INDIA LEH KAWLGAM ZOMITE LAK-A MISSIONARY HONG TUNG MASATE
1793: November 11 ni-in William Carey (17 August 1761 – 9 June 1834), a zi Dorothy Carey leh a papate - Felix leh Thomas Calcutta ah November kha-in hong tung uh hi.
Carey in College ah kum 30 Bengali, Sanskrit leh Marathi professor sem hi. India gam-a pau tuamtuam lai khetkhiatna dingin Serampore Mission Press phuankhia a, Nipisang a phuankhiat banah India gam adingin primary school masa pen dinga kingaihsun 1794 in phuankhia hi.
1812: June 17 ni-in Rev. Adoniram Judson Calcutta tung leuleu hi.
1813: July 13 ni-in Rev. Adoniram Judson Rangoon/Yangon tung a, Rev. Carey' tate kiangah kinga phot hi.
1840: April 23 ni-in Calcutta hong tung a, 1842 June 22 ni-in Micheal/Thomas Jone Khasi gam Sohrah (Shillong) ah hong kiphual in, kum giat sungin Khasi lai leh Lai Siangthote bawlsak hi. Tu lai-a Topa tawh ankuang umkhawm ci-a, antangpham (veipham/takpham) i cih pen Khasi meigongnu patkhiat ahi hi.
1876: Dr. F.W. Clerk Nagaland ah tung hi. Dr. Clerk in kum giat sungin a lai uh bawlsak hi.
1894: January 11 ni-in Rev. F.W. Savidge (Saap Upa) leh Rev. J.H. Lorrain (Pu Buanga a kici)-te Mizogam Aizawl tung uh hi.Mizoram Presbyterian Church pen Welsh missionaryte phutkhiat hi a, Welsh Church in Foreign Missionary Society kici 1840 in Liverpool ah phuankhia uh a, hih socieity panin India ah missionary hong sawlkhia uh hi. Mizoram ah missionary masa pen dingin Foreign Missionary Society in Jone sawlkhia uh a, 31 August 1897 in Aizawl hong tung hi. Rev. F.W. Savidge leh Rev. J.H. Lorrain in 31 December 1897 in Arthington Aborigines Mission a sem dingin nusiatsan uh a, tua khit Arthington Aborigines pen Welsh Mission khut sungah ki-apkhia hi.
Carey in College ah kum 30 Bengali, Sanskrit leh Marathi professor sem hi. India gam-a pau tuamtuam lai khetkhiatna dingin Serampore Mission Press phuankhia a, Nipisang a phuankhiat banah India gam adingin primary school masa pen dinga kingaihsun 1794 in phuankhia hi.
1812: June 17 ni-in Rev. Adoniram Judson Calcutta tung leuleu hi.
1813: July 13 ni-in Rev. Adoniram Judson Rangoon/Yangon tung a, Rev. Carey' tate kiangah kinga phot hi.
1840: April 23 ni-in Calcutta hong tung a, 1842 June 22 ni-in Micheal/Thomas Jone Khasi gam Sohrah (Shillong) ah hong kiphual in, kum giat sungin Khasi lai leh Lai Siangthote bawlsak hi. Tu lai-a Topa tawh ankuang umkhawm ci-a, antangpham (veipham/takpham) i cih pen Khasi meigongnu patkhiat ahi hi.
1876: Dr. F.W. Clerk Nagaland ah tung hi. Dr. Clerk in kum giat sungin a lai uh bawlsak hi.
1894: January 11 ni-in Rev. F.W. Savidge (Saap Upa) leh Rev. J.H. Lorrain (Pu Buanga a kici)-te Mizogam Aizawl tung uh hi.Mizoram Presbyterian Church pen Welsh missionaryte phutkhiat hi a, Welsh Church in Foreign Missionary Society kici 1840 in Liverpool ah phuankhia uh a, hih socieity panin India ah missionary hong sawlkhia uh hi. Mizoram ah missionary masa pen dingin Foreign Missionary Society in Jone sawlkhia uh a, 31 August 1897 in Aizawl hong tung hi. Rev. F.W. Savidge leh Rev. J.H. Lorrain in 31 December 1897 in Arthington Aborigines Mission a sem dingin nusiatsan uh a, tua khit Arthington Aborigines pen Welsh Mission khut sungah ki-apkhia hi.
*Manipur ah:
1894: Rev. William Pettigrew Feb. 6, 1884 in Mr. A. Portious, acting political agent (political agent major Maxwell a ciah manin a zalaih pak) phalna tawh Imphal khuapi-a Moirangkhom ah sanginn hong hong a, "Pettigrew Lower Primary School" ci-in a min phuak hi. Meiteite lakah kha guk sung na a sep khit nungin phaizang (valley) ah a nasep ding kiphal nawn lo a, (political agent major Maxwell khuan ngah hong tung khit) Pettigrew' nasepna Hindu Meitei ten zadah uh ahih manin Imphal ah nasep thei nawn lo ding leh nusiatsan dingin thupia uh hi.
1894: Rev. William Pettigrew Feb. 6, 1884 in Mr. A. Portious, acting political agent (political agent major Maxwell a ciah manin a zalaih pak) phalna tawh Imphal khuapi-a Moirangkhom ah sanginn hong hong a, "Pettigrew Lower Primary School" ci-in a min phuak hi. Meiteite lakah kha guk sung na a sep khit nungin phaizang (valley) ah a nasep ding kiphal nawn lo a, (political agent major Maxwell khuan ngah hong tung khit) Pettigrew' nasepna Hindu Meitei ten zadah uh ahih manin Imphal ah nasep thei nawn lo ding leh nusiatsan dingin thupia uh hi.
December 1894 panin December 1895 kikal Pettigrew a mission thak ding mun hoih zonna nei a, Senvon khua-a Thado hausa Kamkholun Dec. 1895 in va kimuhpih hi. Khristian thu a tangkopih manin Kamkholun in na muak lo ahih manin Senvon khua panin Mao mite teenna leilu-nitumna ah a nasepna laih hi. Lungdamna Thu mah va tangkopih ahih manin khua sung thunei ten na muak lo leuleu uh a, Moa mite teenna kiim nusiatsan dingin thupia uh hi. Tua khit in Ukhrul a Nagate teenna Paoyi (tu-in Peh a kici) panin Paoyi leilu lam dong ah nasem kawikawi a, tua khitin Paoyi a ciah kik a, tua khit nungin Shirui mual tung leh Khangkhul dongah nasem hi. mountain and further to Khangkhui.
Khua tuamtuam a sik kawikawi khit ciangin a missionary nasepna dingin Ukhrul mah hoih pen hi cih khensatna nei a, Ukhrul pansan in nasep kipan hi. 1901 ciangin North Imphal leh East Imphal a om Ukhrul hills sungah 1890s panin a nasepna hangin a mission school panin sangnaupang 12 - Kuki, Komrem leh Nagate Khristian hong suak uh hi. Manipur ah Phungyo Baptist Church pen Baptist church masa pen hi a, Kuki leh Naga ten Lungdamna Thu na za masa pen uh hi. 2906 in thu-ummi 25 hong kibehlap beh a, 1907 in thu-ummi 70 pha hi. Pettigrew' Ukhrul mission school a kahte pen Naga, Kom leh Kuki-Chin-Mizo ahi hi.
Chin Hills ah:
1899: Kum in Rev. A.E. Carson leh a zi Laura Hardin Carson March 15, 1899 in Thayet Myo, Magway Division (central Burma) hong tung uh a, first Chin Mission masa pen hong pankhia uh a, Chin Hills hong tung masa pente hi uh a, April 1, 1908 kum in Hakha khua-ah Carson topa gilpeeng natna (appendicitic) hangin si hi. 1905 in Karen sangnaupang (schoolboy) pen Hakha mi lak panin Khristian suak masa pen a, January 1, 1906 in tu kiphum hi.
1899: Kum in Rev. A.E. Carson leh a zi Laura Hardin Carson March 15, 1899 in Thayet Myo, Magway Division (central Burma) hong tung uh a, first Chin Mission masa pen hong pankhia uh a, Chin Hills hong tung masa pente hi uh a, April 1, 1908 kum in Hakha khua-ah Carson topa gilpeeng natna (appendicitic) hangin si hi. 1905 in Karen sangnaupang (schoolboy) pen Hakha mi lak panin Khristian suak masa pen a, January 1, 1906 in tu kiphum hi.
Chin Hill mite (Chin people) pen Carsonte nupa hong tun cil lai-in sing leh suangin kha nei hi cih upna nei leh dawi biakna (animists) zuite hi a, May 11, 1905 in Chin Hills panin Zomite mi li bek - Thuam Hang leh a zi Dim Khaw Cing, Pau Suan leh a zi Kham Ciang thu-ummi na suak uh a, Khuasak leh Thuklai khuate tui na kiphum uh hi. Rev. Dr. Robert G. Johnson in a ciamtehna ah Falam kiim sung panin Zanniat minam panin Thang Tsin Sept. 1906 in thu-ummi na suak a, March 1907 in Ngawm minamte Tsong Kham thu-ummi suakin tui kiphum uh hi ci hi. Rev. Arthur E. Carson sih khit in a zi 'Pioneer Trails, Trials and Triumphs'' cih laibu gelh Laura L. Hardin Carson Chin Hills panin US gamah 1920 in ciah kik a, July 19, 1922 in dam lohna hangin si hi. Carson topa leh tonu hong tun March 15 pen Zomite adingin a ciamteh tham leh khuavak hong puakte hong tun ni ahi hi.
1909: Kum in Chin Hills ah missionary HQ. Haka leh Tedim ah kikhen hi.
1910: Kum in Rev. J.H. Cope-te nupa Chin Hills Haka tung uh hi.
1910: November 01 ni-in Rev. J.H. Cope-te nupa Tedim khua hong tung uh hi.
1706: Kum in German gam panin Ziegenbalg leh Pluetschaute in South-India Tamil Nadu gam hong tung uh hi. Tamil leh Portuguese pau kicite kisin uh a, tract, sang laisimbu leh Thuciam Thak laibute khen in bawl uhi. Tamil leh German kam kithuah dictionary bawlsak uh hi.
1773: Kum in Mangkang gam pan missionary William Carey India gam hong tung leuleu a, West Bengal ah Pasian nasep hong kipan hi. Serampore College phut in, Bengali pau leh India gam pau tuamtuam 30 val tawh Lai Siangtho bute teisak hi. Monthly news, “Dig Daesan,” kici Bengali pau tawh khen a,English in, “Friends of India,” leh Bengali pau tawh “Samachar Darpan” kicite suahkhia hi.
1894: Kum in Missionary William Pettigrew Manipur gam Ukhrul hong tung a, 1902 kum in biakinn leh Sang kipan in Bangali script kizang hi. (Tangkhulte’ lak ah)
1876: Kum in Dr. F.W. Clark in Nagaland ah missionary nasep kipan a, Sang leh Lai nasepna hong neih ciangin Christian gam hong suak thei pan hi.
1910: Kum in Rev. J.H Cope in Chin Hills Tedim khua pansan in Pasian nasep leh lai nasep hong pan hi.
1910: Kum in Rev. J.H. Cope-te nupa Chin Hills Haka tung uh hi.
1910: November 01 ni-in Rev. J.H. Cope-te nupa Tedim khua hong tung uh hi.
1706: Kum in German gam panin Ziegenbalg leh Pluetschaute in South-India Tamil Nadu gam hong tung uh hi. Tamil leh Portuguese pau kicite kisin uh a, tract, sang laisimbu leh Thuciam Thak laibute khen in bawl uhi. Tamil leh German kam kithuah dictionary bawlsak uh hi.
1773: Kum in Mangkang gam pan missionary William Carey India gam hong tung leuleu a, West Bengal ah Pasian nasep hong kipan hi. Serampore College phut in, Bengali pau leh India gam pau tuamtuam 30 val tawh Lai Siangtho bute teisak hi. Monthly news, “Dig Daesan,” kici Bengali pau tawh khen a,English in, “Friends of India,” leh Bengali pau tawh “Samachar Darpan” kicite suahkhia hi.
1894: Kum in Missionary William Pettigrew Manipur gam Ukhrul hong tung a, 1902 kum in biakinn leh Sang kipan in Bangali script kizang hi. (Tangkhulte’ lak ah)
1876: Kum in Dr. F.W. Clark in Nagaland ah missionary nasep kipan a, Sang leh Lai nasepna hong neih ciangin Christian gam hong suak thei pan hi.
1910: Kum in Rev. J.H Cope in Chin Hills Tedim khua pansan in Pasian nasep leh lai nasep hong pan hi.
A kaikhawm: Thang Khan Lian
Photo: Carsonte nupa
Photo: Carsonte nupa
