MARTIN LUTHER' 95 THESES LEH SOLAS NGATE
Oct. 31, 1517 in Catholic biakna sungah Lai Siangtho palsat hi ci-in Martin Luther in a muhte "95 Theses" kici Germany gam-a Saxony a om Wittenburg Castle Church baang ah siktukilh in kilh in, a 95 Theses va suang hi. Catholic panin lengkhiat ding, kiphinna neih ding leh pawlpi thak phuankhiatna ding geelna tawh Luther in 95 Thesis biakinn baang ah a va suang hilo a, a thu sungkhiat thu nam 95te kinialna (debate) neih dingin bekin a suang ahi hi.
Luther' 95 Theses pen Solas nga bulphuh hi. Solas ngate (Five Solas) hih bang hi:
1. Sola Scriptura: Pope, bishops leh siampite thuneihna hi loin LST in thuneihna sangpen nei hi (Scripture alone).
2. Sola Fide: Jesuh upna bek bulphuh in hotkhiatna/gupna kingah thei hi (faith alone).
3. Sola Gratia: Pasian' hong itna leh hehpihna bek tawh gupkhiat leh hotkhiatna kingah zo bek hi (Grace alone)
4. Solus Christus: Jesuh bek i Topa, Gumpa leh Kumpipa hi (Christ alone)
5. Sola Dei: Pasian' minthanna ding bek-a kinungta hi (To the glory of Lord alone) cih teng bulphuh hi napi Catholic biakna makai ten Luther telkhia in pawl sung panin tuamkoih/kizopna khaktan (excommunicated) uh a, hawlkhia uh hi.
2. Sola Fide: Jesuh upna bek bulphuh in hotkhiatna/gupna kingah thei hi (faith alone).
3. Sola Gratia: Pasian' hong itna leh hehpihna bek tawh gupkhiat leh hotkhiatna kingah zo bek hi (Grace alone)
4. Solus Christus: Jesuh bek i Topa, Gumpa leh Kumpipa hi (Christ alone)
5. Sola Dei: Pasian' minthanna ding bek-a kinungta hi (To the glory of Lord alone) cih teng bulphuh hi napi Catholic biakna makai ten Luther telkhia in pawl sung panin tuamkoih/kizopna khaktan (excommunicated) uh a, hawlkhia uh hi.
Hih thu hangin biakna kibawlphatna (reformation) nasia takin hong piang a, tua panin Protestant hong piangkhia hi zaw hi. Catholic panin Protestant hong pian'khiat ciangin biakna nihte kikal ah kum za tampi kitelkhialhna leh reformation betdaihna (Counter-Reformation) ding hanciamna hangin sisan naisan kisuahna leh biakna gal lianpi hong piang a, mi tul za tampi in sihna tuak lawh uh hi. Protestant Reformation (1517) khit nungin Europe ah biakna kilang neihna hangin gal (religious) wars kum zalom 16 leh 17 in piang ngekngek a, million 10 val in na sihlawh uh hi. Catholic France leh Europe a Protestant gam ten Catholic Habsburg monarchy deih loin hong langdo ciangun kum 30 sung gal Thirty Years' War (1618–1648) kici hong piang kik leuleu a, Peace of Westphalia (1648) tawh kilemna hong piang theih manin political order thak Westphalian sovereignty kici hong piangkhia hi.
Ahih hangin Catholic biakna sungah reformation piangkhiatna leh Luther, John Calvin leh Henry VIII in pope thuneihna (papal authority) man lote a to ngamna uh awlmawhna leh kibawlphatna nakpi Council of Trent (1545 - 1563) kikal in thukikupkhawmna a neihna hangun Catholic pawlpi in Reformation thu bullette a tamzaw pom thei in, Catholic leh Protestant kikal ah kideidanna hong bei hiaihiai a, Catholic pawlpi in Protestant biakna zuite thu upna panin pialte, thu um lote (infidel) ci-a a muhna uh hong kilaih in kilemkikna (reconciliation) hong piang thei kik hi.
Khristian' thu upna pawl nih a kikhen kum 500 cin'na Oct. 31, 2018 in Sweden ah pawi thupi takin kibawl a, a pawi honna nangawn Pope Francis in a neih banah hih pawi ah joint Catholic-Lutheran makai lubawk ten "first weekly Mass" kici October 21 in nei uh hi. Hih hun ah Catholic pawlpi makaite angtang mahmah uh a, tampi tak kihel in nuam takin kilemkikna kipsakna ding hanciam pha uh hi. Hih bangin Catholic leh Protestant makaite kilemkik in, unau bangin kinosiat in, kinam in a kikawi kik khit ban uh-ah Catholic pawlpi in Reformation bulphuh a tamzaw pom khin zo napi Reformation hong piankhiatna bul leh bal thei lo leh a hoih lo lam bek khauhpaihpih biakna mitdeldel sialkhau let pawl (religious extremist) teng leh biakna hahkat lo teng peuhin doctrine bekbek buaipih in, pawl dangte tawh kinialna ding leh kilangbawlna ding bek leitang zon in a hun uh a mawk beisak ngam tam mahmah lai hi.
Pawlpi doctrine bek buaipih in, pawl dangte tawh kilem thei lote pen Khrih tawh kipawl nai lote leh Khrih langpang ngam lai teng hi a, Sawltak Paul in Efesa 2: 13-14 ah, "Ahi zongin a gamlapi-ah a om ngei hi napi-in tu-in Khrih Jesuh tawh na kipawlna hangun ama sihna in Pasian kiang hong tun'pih hi. Khrih mahmah in Gentail mite leh Judah mite pawl khatin hong bawl ahih manin eite tungah nopsakna hong piapa ahi hi. Hih minam nihte khenin gal a piangsak dalna pen Khrih in ama pumpi tawh a sat kham hi," cih thu a tel zo lo nai lo mittaw banga lampai lai teng bek ahi hi. Biakna doctrine bek bulletin mitdel a bang a muh theih a pianpih mihingte it lopi in muh theih loh Pasian it ing a ci ngamte pen leitungah mi kamsia pen leh amau leh amau kikhemkhem teng leh buai ding buai lo buai loh ding teng buaipih teng hi bek hi.
Biakna leh thu-upna lenkip nuam lua in midangte ngaihsutna thuakzawhna neih lohna (religious bigotry) pen lungsim kawkcik mite thubullet leh Khristian' ngeina hi ngei lo hi. Biakna uk mahmah napi kuamah tawh i kilem theih kei a, muhdahna leh huatna, minam khat sangin minam khat thupi zaw leh vanglian zaw hi cih ngaihsutna (racism) pen Khristian ngeina tawh kilehngat hi.
Source: Wikipedia; History.com; National Public Radio; Crux; The Hindu; Catholic Herald
@Thang Khan Lian #ZUNs
@Thang Khan Lian #ZUNs
