Friday, 12 November 2021

BURMA AH ZOMI KIMLAI CHIN A ULTUNGSAK, ZOMI KHUALMI SUAKSAKIN CHIN A INNTEEKSAK KUA DANG HI KEI

 BURMA AH ZOMI KIMLAI CHIN A ULTUNGSAK, ZOMI KHUALMI SUAKSAKIN CHIN A INNTEEKSAK KUA DANG HI KEI

1. CHIN HILLS BAPTIST ASSOCIATION HONG PIAKHIATNA:
Karen missionaries-te huhna tawh Hakha, Chin Hills ah 15 March 1899 in American Baptist International Ministries panin Rev. Arthur E. Carson leh a zi Laura. H. Carson hong tung uh hi. Kum nga khit nungin 1904 kumin sing leh suang na khat peuhpeuhte in kha nei hi cih upna, dawi biakna (animism) panin Pau Suan leh a zi, leh Thuam Hang leh a zi (Khuasak khua mi) Khristian na suak uh hi.
Tua khit nungin Chin Hills sungah Christianity biakna damdamin na kizeel a, 1907 kumin Chin Hills Baptist Association na kiphuankhia hi. Chin Hills Baptist Association biakna kipawlna Falam, Hakha leh Tedim subdivision sunga Baptist pawlpi teng kigawm uh hi. Carson topa leh tonu March 1899 in Hakha hong tun' uh-a kipanin March 1948 dong Chin Baptists pawlpite pen Tedim leh Hakha khua-a om missionaries ten na makaih uh hi.
March 1948 in Chin Hills Baptist Association in Satawm khua-ah meeting a neihna uh-ah Falam, Tedim leh Hakha panin pawlpi omte in amau vai kisai tek (to run their own business) dingin khensat uh hi. Tua ahih manin March 1948 in Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association ci-in pawl thum hong piang khia hi. Ahih hangin hih associations thumte - Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association in 1952 kum ciang bek amau pawlpi vai kituam sai uh a, kipumkhat leh kigawmkik nopna hong nei kik uh hi.
Karen missionaries-te huhna tawh Hakha, Chin Hills ah 15 March 1899 in American Baptist International Ministries panin Rev. Arthur. E. Carson leh a zi Laura. H. Carson hong tung uh hi. Kum nga khit nungin 1904 kumin sing leh suang na khat peuhpeuhte in kha nei hi cih upna, dawi biakna (animism) panin Pau Suan leh a zi, leh Thuam Hang leh a zi (Khuasak khua mi) Khristian na suak uh hi.
Tua khit nungin Chinm Hills sungah Christianity biakna damdam in na kizeel a, 1907 kumin Chin Hills Baptist Association na kiphuankhia hi. Chin Hills Baptist Association biakna kipawlna Falam, Hakha leh Tedim subdivision sunga Baptist pawlpi teng kigawm uh hi.
Carson topa leh tonu March 1899 in Hakha hong tun' uh-a kipanin March 1948 dong Chin Baptists pawlpite pen Tedim leh Hakha khua-a om missionaries ten na makaih uh hi. March 1948 in Chin Hills Baptist Association in Satawm khua-ah meeting a neihna uh-ah Falam, Tedim leh Hakha panin pawlpi omte in amau vai kisai tek (to run their own business) dingin khensat uh hi. Tua ahih manin March 1948 in Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association ci-in pawl thum hong piang khia hi. Ahih hangin hih associations thumte - Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association in 1952 kum ciang bek amau pawlpi vai kituam sai uh a, kipumkhat leh kigawm kik nopna hong nei kik uh hi.

2. ZOMI BAPTIST CONVENTION A KIPHUANKHIATNA THU:

March 1952 in Chin state sungah survey a bawl dingin mission secretary Rev. E. E. Soward va zin kual hi. Tua hunin Rev. S.T Hau Go in Chin Baptists nasepnate ah mawhpuakna (in-charge) na len a, Hakha ah om Johnson leh a zi, leh Tedim ah a om Nelson holiday zangin ciah uh hi. 14–17 February 1952 in Laitui khua-ah Tedim Baptist annual meeting (kum sim khawmpi) ah kihel dingin Rev. E.E Soward va hawh hi. Tua khitin Falam leh Hakha ah Rev. S.T Hau Go tawh va zin khawm uh hi. Tua bangin a sik kawikawina uh survey a bawl khit nungin Rev. E. E.Soward in Chin Hills sunga om Baptists pawlpite kiangah hih bangin a thu sawmnate (proposals) lui khia hi:

1. Chin Baptist in kipawlna khat (one organization) a neih ding
2. Agriculture School tawh a kithuah Bible School khat a neih ding
3. Mission Hospital khat a neih ding, cih teng a sawmna lui khia hi.

Kipawlna (organization) phuankhiatna dingin Rev. S.T Hau Sukte in Constitution drafting committee na makaih a, a senior pen leh reverend Pastors lakah a senior pen Hakha panin Rev. Sang Ling leh upa pen nihna leh pastor a kizahtak pen Rev. Sang Fen tawh kipawlin Baptist organization upadi ding gelh khawm uh a, Tedim, Falam leh Hakha Baptist Associations pawlpite panin makai sawm ciat a sawlte uh tawh nasem khawm uh hi.

[Sia Rev. S T. Hau Go pen ZBC a kiphuankhiat zawh a general secretary masa pen hi. 1946 kumin Madras University, Tamil Nadu India panin M.A. na zo hi. Amah pen 1950 in Philadelphia, Pennsylvania, US gam-a Eastern Theological Seminary ah sangnaupang (alumnus) hi a, hih lai panin Master of Religious Education (M.R.E) buaih na ngah hi. M.R.E a man khit ciangin Chin Hills ah hong ciahkik a, Zomi Baptist Convention, Tedim Baptist Association leh Kale Valleys Baptist Association phuankhiatna dingin a tawhtang kisam khat in hong pang hi. Tua khit nungin Rangoon University ah English Department ah professor in na khawl (retired) hi.]

1952 October kha bei kuan leh November kha bulin Falam Baptist Church ah a Constitution drafting committee in meeting nei uh a, a meeting neihna uh-ah Baptist organization khat phuankhiat ding leh a min dingin Zomi Baptist Convention (ZBC) ci-in Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association pawlpi kigawmkhop ding phasa-in na khensat uh hi.
March 5–7, 1953 Zomi Baptist Convention cih dingin official leh a vekpi-in kituak takin Saikah, Thantlang township ah general meeting a neihna uh-ah na kipsak uh hi. Saikah ah general meeting hunin 3,000 Chin Christians val na kihel uh hi. ZBC thu bullet leh thu meilet dingin a upadi (constitution) bawl uh Khuasak, Tedim township ah 1954 in a meeting neihna uh-ah zuih dingin na thukim uh hi.

3. ZBC KUM 30 A PHAK KHIT NUNGIN A NATIONAL TITLE DINGIN ZOMI MAH ZAT SUAK DINGIN THUKIMNA THU:

Burma ah a political context dinmun a kilaih tawh kituakin Chin Hills sungah tuiphum pawlpi teng kipawlna ZBC kum 30 in a upat khit nungin Zomi cih a "national title' minpi dingin zat suak ding vai puahphat (review) kisam hiam? cih dotna hong piang hi. Hih vai tawh kisai April 1983 in Thantlang town ah Triennial meeting neihna uh-ah kipuak hi.

April 16, 1983 in dominant Associations nga panin min nei thugen ngate in thu a gen khit uh ciangin ZBC organization min ah a national title dingin ZOMI mah zat lai ding review kisam hiam cih a proposal a kipsakna dingin vote na khia uh hi. Delegates 434te lak panin Zomi cih mah zat suak dingin 424 delegates in vote khia uh hi. A tam zawte in Zomi cih mah zat suak dingin phasa uh ahih manin a Triennial meeting or session a makaih Rev. James Tial Dum in a national title ah ZOMI mah kizang suak ding hi, ci-in tangko khia hi.

4. ZOMI BAPTIST CONVENTION (ZBC) PANIN CHIN BAPTIST CONVENTION (CBC) IN A KILAIHNA THU:

1 April 2013 in ZBC in meeting a neihna ah a organization min 'Zomi Baptist Convention' panin 'Chin Baptist Convention' in khek dingin na thukim uh hi. Hih bangin a kipawlna min khek dingin thukimna (agreement) uh pen 21-24 March 2013 in Kalaymyo, Sagaing Division ah Zomi Baptist Convention' 21st Triennial Conference a kineih lai-in a thukim khitsa uh a kipsak uh ahi hi.
Kalaymyo ah Triennial Conference meeting ah Association sungah Kalay Valley Baptist Association (KVBA) in ZBC nusiatsan in amau organization min dingin a tuamin Kalay Valley Baptist Convention (KVBC) cih a min ding na phuakin na leng khia uh hi. A dang associations 25te in kituak takin a thukimna (unanimous agreement) uh-ah a min thak (new designation) dingin Chin Baptist organization cih dingin a thukimna uh bangin ZBC panin CBC in a min na laih uh hi.
Kalaymyo ah ZBC Triennial Conference meeting ah associations 28 panin a kisawl palai (representatives) 400 valte na kihel ngeingai uh a, a special guests pen Myanmar Baptist Convention leh Kachin Baptist Convention pang hi.

1953 in a kiphuankhia Chin Baptist Convention, Myanmar a headquarter Falam, Chin State, Myanmar ah om hi. Tu-in Chin Baptist Convention pen Chin state sungah organization golpen hi a, Associations 28 kipawlna hi. Myanmar ah Myanmar Baptist Convention member body golpen Karen Baptist Convention khit ah CBC pen a golpen nihna hi.

THUKHUPNA:

March 5–7, 1953 Zomi Baptist Convention cih dingin official leh kituak takin Saikah, Thantlang township ah general meeting a neihna uh-ah na kipsakna a neih khit nung uh Zomi Baptist Convention na kici hi. Tua hunin Hakha leh Falam panin unau ten Zomi cih na sang kim leh ne zo mahmah uh hi, cih kimu thei hi.

ZBC kum 30 a upat khit zawh April 16, 1983 in dominant Associations nga panin min nei thugen ngate in thu a gen khit uh teh a ZBC organization min ah a national title in ZOMI mah zang lai ding maw cih a review kisam hiam cih a proposal vote khiatna ah delegates 434te lak panin Zomi cih mah zat suak dingin 424 delegates in vote na khia uh a, a Triennial meeting or session ah a national title ZOMI mah zat suak ding hi, cih na kipsak lai uh hi. Zomi cih a national title kuamah in gamvai ah meetna ngahna dingin a polticised sak loh manun sanggam Hakha leh Falam lamte in Zomi mah na sang leh ne zo veve lai uh hi, cih kimu thei kik hi.
21-24 March 2013 in Kalaymyo, Sagaing Division ah Triennial Conference meeting ah Association sungah Kalay Valley Baptist Association (KVBA) in ZBC nusiatsanin amau bek tol lengkhiatin a kipeek khiat ma pek uh 1995 kumin ZBC panin lengkhia-in, amau bek a kitangpeek Zomi Baptist Convention of Myanmar (ZBCM) na masa zaw lai hi. A kisiamtan nuam teiteite adingin paulap zon'na ding tampi om kha ding hi. ahi zongin vantung gamah pawl tuam sat leh phuatkhiat sawm ihih kei leh doctrine kibang khat sungah kipumkhat kimlai va lengkhiat sese pen makai leh panmun deihna lo buang thu lianzaw a dang om lo ding hi.

Myanmar government in ethnic ci-in Kawlgam ah 135 distinct ethnic groups ci-in officially recognised in a ciamtehna sungah Chin ethnic groups sungah namke 53 na om sawn hi. Chin Hills ah Khristian tuiphum kipawlna ah Chin namkee dangte nangawnin 1953 in ZOMI cih na sang uh ahih manin ZBC hong piang khia thei ahi hi. ZBC kum 30 in a upat khit zawh 1983 Triennial Conference meeting ah a kah delegates 434te lak panin Zomi cih mah zat a national title min dingin zat suak dingin 424 delegates in na kipsak zo lai uh hi.
Zomi a kici pha diak leh Zomi cih nomenclature minpi aituam in a neih sawm niloh in haipihte in 1995 in ZBC panin lengkhia-in a tuamin Zomi Baptist Convention of Myanmar na kici sese uh hi. 1972 in Daizang, Manipur, India ah Pu T. Gougin leh Pu S. K. Samte' makaihna tawh India leh Burma ah Zo suante kipumkhatna dingin Zomi National Congress (ZNC) na phuankhia uh hi. ZNCte' Burma ah hiang (branch) dingin nomenclature min zangin 1988 Uprising hunin sangnaupangte kiphin a daih khit nungin ZNC ci-in political party na phuankhia uh hi. 1992 kumin junta regime in a political party registtration phiatsakin a political activities teng uh a kham ciangin a political party min thak dingin ZCD ci-in hong laih uh hi.

Chin state or Chin Hills ah makai za leh thuneihna deih luat man leh aituam hamphatna ding deih luatna hangin ZBC panin CBC in na kilaih hi, ci le'ng kikhial khin lo ding bang hi. Khazih sungah kipumkhat theih lohna pen aituam ading ngaihsutna hang na hi masa hamtang den hi. Tua loin ZCD party leh Zomi political movement hangin CHIN cih limlim pum muhdahna leh galbawlna pawl khatte khaici tuh hong po-in khangkhia khin zo a, a gah kimu thei pianpian ta hi.
1953 hunin Chin state sunga tuiphum pawlpi teng Zomi a kicih banah 1983 in zong Zomi mah zat dingin a kikipsak hi napi-in makai za leh tutna ngah zawh nawn loh ciangin i sanggam Chin namke dangte hazatna tawh muhdahna leh galbawlna hong khauhpai semsem bang a, khangthak teng chin cih i galte leh i hamphatna teng hong suhsakte hi ci-in upsak (brainwashed) ding i a hahkat semsem kitam lai mahmah hi.

Tua banga radical leh fundamentalist leh extremism kithuah nei-in Zomism chauvinists, fanatics, leh jingoists a tam semsem lai teng leh Zomi cih i nomenclature minpi mi dang teng galbawlna dingin i zat sawm lai teng Zomite kineuseek semsem zaw ding a, kival beh semsem zaw lai ding hi. A tawpna ah Zomi state tuam deihin i kitomtom leh leitungah state i neihsun Chin state ah minam val kisuahsak ding thubaih zaw kan lai hi.

Upate in, "Akta duhgawl kilawh khuh," a cih uh phawk kawmin thal lam cit siat ei tung mahah hong tuk kik ding i ut kei leh i sanggam Chin ethnic groups sunga 53 kihelte galbawlna leh muhdahna pen eimau supna ding a khuat niloh zaw ihihna uh phawk hun ta hi. Lei a pet bui nangawn khuangai buang hi. I ngaihsutna a tangzai leh i thawlna mun zong zai a, i ngaihsutna i kawcik sak leh i thawlna mun zong a kawcik semsem hi zaw hi. "Nga in a tam sihpih a, mihing in a tam hin'pih hi," ci-in upa ten paunak na nei uh hi.

Politics ah milip a tam zawte mahin democracy ah thuneihna lianzaw nei zo zaw uh hi. Ei bek i kitangpeek niloh keei sawm lai teng democratic gam khatpeuh ah politics ah a vallawhte leh a kiseek neu behbehte kisuak zawsop ding hi. I Topa Jesuh tawh a nungzuite kipawlin fellowship a neih lai teng uh kikhenthang lo uh a, Jesuh a kimat khit nungin fellowship a nei nawn loh ciangun kikhenthang uh hi.

Pasian' gam zaina dingin i Khristian pihte tawh kipawl khawm thei zaw le'ng i sumpi leh sawm ah khatte hong kisung khawm leh i mission field zai semsem zaw ding hi. Pawl thak phuankhiat i kidem lai teng Khris sungah kipumkhat ding sangin kikhenna thuk leh zai semsem zaw ding hi. Khris sisan leh singlamteh phungah a kipumkhat thei lote political movement hangin kipumkhat dingin kilamet pen ei leh ei kikhemna lak panin a lianpen hi.

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports

Photo: A nuai-a screenshot pen Sing Khaw Khai' gelh "ZO PEOPLE AND THEIR CULTURE" laibu part 1 ''Zo People' cih thulu a omna laimai thumna panin kong zaih hi.



ZOMI MIN A KAWCIKIN ULTUNGSAKNA BEK TAWH KHRISTIAN PAWLPI CITAK LEH KHA MANGTHANG KIMAT BEHLAP TUAM LO DING

 

ZOMI MIN A KAWCIKIN ULTUNGSAKNA BEK TAWH KHRISTIAN PAWLPI CITAK LEH KHA MANGTHANG KIMAT BEHLAP TUAM LO DING


1. CHIN HILLS BAPTIST ASSOCIATION HONG PIANKHIATNA:

Karen missionaries-te huhna tawh Hakha, Chin Hills ah 15 March 1899 in American Baptist International Ministries panin Rev. Arthur E. Carson leh a zi Laura. H. Carson hong tung uh hi. Kum nga khit nungin 1904 kumin sing leh suang na khat peuhpeuhte in kha nei hi cih upna, dawi biakna (animism) panin Pau Suan leh a zi, leh Thuam Hang leh a zi (Khuasak khua mi) Khristian na suak uh hi.

Tua khit nungin Chin Hills sungah Christianity biakna damdamin na kizeel a, 1907 kumin Chin Hills Baptist Association na kiphuankhia hi. Chin Hills Baptist Association biakna kipawlna Falam, Hakha leh Tedim subdivision sunga Baptist pawlpi teng kigawm uh hi. Carson topa leh tonu March 1899 in Hakha hong tun' uh-a kipanin March 1948 dong Chin Baptists pawlpite pen Tedim leh Hakha khua-a om missionaries ten na makaih uh hi.

March 1948 in Chin Hills Baptist Association in Satawm khua-ah meeting a neihna uh-ah Falam, Tedim leh Hakha panin pawlpi omte in amau vai kisai tek (to run their own business) dingin khensat uh hi. Tua ahih manin March 1948 in Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association ci-in pawl thum hong piang khia hi. Ahih hangin hih associations thumte - Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association in 1952 kum ciang bek amau pawlpi vai kituam sai uh a, kipumkhat leh kigawmkik nopna hong nei kik uh hi.
2. ZOMI BAPTIST CONVENTION (ZBC) A HONG PIANKHIATNA:

Zomi Baptist Convention (ZBC) kici hong piankhiatna dingin March 1952 in Chin Hills Baptist Association mission secretary Rev. E. E. Soward survey bawlin tuiphum pawlpite va vaan kawikawi masa hi. Tua hunin ZBC a kiphuankhiat khit nungin General Secretary a len masa pen Rev. S.T. Hau Go in Chin Baptists ah in-charge na len a, Hakha ah a om Johnsons leh Tedim ah a om Nelson holiday in ciah uh hi.

14–17 February 1952 in Laitui ah Tedim Baptist annual meeting hunah Revd. E.E Soward a va kihel zawh Falam leh Hakha area ah Rev. S.T Hau Go tawh survey bawlin va zin khawm kik uh hi. Tua khit nungin Revd. E. E. Soward in Chin Hills ah Baptists pawlpite in:

1. Chin Baptist in kipawlna khat (one organization) neih ding,

2. Agriculture School tawh a kithuah khawm Bible School khat neih ding,

3. Mission Hospital khat neih ding cih a proposal neihte kipumkhatin nasep khawmna ding geelna a neihte na lui khia hi.

Kipawlna (organisation) phuankhiatna dingin a Constitution drafting committee Rev. S.T Hau Go in a senior leh revered pastors pen Rev. Sang Ling (Hakha) leh a upa pen leh pastor kizahtak pen nihna Rev. Sang Fen tawh makaihin upadi ding na gelh khawm uh hi. A committee in October bei kuan leh November kha bul 1952 in Falam Baptist Church ah meeting a neihna uh-ah Baptist organization khat phuankhiatin, a min dingin Zomi Baptist Convention (ZBC) a kici Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association kipawl khawm ding, cih khensatna na la uh hi.

March 5–7, 1953 in Saikah, Thantlang township general meeting hunin ZBC min a official leh leitung bup-ah (universally) zat dingin a national title min dingin "ZOMI" zat dingin na kipsak uh hi. ZBC kum 30 a cin' khit nung 1983 in ZBC Triennial Conference khawmpi ah, "Burma ah a political context dinmun a kilaih/kikhel tawh kituakin Chin Hills sungah tuiphum pawlpi teng kipawlna ZBC min ah Zomi cih a "national title' minpi dingin zat suak ding vai puahphat (review) kisam hiam?," cih dotna hong piang hi. Hih vai tawh kisai April 1983 in Thantlang town ah Triennial meeting neihna uh-ah kipuak hi.

April 16, 1983 in dominant Associations nga panin min nei thugen ngate in thu a gen khit uh ciangin ZBC organization min ah a national title dingin ZOMI mah zat lai ding review kisam hiam cih a proposal a kipsakna dingin vote na khia uh hi. Delegates pai khawm 434te lak panin Zomi cih mah zat suak dingin 424 delegates in vote khiatna tawh na kipsak uh hi. A tam zawte in Zomi cih mah zat suak dingin phasa uh ahih manin a triennial meeting or session a makaih Rev. James Tial Dum in a national title min dingin "ZOMI' mah kizang suak ding hi, ci-in tangko khia hi.

3. ZBC SUNGAH KIKHENNA LEH KIKHENNA A PIANGSAKTE:

Zomi tuiphum kipawlna sungah Zomi min kipumkhatna, vaihawm khawmna leh khantohna a pian'na dingin 1953 kumin kiphuankhia-in a kikipsak khit banah 1983 a kikapsak pha kik hi. Ahi zongin kamsiatna tawh Zomi min tawh kipumkhatna, vaihawm khawmna leh khantohna ding sangin angsung bek khuat nopna tawh Zo minam min a kawcilin itna (narrow nationalism) hong khangkhia hi.

April 1995, in Khuasak ah ZBC triennial meeting associations li - Tonzang Township Baptist Association (TTBA), Tedim Baptist Association (TBA), Kale Zomi Baptist Association (KZBA), leh Tamu Valley Baptist Association (TVBA)-te ZBC meeting panin paikhia-in ("walk away"), pawl thak Zomi Baptist Convention of Myanmar (ZBCM) hong phuankhia tuam sese uh hi. Zomi min tawh pawl dang phuankhiat kidemna leh kikhena a kipatna bulpi ahih banah 1953 hun lai leh 1983 nangawnin Zomi a kici leh 2013 dong ZBC mahah Zomi a kici Hakha leh Falamte "Chin" ci-in muhdahna khaici kituh tu-in po khin zo a, a gah muh theih ta hi.

ZBCM ci-in pawl min a kiphuan khit uh Tonzang Township Baptist Association (TTBA), Tedim Baptist Association (TBA), Kale Zomi Baptist Association (KZBA)-te Southern Baptist Convention tawh kipawl uh a, Tamu Valley Baptist Association (TVBA) damin ZBCM panin lengkhia kikin Myanmar Baptist Convention tawh kipawl hi.

Tua khit nung ZBCM ah associations a dang lite - Zanggam Zomi Baptist Association (ZZBA), Cikha Township Baptist Association (CTBA), Heilei Baptist Association (HBA), Tedim Baptist Churches Association (TBCA) teng Zomi Baptist Churches of America (ZBCA) tawh hong kipawl uh hi. Biakna pawlpi panin Zomi ah kikhenna panin Khris sisan leh singlamteh phungah kipumkhat nuam lopi-in Zomi cih i nomenclation min uh tawh kipawlna neu zaw a tuamtuam phuankhiat behna, zomi min kawcik semsemna leh neuseek semsem beh khit ciangin kipumkhatna ding a gengen ngam lai kitam lai mahmah hi. Hih zah valin kikhemna lian zaw koh om nawn mawk ding? Dah buang hang ei! Zumhuai buang hang ei mawtaw zawzen sam!

4. BAPTIST WORLD ALLIANCE TAWH KIZOPNA THU:

Nassau, Bahamas ah 2019 kumin annual Baptist World Alliance (BWA) kum sim khawmpi General Council hun lai-in Wednesday (July 11, 2019) in Zomi Baptist Convention of Myanmar (ZBCM) in membership a ngetna vote khiatna tawh na san'sak uh a, tua kumin BWA kum 114 a phak kumin ZBCM pen a 240th member body suak hi. Hih BWA ah ZBCM a kipiakna ah khuakpeite (masterminds) mahin tu dong ZBCM makai za ngah zo lai sam uh hi. Makaih za ngah nawn loh pian ciangin kipawlna thak hong pian'khiat beh kik lai ding thubaih lai hi. Tua hun ciangin Zomi min tawh Zomi seekneu behbeh pawlin i kihel nawn loh ding kidophuai mahmah hi. "A mai-a paite in ek a mai uh leh a nunga paite in mai teitei ding," cih thu bullet mittaw sial khau let bangin i let nawn loh ding thupi hi.

ZBC panin Zomi a deih pha diak a kineih vsese biakna makaite in Zomi tuiphum kipawlna ah ut nawn loin a taikhiat zawh uh Kalaymyo of Sagaing Division ah March 21 - 24, 2013 kikal sungin ZBC Triennial Conference ah Chin Baptist Convention (CBC) suaksak kik ngiungeu zen uh bang zawsop uh hi.

Kalaymyo ah ZBC Trienniel conference hunin Kalay Valley Baptist Association (KVBA) taikhia-in Kalay Valley Baptist Convention (KVBC) hong kici uh hi. A dang kipawlna (associations) 25 teng CBC hong kici uh hi. ZBC a kiphuankhiat zawh kum 50 khit nungin ZBC panin 1995 kumin a taikhia ZBCM ah associations 15 leh convention thum a phate pen ZBC a piangsak suang thum kimlai a satkham leh ZBC kimlai CBC a suaksakte hi zawsop uh hi. Thuman thutang mah sakhi' tu nek panin gen le'ng i sung tawh kituak leh kilem pha mel kei ei mate guai?

THU KHUPNA:

Zomi deih i kici uh a, Zomi min tawh biakna kipumkhat in nasep khopna ding, khantohna dingin kipawlna khat in i vaihawm khawm ding deih kam beembeemin i kici hi. Ahih hangin a taktakin ZBC ah a kipumkhat leh nasem khawm kimlai Zomi min neuseek ding i lunggulh zawsop uh hi. Tuiphum kipawlna khat ZBC ah ut loin a taikhiate in tu-in mihoih kineihkhem kikin, Khris' sisan tawh biakna pawlpi kimlai Zomi "narrow natinalism leh dirty politics' kimawlna dingin a zang niloh kibang zawsop hi.

Biakna pawlpi kimlai ethnic & political organization suaksakin, Khris sisan leh singlamteh phungah Zomi khantohna ding, vaihawm khawm theihna ding leh kipawlna khatah i vaihawm khawm dialdial ding uh a ut lo tengin a omna teng uh-ah pawl satkham in pawl thak phuankhiat beh i kidem hangin associations 15 bek kipha lai hi. Kitawm lai si e maw? githa lei zo khempeuhin association thak phankhiat beh le'ng ZBC kimlai CBC i suahsakna ah associations 28 phate sangin kitam zaw pah kha ding hi.

ZBC ah Zomi min tawh Zomi khantohna, vaihawm khawm theihna ding leh kipawlna khatah i vaihawm ding ut lote in ZBC ah ah om lai associations 28 lakah amau association 15 in Zomi khantohna, vaihawm khawm theihna ding leh kipawlna khat in i vaihawm ding a va gen ding uh maizumhuai lua ta lo ding maw? Biakna pawlpi khatah kipumkhaT ding leh nasep khop ding ut loin a lehtai khiatte in Zomi i seekneu khit nungin Zomi min tawh kipumkhatna, khantohna leh vaihawm khawna ding zangzang pong lehang mihai lo buang kua teng khem beh zo lai mawk ding?

Efesa 5:23 leh 1 Kor 11:3 sungah, "Pawlpi lutang pen Khris hi," na ci hi. Pawlpi lutang Khris kimlai i neuseek beh Zomi suahsak ding bek leh Zomi cih Zo suan khempeuh "nomemclature" minpi hi napi-in seekneu behna tawh Zo minam itna kawcik (nation national) pawlpi lutang i suahsak sawm lai teng i thu upna panin a lampi leh a kilehngat (heretic or apostate) a suak khin ihi zaw kha ding uh a, upna paikhial pawl kihi khin zaw ding hi. Tua bek hi loin pawlpi lutang Khris a khe i suahsak khak leh Pasian in hong dawm het lo ding hi. Bang hangin?

Oliv mual panin Topa Jesuh vantungah a kilak toh ma deuhin a nungzuite kiangah hih bangin na gen hi: "Ahi zongin note tungah Kha Siangtho hong tun' ciangin vangliatna tawh na kidim ding uh a, Jerusalem khua sung, Judea gam sung, Samaria gam sung, leh lei mong dongin note in keima thu na gen ding uh hi,” a na ci hi. (Sawltak 1:8). Khris lutangin a nei pawlpi kici buang i mission pen Zo minam itna kawcik tawh Zomite sung bekah pawl thak phuankhiatna ding leh Zo suan namdangte muhdahna leh lehdona dinga zat ding hilo a, lei mong dongah Khris leh lungdamna Thu kizelhsak ding i mission lianpen hi zaw hi.

Khris lutangin biakna kipawlna sung panin taikhia napi-in i thu up zia Lai Siangtho tawh kituak mah hiam cih zong i kisittel phat kik huai mahmah zaw kha ding hi. Sawltak Paul in I Korin 11:17-19 kikal sungah, "Ahi zongin a nuai-a thu tawh kisai-in note ka hong pakta kei hi. Bang hang hiam cih leh pawlpi kikhopna na neih uh ciangin phatna sangin siatna na piangsak zaw uh hi. A masa penin, pawlpi na kikhop uh ciangin note lakah pawl kikhenna om hi, ci-in ka za hi. Hih ka zak thu a manna om kha dingin ka um hi. Bang hang hiam cih leh kua teng pawlpi mi citak ahi hiam, ci-in a kilatna dingin kikhenna a om mah ding ahi hi," na ci hi.

Pawlpi kipumkhat kimlai panin taikhia-in pawl dang phuankhiat tawh hunsa loin pawlpi kipumkhat kimlai satkhap beh leh Khristian pawlpi dang panin member ding zol khiatna peuh i mission nasep lianpen in nei-in, kikhenna bek i pian'sak behbeh nilohna pen Khristian pahtakhuai het lo leh a citak lo lim leh pianzia a kilahkhiatna hi zaw bek hi. Zomi sung bekah Lungdamna Thu tangkona leh pawl thak i va phuankhiat behna hangin Khristian pawlpi citak leh kha mangthang cikmah hunin a kibehlap tuam loh banah Pasian gam leh gamkial kikeek liat beh zo ngei lo ding hi.

Biakna pawlpi kipumkhat kimlai kikhenna va pian'sakna leh Khristian milip kibehlap tuam hanhan hi beek lo napi-in kipawlna neuno phuankhia-in tai kawikawina pen pawlpi sungah mi citak lo leh kikhenna bek a piangsak Dawi mangpa tate leh a mission field ah nasemte i suah khak ding lauhuai mahmah zaw kha ding hi. Jesuh Khris pen ama umin, a nungzuite lakah kikhenna a piangsakpa leh kipawlna thak a phuankhiat behbeh na hilo hi. Thu um mite kipawlna ah kikhenna i pian'sak kawikawi a, kikhen behna leh i thu uppih pau leh ham dang a zangte muhdahna leh elna dingin i kipawlna leh i i minam i zat khak leh Khris nungzui leh minam a it kihi ngeingei lo ding hi.

✍ Thang Khan Lian #ZUNs reports 



ZOTUALLAI THU MIPILTE' GENNA

 

ZOTUALLAI THU MIPILTE' GENNA

(1) REV. KHUP ZA GO' (M.A., B.D.) GELH
"1918 kum in Zomi pawl khat in, kumpi langpang in, gal bawl uh hi," cih thu Pau Cin Hau lai tawh kigelh laikhak a ngah tak ciangun, Piantit (France) pai Zomi tul khatte pen, innlam ciah ding lunghimawhin, kitawk pah ngeingai uh hi. (Zomite kiho theih na'ng, Pg.13, Zo Aw)
(2) REV. KHUP ZA GO' (M.A, B.D.) GENNA
Rev. Khup Za Go in, "London Museum ah ka pai lai-in, a kempa in, "Nang Zomi na hiam? Zomi na hih leh hih tengah Zolai in a kigelh laibu om hi. Hong sim dih in. Bang thu teng kigelh hiam? Ke'n zong thei nuam ing," hong ci hi. Ke'n zong ABC Lai tawh kigelh ding sa-in ka etsuk buat leh Pu Pau Cin Hau' lai tawh kigelh laibu na hi mawk in sim thei lo ka hih manin nuam kasa het kei hi," ci-in a gen kik hi.
(3) MIKANGTE' KISIKNA
Tuma lam lai-in, saklam Lamka khua-a om eimi mipilpa khat England gam London khuapi-ah a va zin leh leitung galpi nihna hun lai-in Khamtung gamah hong tung ngei mikang papi ham khat tawh kimu kha hi. Tua mikangpa tawh a kihona thu i Zo mipilpa in a nuai-a bangin a gen hi.
Mikangpa in "Nang kua mi na hi hiam?" ci in hong dong a, "Chin mi hi ing" ka cih leh tua mikangpa in, "Chin i cih pen Burma leh India kikal mualtunga tengte hilo na hi uh hiam?" hong cih ciangin, "Hi mah ing" ci-in ka dawn leh, "Na lai uh leh na biakna uh bangci ciang tun' na hi uh hiam?" ci-in hong dong hi. Tua ciangin kei zong lungdam kisa in, "Ka lai uh pen hih bangin Pasian thu gelhna in nei ung," ci-in Laisiangtho bu la-in ka lah leh mikangpa in, "Hih pen no lai hi loin, komau lai hi, no lai taktak nei hilo nai vuam,?" ci-in hong dot ciangin, ka cihna ding ka thei kei hi.
Tua ciang mikangpa in laibu khat vala a, tua laibu sung lem in, "No lai taktak pen hih hi," ci-in Pau Cin Hau' laimal tawh kigelhte hong lak hi. Tua mikangpa in, "Chin mi hi napi-in nomau neihsa lai leh biakna na theih khak loh uh pen no khialhna hi loin, komau khialhna hi. Komau kong khialhsak uh hi. Na gam uh a hong uksuak zo ding kisa kha-in komau aa tawh hong pantah kha hi ung. Tua thu hangin ka gupna uh (Pasian Thupha) ka tan khak ding uh ka dah hi," ci-in a thum hi.
(4) KAWL KUMPI LEH ZOTUAL LAI
1960 kim pawlin Laipian Pawlpi sung panin makai khat in, kumpi tungah, "Ko Zomi (Chin)-te in, minam ngeina, minam biakna leh minam lai ka nei uh hi," ci-in, minam Lai (ZOTUALLAI) sin ding a nget leh kumpi in, "Tua leh no Zomi (Chin)-te gam khat in ding nuam ung a ci maw/," a cih tak ciangin, bangmah ka pau ngam nawn kei hi, a ci hi.
(5) MIZO GAM LEH ZOTUAL LAI
India gamah kumpi in, lai neite bek mun leh gam, amau leh amau ki-ukna pia cih Pu Laldenga in a theih ciangin Zotuallai (Pu Pau Cin Hau Lai) tawh kigelh mualsuang khat pua-in, "Hih in ka minam lai hi," cih a lah manin India kumpi in, Mizogam pen state pia hi kici hi.
(6) COL. KHUN NAUNG' GENNA
1968 kum pawlin Maymyo (Pyin Oo Lwin) khua-a galkapbo sinna sangah sang ukpi panmun len Col. Khun Naung in a genna ah, "Kawlgam sunga om Kachin, Kayah, Karen, Rakhine minamte'n minam lai nei loin, Chin minamte bekin lai nei uh ahih manin eite sangin thupi zaw hi. Tua Chin minamte lai pen Pau Cin Hau' lai kici a, tu-in UNO van thupite lahna museum sungah kikoih hi," ci-in a gen hi.
(7) GERMANY MIPILPA' GENNA
Leitung biakna lian 11te a kikhopna ah a makaipi Germany mipilpa in a genna ah, "Kawlgam nitumna lam-a teng Zomite hai lah hai mahmah uh, zawng lah zawng mahmah uh, ahi zongin leitungah amau bangin Pasian thupha a sang kuamah om lo hi. Bang hang hiam cih leh Laipian Pasian thu siangtho leh lai kician nei ahih manun leitungah amau sangin a hampha zaw kuamah om lo hi," ci hi.
8. REV. S.T HAU GO' (M.A, M.R.E) GENNA
Neu thu mangmawhin ci leng, ka neu tunga kipanin Lailui ah suak, Lailui ah teng hi'ng. Pa Hau (Pau Cin Hau)-te zong tua hunin Lailui mahah teng uh a, ka phaitam lamah amau inn om hi. Pa Hau pen ei pau taktakin lai a piangsakpa hi. Mite'n ama minin lo ngam loin, zahtakna tawh Lai a piangsakpa a cihna in ''Laipianpa" min puasak uh hi. Pasian mahmahin a tuam vilvelin a apiak hi a, lai dangte tawh kibang het lo hi. Ama' lai tawh a kibang lai dang khat beek leitungah om nai lo hi. Midangte'n lai cih kammal pen na nei lo uh hi.
Tua khit ciang, lai bek hi loin, dawi hong khemna hangin zu leh sa tawh i biaknate khempeuh i biak nawn lohna dingin Pasian in thu na pia hi. Pasian paaina tawh damna taktak a ngah ciangin satang kang bangin a thu kizel hi. Mi kim khat in, Laipianpa thu pen dawi thu hi, ci mawkmawk uh hi. Tua bangte pen a theihna uh a kicing lo mite hi lel uh hi. A theihna uh kicingtaak hileh tua bang cih ding hilo a, Pasian piak thu mah hi ei, a cih ding lo ngal thu om lo hi. Theihna muhna kicing lo, tapkual pilna cih bang danin kiim i paam thu ciang bek a phawk mite bel amau phawkna zah zui-in dawi thu hi lel e, zong ci kha thei mah ding uh hi. Ahih hang thu khempeuh a vangkimin a thei a sin mite'n dawi thu hi cih tangin Pasian thu mah na hi zaw cih zawkna ding pen thu kicing zaw hi.
(9) ZOMI MICIIM MAHMAH KHAT IN A GENNA
Siapa aw, lunghimawh kei in. i mipihte'n ni khat ni ciang, a masa in,-
(1) I Zogam hong it semsemin hong puah hong zun kik ding uh hi.
(2) Zomi hihna hong ki-angtanpih ding uh hi.
(3) Zo ngeinate hong kanin hong it semsem ding uh hi.
(4) Zolai mah hong ci ding uh a, Zolai mah hong zang nuam ding uh hi.
(5) Zo biakna mah hong ci ding uh hi.
Lung patau se dah in. Ei aa mah, ei aa mah, ei aa kanin a hoihzaw om kei, hong cih ni hong tung ding hi. (1990 kum)
(10) PROF. SALAI RIANG VEL' (PH.D) GENNA
Pu Pau Cin Hau Lai pen ko Falamte'n zong sin ding, Hakhate'n zong sin ding hang a, Chin buppi-in sin ding hi hang. I minam lai a maan pen Pu Pau Cih Hau' lai hi. Falam, Hakha lai gelhna in zong lem mahmah ahih manin hih bekin ei Chinte pumkhat hong suah zo bek ding hi. Pu Pau Cin Hau Lai in ei Chinte i laitaang (common literature) suak zo ding hi.
A kaikhawm: Nahneu
Source: Khamtung Mite Lai neih zawh Kum 114 cin' ciaptehna, 2013.