan teng delh mang kek hi. Tua khit a sawt loin hon khat ong kuan leuleu uh hi. Buh gu ding a ong kuang kikte pen pasal hat mahmah leh nupi hon hi uh a, hiam hei zong tawi uh hi. Ngullien in a temsau dokkhia pah a, a nu a pa cih khen tuam se loin vaatpuk zialzial hi. A lak uah numei khat bek hing khawi a, tu nu tangko dingin kik sak hi. Tua nu a tun kik ciangin a khuapihte  thangpai mahmah uh a, a khuamite sihna sisan mawk luan sak lo ding in kiciam uh hi. Tua khit a sawt loin Ngullien amah guak in gam vak hi. A gam vakna Sazuk tal khat mu in kap a, ahih hangin tua Sazuk si lo in liam hi. Tua a Sazuk kap liam a galte tumphual ah va tai lut hi. A galte’n a muh phet un mi thahat bekbek 7 kitel khia in tua Sazuk na sat lum uh a, na seh sat uh hi.
Tua laitakin Ngullien ong tung lian a, “Eh ka sa na na sem mawk uh a, hih delh a nitum hi veng” a cih leh tangvalte nuihsan in hi cin dawng kik uh hi, “Na sa delh zong sem ding, nang zong ong sem lai ding…Ngullien na zonzon tun muta ciai leh” cin hangsantakin na dawng uh hi. Tua khit in, “Khat vei ni pen nang a, tuni pen ko a” na cih beh lai uh hi. Tua ciangin Ngullien in, “Eh, a kimu ding teng mah kimu kha I thong ve leh” ci in dawng hi. A galte lak ua hat pen in simmawh bawl diakse in a ut bangbang in ko gawp hi. Tua ciang in Ngullien in, “Kithawi vua leh” ci guap hi.  Tua khit in kilai uh a, kua mah in Ngullien sat kha loin a taikhia hi. Tua khit ciangin nung delh uh a, delh ngap nawn loin a dang teng khawl in a lak ua a hat pen in delh zom suak hi. A dangten “Ngullien lutang ong ciahpih kik ta peuh lel in cia” ci in mun khatah na ngak uh hi. Ngullien in mun khatah na lamtan in, tua a lak ua hat pen pa a temsau tawh a sut leh a phaw tawh na dal man hi. Ahih hangin Ngullien hat lua ahih manin a temsau in tua phaw sun pai let a, a galpa’ awm na ngawn a sun pai let hi. Ngullien in a ngawng tan sak a, a galpa’ lutang pua in inn lamah kipuak valval hi. Inn a tung ciangin a innkuanpihte’ kiang ah, “Tu ni a ka Sazuk mat bel Sazuk mawkmawk hi lo hi” ci hiau bek hi.
Khat vei a khualzinna lam ah inn lam a om lai mi tuak kha hi. Ngullien in in zong maupum bang zah kisam ding cih tel lo ahih manin khat vei thu in inn bawlna ding a kisam mau pum inn khat cing ding pua valval in tua inn lamte kiang ah nga ziau hi.
Khua khat ah kua mah in a ngap loh uh a kihtak mahmah khat uh om a, tua pan mi a thah ciangin a ha tang lakhia in a ngawng ah awk zel hi. Tua pa in Ngullien munuam cin vel kawikawi hi. Ngullien in ong that sawm peuhmah that ziau ding cin kisa khol hi. Nikhat ong kimu kha uh a, tua mi hat pan, “Nong thei hiam?” a cih leh ong thei mah ing cin dawng hi. Ngullien in “Ong pai ing ei, nang zong ong pai o” cih thuah in a teipi tawh tua pa’ nak sut sak hi. Tua pa nakpi takin a kisang leh a teipi bang kitan liang hi.
Ni khat kawlsai lak ah a vakna ah Ngalkhawhang (Khadam/misau) khat tawh kituak kha hi. Nakpi takin a kilai zawh uh ciangin Ngullien in zo a, tua Ngalkhawhang inn lam ah pua vauvau hi. A khuapih ten a muh ciang un lamdang sain Ngullien kihta semsem uh uh hi. Ngullien’ ni in hih bang in la phuah hi:
“Nah sing nuai a tawn ban na kai leh, Tuai in Kamkei bang in a ging lo maw”
Ngullien in hi cin dawng kik hi:
“Tuai in Kamkei bang bang ka ging hi leh Vangkhua lai ah lawhsang a thang ding ka ut hi” cin dawng hi.

Ngullien in tom vei nuntak sung in neih leh lam bang mah neih loh cih pen a ngaih dan hi lo a hih man in sum leh pai khol khawm in hausa mahmah hi. Ahih hangin gal a hauh ban ah khua kiim khua kiang ten haza lua uh ahih manin aisan siam numei khat khat guai in that sak uh hi.

MI THAHAT PU HEM LAM TUNGDIM

MI THAHAT PU HEMLAM TUNGDIM

Hem Lam Tungdim kum 1865 in Pangsang gam-ah piang a, Pu Zam Huat’ tapa ahi hi. Amau unau numei 2 leh pasal 4 pha uh a, ei Zomite lakah mi thahat khat ahi hi.
Hemlam pen migi in kuamah tawh kitawng, kilai ngei lo mi hi a, kamtam in ciamnuih uk mahmah khat hi. Nitak ciangin a inn uh-ah lengla hau thei mahmah a, mi kamtam leh thugen siam ahih manin khuasung buaina, mo thu, gam thu leh khut khelhna mun tengah palai dingin seh leh teel-in na pang den hi. A kihelna peuh-ah buaina gen veng loh khat beek om ngei lo ci'n kigen hi. A neu, a lian in it in leh neel tek uh hi.
Hemlam’ zi Deihcing hi a, amah zong ei Zomite lakah numei tha cing, duang cing leh hat khat ahi hi. A zi in ama’ hatna mu ngei lo a, mi’ gen bek in za hi. Ni khat a zi tui tawi dingin khuan a, Hemlam in a nungah sim zuih hi. Luikhuk phak ma-in lamkawi khat-ah na busim a, a zi’ pai ding na ngak hi. A zi ong pai toh ciangin lam to-ah kal sawm ding bang a kigam lat khit ciang un Hemlam in a zi’ tuithei puak tungah lengto in kan ziau a, a mai-ah tu hithiat se hi. Tua ni a kipanin a zi'n a hat dan tel pan hi.
Ni khat Hemlam Moirang khua-ah va zin hi. A kik lam in Pangsang khua nawl-a khotung ah Sialpi hang lianpi khat (ta thum nei) in delh hi. Tua Sial hangin Hemlam bawh suk vat a, ahih hangin aman a kii ah manin lamkhang lamsak satna in nei ziau hi. Tua khit in a Sial in naih ngam nawn lo hi.
1925 in Lhahvom khua hausate’ inn sing pua dingin kuan hi. Khuasik laan lai ahih manin Hemlam zong khuasik in pha hi. A paina ah Zuang sing hoih mahmah khat mu a, tua sing tang mahmah in, a bul leh a lek/dawn lam a liatdan kikim hi. Laam 10 in sau a, khap 3 in gol hi. A lawm ten khuasik/damlo ahih manin tua sing a puak ding a phal loh hangun aman dam loh hang-a sing puak loh ding cih zum huai sa ahih manin tua sing mi 10 in a puak sawm uh aman a laizang takah lenin amah bek in gam lak panin khua sung dong pua lut giahgiah lel hi.
Khat vei a khua uah Lunkhaw kici khat in a inn-ah Zusa mei in a khut leh kamsiatna tawh a inn kangsak a, a inn sak lam dong peh to hi. Khua mi ten a phelh sawm hangin tua inn kangtum man veve hi. Lunkhaw nu’ dah lua in kapkap hi. Hemlam in, “Inn kat manin kahkah ding hilo hi, ken kal khat sungin kong lam kik sak ding hi,” ci hi. Tua ciangin a zing in a inn khuam ding teng pua a, a ni 2 ni in a innsun ding, a ni 3 ni in gua leh a kisam ding teng pua hi. A ni 4 ni in a bii ding at sak a, a ni 5 ni in khua sung mite tawh lam thak in zo hiau uh hi. Tua inn a liat dan a dung lam laam 8, a vai lam laam 3 in lian hi.
Pu Semthawng in mi hat 7 teel khia hi. Hemlam zong mi hat kanteh kan (high jump) hat mahmah hi a, din tum tan kan zo hi. Galkapbu - Assam Rifle Commandant khat in galkap tum ding in cial hi. Galkap a pan nop leh Havildar rank (belh thum) piak dingin Commandant pan ciam hi. A lawm a gual ten eng mahmah uh a, ahih hangin amah ut lo hi. Ahih hangin a sih ding kuan in a kisikna thu gengen hi. Pu Semthawng in Hemlam pen a cing (bodyguard) dingin zang hi. Mihat tampi a om tei hangin Hemlam sangin a muan zawk om lo a, Phaipi (Imphal) a hawh ciangin zong kizui sak den hi. 1940 pawl in Hemlam dam lo a, a khut tak lam tang thei lo hi. Tua a khut tang thei lo pen a lawm mihat dang ten a hazat man un a bum uh hi ding in ki-um mawh hi. 1949 in Phaihel ah peem uh hi.
Hemlam in 1932 in Mawngawn khua a hawh lai in khua mipi ten a hatna munuam in phinphin in na toto uh hi. Hemlam in, “Pute aw, kiphinphin kitoto kul lo hi” na cih san hi. Teek nung-a a hanta va lah ding cih ut lo hi. Ahih hangin Mawngawn khua mi ten a hanta mu nuam uh ahih man un toto ni loh uh hi. A tawp in Hemlam in tangvalte sam khawm a, “Beel khap 10 ong la un la, tui sung dim sak un” ci in thupia hi. Tangval ten a cih bangin hih uh a, aman zong a khut talte gel in beel khap 10 a lian, a sung a tui a dim-a om mal khat zong bua loin inn sungah dom lut ziau hi. Tangvalten teek nung guai nung a hi bang a hat lai ci in lungdam lahna dingin puan mong vom khat letsong uh hi.
Hemlam pen tulai natna nam khat Ashma (awm nat) nei a, upa ten gulpi sisan dawn leng phatuam hi ci'n um uh hi. Tua ahih manin amah zong gulpi mat dingin zon kipan pah hi. Ni khat Tuitha lui dungah a pai leh naupang hon khat in, “Pu aw, tua munah kisil ken gulpi om hi. Lawi cing ten zong hih mun-ah Lawi kibual sak ngam lo uh hi,” ci uh hi. Hemlam in naupangte thugen a zak ciangin, “Kei tua zong a vakvak hi veng e,” ci'n temta khat tawh tui sungah tuak khe suk pah hi. Gulpi na om takpi a, kilai uh hi. Gulpi a ngawng-ah man in, lui piau ah kai khia hi. A temta tawi tawh a ngawng atpah in gulpi’ sisan tawp hi. Tua khit in a natna dam tuam in kithei hi kici hi.
Hemlam in gulpi’ kua omna thei nuam hi cih thu Phaihel ten na za uh hi ding hi ven ni khat gulpi’ omna kua mu uh a, Hemlam hilh pah uh hi. Hemlam in khuavak ciangin gulpi’ kua toh ding kithawi pah hi. Ni thum sung a toh khit ciangin gulpi mu hi. Hemlam in gulpi’ mei ah man in kaih khiat sawm hi. Ahih hangin kai khia zo lo a, lo kuan vaiciahte cial khawm in a kaih hang un kai khia zo tuan lo uh hi. Tua ciangin upate thugen phawk uh a, Lukham ding sui in, “Hausa hi lai-ah na lukham ding om, na lu hong koih khia in,” a cih uh leh tua gulpi in a lu ong lakhia in tua a lukham suih uh-ah a lu ong nga hi. Tua khit phet in Hemlam in zong a heipi la in gulpi’ lu satsak a, sawt loin tua gulpi si hi. Hemlam in a si a dawn khit ciang in, gulpi’ sa nek dingin pua in, inn-ah ciah hi. Tua gul pen tuk thum a lian ahi hi.

1980 in Pu Hemlam in a it a ngaih teng nusia in si hi. A sih in kum 85 in upa hi.