SAKHI' TUI NEKIN PAN LE'NG
By: Rev. Dr. S. Pau Khan En
Khangluite in thu a bul a pat nop ciangun, "Sakhi' tui nekin pan le'ng," ci thei uh hi. Kei zong Zomi Tuiphum Pawlpi sung a ki- itna khau i kitolsak khak ciilciilna hong gen nuam ka hih manin hih kamciin thulu hong zang ka hihi.
Bangci lawmlawm a Zomite banglam banglam ah kithutuak liailiai in mapang khawm thei lo i hiam? cih kei kiapi taldom ngiungeu in ka ngaihsun thei zel hi
Kei pen gam ki-ukna (politics) lam sem hi loin, ka lunggulhgulh biakna lam sem ka hih manin biakna kiu panin a tom mahmah in ka en nuam hi. Kei mimal khat ngaihsutna a gen ding ka hi a, a khial a om hial leh zong keima' mawhpuakna hi ding hi.
I. A BUL KITOLKHIA BAIH
Japan gal a kici Leitung Galpi Nihna (WW II) khit 1950 ciang Zogam ah Baptist leh Roman Catholic pawl nih bek om a, Baptist ah hong makai pen Sangmangte leh Sia Thuam Hang, Sia Pau Suan, Sia Vial Nang, Sia Dam Suan leh Cope topa tawh nasem khawm i sia masate uh ahi hi. Makai omsun teng mah na na kihuan lingling uh a, tawm tase le-uh a gim a tawl lam uh thei lo zahin nuam na sa mai uh hi.
Hih hun laitak mahin Sia S.T. Hau Go Madras panin M.A (Phil) ngahin 1946 kum in hong ciah a, ei! Zomi sung gentak loh a Kawlgam bup ngiat ah zong tua bang degree sangpi a ngah kitam nai het lo ahih manin gam uk mangkang H. N. C. Stevenson in zalianpi pia dingin na na dawntuah pah lian hi. Tua bek hi loin, Yangon Judson College ah Siapi a sem Khristian Dr. Hla Bu in zong Judson College a Philosophy department ah Professor sem dingin na sam lailai hi.
Tuate gel sang loin ama' kipiakna zui-in Baptist pawlpi ah Pasian nasem dingin hong kipia hi. Ama' hong gen ngiat ka zak ngei khat in, "Zingsang khat Tedim biakinn lui gei-a mawngkung nuai-ah Sia Vial Nang in, ko, Japan galsung sangmangte India ah a va galtai sungun thu um mite bang i suak zen tam! ci-in na kha laulau keei ung a, tu-in nang pilna hi zah tawh nong ciah a biakna lam nong bawh theih, nuam mahmah hang, ci-in mittui luang gilgial in aw liing delhdelhin hong gen hi," ci hi.
TUA LAI-A KAWLGAM SANGMANGTE' THUZEEKPI
Erville Sowards tawh kikumin ama' lunggulhna sa ahi, khamtung gam bup ading Tuiphumte Kipawlna Zomi Baptist Convention 1953 in hong phutkhia a, amahmah in General Secretary semin Falam ah om a, ahi zongin cidam lohna hangin sau veipi sem zo lo ahih manin 1955 ciangin Tedim gamah hong ciahkik hi.
Tedim gam hong ciah ciangin pilna i kisap luat lam muhna tawh pilna khuk ZOMI BAPTIST ACADEMY hong phuankhia hi. Sum mah kisam ahih manin America gam-a Baptist thu um mite lungsim khoih dingin BURMA NEWS a kici thu kizakna ah thului ( article) khat at a, pilna kisapna teng a gen ngelhngelh khit ciangin, "Where are the helping hands?" cih tawh thu khum sawnsawn ahih manin mite lungsim khoih thamin a vei ngiat nupinu khat bangin hoh ama' go (will) panin tua lai sum MMK 150,000 na pia zen a, tua hun sum manphat lai hi-in, na lianpi a kisem zo lua ding ahi hi. A lungso tampi mah zong om lai hi. Ahi zongin Kawlgam hong tun ciangin hih sum pen a ngente kiang tung loin, kibel heisak a, ZBC sunga om Association teng (HBA, FBA, KVBA, TBA) ah saseh hawmin kihawm sak dih zen hi.
Siapa pen a natna khuadam gam tawh kilem lo semsem ahih manin khamtung ah a om ding piang thei nawn sa loin, Mandalay University ah Sya va sem hi. Tua lai-ah Sya a vasep kawmin i Labu hong teisak, hong puahsak dingin kiseh hi. Ama' lam panin haksatna kiphawk sak kha loin ei ngaklah bekmah kisuangin amah pen bangmah sem lo bangin kingaihsunin, kikhawl sak mai a, i kizopna khau a tolkhia hileh a tolhkhia hong suak hiau hi.
Kum tampi mun khatah Pasian' na ka seppih i Zomi Pasian nasem masa khat ahi, Rev. James Sang Awi thugen khat ka bilkha ah gingging lai a, tua in, "Sia Hau Gote khawng ZBC Meeting ah hong tu le- uh i khamuan dan! Bangmah gen sese ta kei le-uh hong tu himhim leh kikha lum mai hi," hong cih pen ka bil ngiat a ka zak ahi hi.
Amau hileh pawh, "Na sep nop peuhpeuh na ngap bangbangin sem in la, biakna huang sungah hong ompih hamtang in," ci ngelngel dingin ka ngaihsun hi. Pasian nasem dingin a hong kipia lingliang sam a mataw, en kemcing thei lo kha khong! I liim i vaang hi pan mahmah a tolhsak khamai !
( I Sam. 4 : 21-22 I'chabod )
Hih i thubulpi panin a tunga patin kihuaina, kikhualna om loin kitolkhia baih lua kha aih cianga i pawlpi leh i minam tangthu pen kikhih kipehna sangin kitolkhiatna lam vive ah tolhkhia, tolhkhia pahpah ihi kha tam, ci giauguau ing.
II. CILIAP HUAI VEVE
Kong pat phot buangin sau ta leh hong zom vet hoh ning. Burma Dinity School (MIT) ong Rev. Dr. Kam Khaw Thang in 1957 pawl panin TBA General Secretary hong sem a, 1960 khit Tedim Lai Siangtho tei dingin hong kipat ciangin 1960 kumin Insein panin a hong ong thak lawmta 4 hong om uh a, kinuam mahmah hi. A dang nihin a khua Pawlpi tek uh-ah Pastor semin, khat in Falam Lai Siangtho Sang ah Sya sem a, Tedim tualsuak Rev. Kai Khaw Thawn in TBA General Secretary hong semin lungdam, thanuam takin gam bup kikal suan hi. Tua lai takin thubuai khat hong piang dihdih a, tua pen Sia Thang Za Kam' thuhilhna ahi hi.
A tak takin Sia Thang Za Kam' bel kha lam nuntakna a tawisang nuam (promotion of spirituality) hi zaw hi. Kum 1965 Taungphila ZBC Kum Thum sim Khawmpi ah hih thu pen Agenda thupi khat in so takin kigen a, MBCte leh sangmangte in, "ZBC te'n hih thu bangci muh na hi uh hiam?" ci-in a dot ciangun, "ZBC pan hepkhiat liang ding zahin upna pial hilo hi" (this is not heretical enough to excommunicate with the ZBC) ci uh hi.
Ahi zongin khua pawlpi pawl khat panin a sang thei het lo a om ciangin Secretary pa in zong do a cihin do keei leh ut mawk uh hi. Doctrine in lah tua zahin a khial hilo, cih a theih banah, ama' sep ding pen mi do ding hilo, mi huai ding lam hi zaw ahih manin, a tua ci do loh pen GS pa in Sya Thang Za Kam pawlpih hi, cih hi den hi. Tua ahih manin mihing mah ahi, GS pa Rev. Kai Khaw Thawn in zong, "Pawlpih ke'ng kong cihcih hi napi, hong um thei lo na hih uh leh thuman a khen Pasian khen dingin LST hong namsak un," ci ta giap hi. Chairman pa in zong, "Nam mah o leh!" ci ngam nawn lo hi. A za khempeuh kiciliap tek a, tawlpi khat sung tua meeting bawlna Tedim biakinn lui sung teng, sual tunga phim khat kia kiza ding khopin dai khipkhep hi. Kiciliap a, na kisakpih tek hi.
Tua bang teng hi keei sam napi-in a deih lote in khauh langpan' lua uh ahih manin 1965 TBA Kum cin' kikhop teh TBA GS panin kikhawl sak ta hi. Thakhat thu-in Homalin bulphuh Kuki Chin Baptist Association-te hong pai litlet in amau kiangah General Secretary sem dingin nuikawm litlit in mu ak tuahin tuah khia hiau uh hi. Amau bel hampha uh mataw!
Thu hih teng, la hih teng, kong sut detdut ciangin thusia pholhsuah nuamin a hong gen ka hi het kei hi. Thusia sutsut cih khawng ahih theih liai lai teng a peel nuampa ka hihi. Tedim gam Khristiante in i thupha leh i liim i vaang hoh tolhsak baih lua kha deuh i kei nam, cih kei lungpuak a hong suutsuut ka hihi.
Hih hun laite in tu lai-a TTBA, SRBA, ZBA leh ZBCM, TABC, EBC, AG, UPC khempeuh zong TBA ihi khin hi. Bang hanga tolhtolhin bangci-a a liailiai a diamdiam a nungta khawm thei lo i hiam? cih a bul pan a i ki-itna khau (cord of love ) i kitolsak khakna thu sakhi' tui nekin a pan ka hi hi. Pasian thu ah hi ci mawk ihih manin leitung thu ah zong a kua a kua in thupha sangin mainawt veva ka kisa het kei hi. I minam cinatna, i tualniamna leh i dau bei a kipatna mun (locus of evil) leh a hang pen hih thusia teng pan ahi hi.
PASIAN' na ka seppih ka zahtak mawh loh i sanggam Chin maikaite khat in simmawhna leh kona tawh hi het loin, vei takpina tawh hong gen thu khat hih lai-ah kong hawmsawn nuam hi: "Buaina khat peuhpeuh hong om teh no, Tedim lamte in bel damsak ding lam (remedial method ) zang loin atkhiat ding (surgical method) lam bekbek zang uh teh" hong ci hi.
Tu-a ciang beek hi ta buang le ung maw, Van Pasian! Ka tuailaite uh hong siam thak sakin, ka gam uh hong cidam sak ta in aw!
A nunung belin maivom maikang kideidanna (apartheid) hanga gambuai South Africa ah tua hun lai-in biakna leh minam makai Archbishop Desmond Tutu thugen, tulmawh kamciin khat tawh ka thului (article) khum nuam ing. Tua in:
Understanding the past,
Acting in the present
Building the future, cih ahi hi.
Hih thului a sim kha khempeuh i biak i paaai Tung Pasian in thupha hong pia ta hen!
