COPE TOPA NUNTAKZIA TOMKIM
Pasian in mihingte amangthang dingin hong deihlo ahimanin Amah mah in mite hong zonna Piancil sung, Eden huan sung pan i mukhia thei hi. Tua hi-in Amah mah in amangthang ding mihingte a zon hun, Kamsangte zangin a zon hun Lai Siangtho Lui sungah om hi. Lai Siangtho Thak hun ciangin a Tapa Topa Zeisu hong zang hi. 1910 kum ciangin amangthang ding Zomite a zong dingin Cope topate nupa hong zang hi. Tua Cope topa i cihcih pen Pasian zatzia le Zomite hamphat zia, Pasian in eite adingin atuam vilvel-a hong puak ahihna tawmcik anuai-a thulunote tungtawnin i ensuk ding hi.
Cope Topa Pianna: Pasian thu, Zolai le Zomite thangthu a kigen simin Cope topa thu kihello-in thugui picing thei mahmahlo hi. Banghanghiam cih leh Pasian thu gen dingin 1899-1966 kikal sung America gam pan Khamtung gam ah innkuan sagih hong pai uhi. Tuate in Carson, East, Cope, Woodin, Strait, Nelson le Johnson innkuante hi’n tua innkuante sung panin 5-te in Haka phualpi pan nasem uha, Cope le Nelson innkuante in ahih lehTedim phualpi pan sem uhi. Rev. Dr. J.H Cope pen America gam Pennsylvania State, Philadelphia khuapi, Germantown veng pan hi.
A pa Joseph le a nu Elizabeth Danford Cope sung panin 21 November 1882 ni-in suak hi. A nu pen India, Assam gam, Gawhati khua thuhilh mangpa’ tanu ahi hi. Kum 11 aphak ciangin Germantown Second Baptist Pawlpi sungah a min pia-in tawpidaw suak hi. A nu le a pa in zong sangsia semtek uhin tua khua mah ah Nipi Sang (Sunday school) sia sem hi. Ama minpi in Joseph Herbert Cope hi. Pasian thu khuavak hong puakpa, Zolai hong phuatsakpa, Lai Siangtho hong teisakpa, Labu hong teisakpa, Sangukpipa le Zomite nuntak khuasak zia hong lamsangpa, mi thum nasep asem, agim theilo tawh akibang ngilhmawh Sangmangpa ahi hi.
2. Pasian thu (Khuavak) Hong Puakpa Hi: Cope topa pen Zogam hong pai ma, 1900 kum ciangin North East High School panin tan sawm hong ongkhia hi. B.Sc. degree a ngah khitciangin kum khat sung Utah gam Morman mite kiangah missionary sem hi. University a kah hun lai akipanin kha mangthang aveikhinsa hi-a, gammial nasep kum khat a sep khitciangin Lai Siangtho sang hong kah hi. 1908 kum in B.D. degree ngah hi. 1908 kum mahin Northern Baptist kikhoppi Oklahoma khua ah tunga, amah zong pawisim in pai hi.
Gamdang thuhilh ding apuak pawl (Baptist Mission Society) te President pa Dr. Haggard in J.H. Cope kiang ah, “Kawlgam aa Khamtung (Chin Hills) ah na pai ding hi,” a ci hi. Cope in Chin Hills kicihna mun za ngei nailo ahimanin, “Koi mun hi peuhmah hiam? Gamlim sungah na zong dih in,” ci-in a lawmnu sikkhau sat hi. A lawmnu in zong, “Ka punote khat in gamtawh kisai laibu (Gezetter) nei in tua sung hong en ning, tuakhit ciangin sikkhau hong sat ning,” ci hi. Tua laibu a et khitciangin, “Kawlgam nitumnalam, gam mong khat, kuamah’n a uk zawh nailoh (unadministrated) gam khat hi,” ci-in a zingciang sikkhau thukkik hi. J.H. Cope le a lawmnu Elizabeth Caldwell 3 September 1908 ni in hong kiteng uhi. Zogam khuavak puak dingin 30 September 1908 ni-in Boston khua pan tembaw tuangin hong dingkhia pah uhi.
Cope topa Kawlgam hong pai ding ciangin a pawlpi (First Baptist Church, German Town, Philadelphia)-te kam vaikhakna hong nei hi. Tua a vaikhak kammal pen, “Tu-in kei Pasian thu a za nailo Kawlgam saklam Zomite lakah khuavak puak dingin va pai ding hi’ng. Cidamin kong ciahkik ngeingei leh ka min hong khel un,” ci hi. Missionary sem dingin hong kuankhia pah a 21 December 1908 ni-in Haka khua hong tung hi. Carson topa pen April kha sungin na si khin ahimanin Carson tonu le Dr. East-te tawh tawlkhat sung Haka ah Pasian’ nasepna (Gupna thugenna) le Zopau sinna hong nei hi.
Khamtung gam leitaw lam, Haka phualpi ah Dr. Hjalmar East in semin, leilu lam Tedim ah Missionary phual thak sat dingin Cope-te innkuan hong dingkhia-a, 1 November 1910 ni-in Tedim hong tung uhi. Tua Tedim hong tunni pen Tedim gam adingin khuavak tanni, ni suahni, suahtak ni cih ding himawk hi. Banghanghiam cih leh Pasian thu athei nailo, minam picing khat hih nading akisam ahi lai kineilo, khuamialpi lak-a om nuntak khuasak zia bangmah athei nailo Tedimte lakah nasep a kipat ni ahih hang hi. Hong tunni pan akipanin pau sinna le gupna thugenna nei pah ngelhngelh hi. Pasian in thupha pia-in a nini in Pasian thu-um kibehlap toto sak ahimanin 1913 kum ciangin Tedim gamah mi 91 tuiphum zo hi.
3. 1885 kumin Mangkang kumpi in Kawlgam buppi a lakkhit, 1891 kum ciangin Zagam zong hong lato zo uhi. Zogam ukna phualpi pen Haka khua ah hong phut uhi. Surgeon Major A.E. Newland in Haka khua ah nasemin om-a Haka numei melhoih mahmah khat tenpih hi. Haka pau hong sinpah in “A Practical Handbook of the languge of the Lais as Spoken by the Hakas” cih laibu khat bawlin 1897 kum in hawmkhia hi. Mangkam le Hakha pau Dictionary bu masa penpen hi ci-in kiciamteh hi. Sangmang A. Carson in “Biakna thu hilh theih nangin lai hilh masak ding kisam” cih thu hong mupah in Yangon A.B.M. phualpite thukimna tawh piangthaksa Kayin sia pawlkhat Zogam ah samtoin Zomite Kawllai tawh laihilh hong kipan uhi. 1900 kum in Sia San Win in Haka khua sang naupang 7 tawh sang neu khat hong hongin sang masapen hi pah hi.
4. Lai Siangtho le Labu Zolai in Hong Teisakpa Hi: Missionary sepkawm le khuan ciah hun nangawnin tawlnga vetlo-a Cope topa in a sep nasep thupi mahmah khat in laitei (translation) nasep ahi hi. Khualzin hun, khuan ciah hun sungin zong annek le ihmut kikal longalin Zo Lai Siangtho leh Labu tei ngelhngelh hi. Tua kawm mahin Sang Laibu, Khrisitan Biakna lai, Tedim Thukizakna Lai cihte tatsatlo-in bawllai tazen hi. Lai Siangtho i neihcil pen Matthew bu hi-a 1915 kumin Cope topa’n hong teisak ahi hi. Tua bangin tawlnga manloin laitei nasep hong semsemin Thu Ciamthak (New Testament) 1932 kumin zo hi. Piancilna le Paikhiatna zong teikhin zo-a a laidal (manuscript) in om hi ci-in kiciamteh hi. 1914 kum in dawng 20 val apha Labu bawlin, 1918 kum in la dawng 101 apha labu khat teikhin hi. 1923 kum in dawng 283 apha labu le 1927 kum in kawng 300 apha labu bawl hi ci’n kiciamteh hi. Zomite ading in Laibu nam 36 gelh hi ci-in a kiciaptehna tampi om hi.
5. Zogam Buppi Sang Ukpipa Hi: Cope topa in Haka khua hong tunphet Carson tonu tawh sangsia sem hi. Khualzin hatin thugen siam ahih banah lai lam kiva lua ahimanin Mangkang kumpi in 1925 kumin Khamtung gambup sangukpipa (Honarary Inspector of Schools) tavuan/za pia hi. Khasum ngahlo hi. Tua kumpite sang aa zat ding laibu khempeuh bawlsak hi. Tua bangin khamtung gambup sangukpipa tavuan a let manin “Sangmangpa” cih min a ngah ahi hi. Cope topa in Pasian thugen, lai tei/let nasepte a sepnate le sang lai simbu tampi hong bawlsaknate banah leitung sangte khempeuh ah sangukpi a sepna hangin Mangkang missionary-te khempeuh in zong ‘sangmangpa’ cih min ngahlawh uhi.
6. Sum le Pai tawh Zong Zogam Hong Vaan Hi: Khamtung gambup sangukpipa a sepna hangin Mangkang kumpi in Khualzin nading in a piak (T.A.) Rs. 700/- ngah hi. Tua sung panin Tedim thu kizakna lai hawmkhia hi. Tua bekthamloin i gam le i lei kepcing theih nading le guahtui man takin i ngah theih nadingin kumpi singhalh (cuvuai) hong bawlsak hi. Hi cuvuai hong bawlsakna hangin Yangon Governor-pa in pahtawina sum Rs.2,000/- pia hi. Tua sumte tawh nitak sang hong phuanin lai hilhna le sia cialna in zang lai zensam hi. Pilna siamna le thagui thatang bekthamlo asum le apaai tawh Zomite adingin na hong sem hi.
7. Doctor Divinity Kipia: Khamtungmite adingin pilna, siamna, sumlepai, thagui, thatang tawh mipil thum nasep (translator, missionary/preacher, educator) a sepzawhna hangin 10 June 1935 ni-in New York, Colgate University panin Cope topa tungah Honorary Degree of Doctor of Divinity (D.D) pia uhi. Cope topa Doctor akipiak laitakin tua University a Dean-pa in hih bangin gen hi, “Kuhkal takin nasepna le lungkia ngeilo-a hanciamna tawh Khamtung mite kam nam 40 val pen nam 4 in gawmtuahsak hi. Laigelh zia gina kip bawl sak-a, sang laisimbu bawl sak hi. Kam nam tampi tawh labu bawl-a, kam nam khat tawh Lai Siangtho thak (Tedim Lai Siangtho) letkhia hi. Pau nam tuamtuam tampi tawh Lai Siangtho thak sung mun tampi letkhia hi,” ci-in mipite mai-ah genkhia hi.
8. A Nuntakna Ni Hong Tumta: April 1938 pawlin Khanglam, Kawlgam gamgi neh tengah thuhilhsia phengvak pawlkhatte hangin thu nawngkaina tampi om ahimanin J. H. Cope le Col. Burne-te tua thu vaan dingin va zinkhia uhi. Hih a khualzin hunsung uh guahzu-a, lampi haksa hi. Lampi ah guahthuakin kawt gawp uhi. J. H. Cope in gilsan natna le nattun natna hong ngah sawnsawn ahimanin sakol tung tuangin khual gamlapi panin hong ciah hi. Hakha myone Sul khua a tun uh ciangin sakol tung tuangzo nawnlo-a, tua pan tai 50 val bang a gamla Haka khua aa Rev. Sang Fen kiangah thuko dingin a paisuak vingveng hi. Haka khua panin ahi thei bangbangin siavuante tawh kithuahin va dawn kik uhi. Cope topa gim luata ahimanin taal in kizawng-a Haka hong tun uhi.
Hih hun in Cope topa gim mahmahta hi. Haka panin Tedim aa om Cope tonu sikkhau sat uha, Cope tonu in sikkhau a ngah phetin vuandokpa Thomson tawh a zing ciangin hong delh pah uhi. Falam gun lei a tun ciangun J. H. Cope in 11 June 1938 ni 5:00 a.m. hunin a nuntakna nite hong tumta cihna thu lai ngah uhi. Tua lai Cope tonu in a sim khitphetin thuum ding, mau ding, kap ding cilo-in, “Mi thum nasep asem agim theilo tawh akibang mi khat nuntakna beita hi,” a cih khitciangin Haka aa om tapidaw-te’n limtak na vui un ci–in vaikhak-a, Tedim ah nasep mabante sem dingin hong kilehkik pah vingveng hi.
Haka biakinnpi gei Rev. A. E. Carson kivuina han kiangah 12 June 1938 ni-in kivui hi.Tua sihvuina mun ah Dr. Strait makaiin tualai ah Strait in hih bangin gen hi. “Pasian thuhilh sangmang khat hihna tawh Dr. Cope in Topa ading nasepna ah ama’ khangualte sangin kipia zozaw hi. Ahihangin hih thu pen ama thu atel mahmahte bek in phawk-a, ama pumpi akipiakna hangin bangmah kisuangtak ngeilo-in nungta hi. Ama ngaihsutna in a biak Pasian adingin zatkhiat ding le ama pumpi mahmah kipumpiak ding ahi hi. Ama lawmte le amah atheite in amah pen atawntungin phawk-a, mi pawlhuai mahmah, a migi mahmah le alungduai mahmah khat in ciamteh uhi. A biak Topa’ nuntakna bangin amah in thuhoih sem dingin hong kipia hi,” ci hi. Hih bangin a missionary naseppihte in zong ama nasep zawhnate lamdang sa phialmawk uhi.
9. Cope Topa Kivui Ni Kumpi Laan Alaizang ah Kikhai: Cope topa sihvui ni-in Haka khua ah Naylor mangpa in Dr. Cope zahtakna in Haka aa kumpi zumte khempeuh khak sak-a kumpi laante khempeuh zong laankhuam lang bekah khai (lalf mast) sakin supna, dahna lianpite kilangh sak hi. Pasian’ nasem khat a sih manin kumpi-in alaante a laizang ciangah khai-in kumpi zumte kikhak-a, dahna akilatsak pen khamtung gamah amasapen le amah bek hiding hi.
10. Cope tonu’ Kam Vaikhakna Hun: Cope tonu in a pasal tawh a sep mabante a sep khitciangin a ciah ding hong kulta hi. Tonzang a Rev. Vial Nang vaikhakin 18 July 1938 ni-in Tedim biakinnpi sungah hun nunungpen mangphakhakna biakkikhop bawlkhawm uhi. Sia Vial Nang thugen dingin kithawi-a Cope tonu a ciah ding a ngaihsut ciangin dahin lunglen huailua mahmah ahimanin a khitui tak ngelhngel thapaiin thu gen thei loin om hi. Anunung ciangin Cope tonu in thugenin a khitui luang ngelhngelh napi’n a thugen themcik zong hoilo-in hih bangin gen hi. “Kei ka ciah hong kulta hi. Banghanghiam cih leh kei ka ciah kei leh sangmang athak hong pailo ding hi. Tua ahimanin amanlang theitheiin ka ciah ding kisam hi. Lungkham kei un, Topa’n hong kem ding hi,” ci hi. Tonu le pawlpi mite hun nunung kamvaikhakna aman ciangun Cope tonu pusuak in khuangzang mual (U Suan Khan Kham’te inn mai) ciang thu-ummite’n kha-in khut kilen in kap kawmkawm mahin lunglen khuangaihna tampi tawh mangpha kikhak uhi.
11. Cope topa khamtung gam hong tun zawh thum vei akhuan va ciah hi: Khamtung gam sung a om hun sung khempeuh Kum 25 le kha 7 (Ni 9,419) sawt hi. Akhuan ciah hunteng ni 1,345 sawt hi. America gam pan hong dinkhiat akipan asih dong kum 29 le kha 7 sawt hi. Tua akhuan ciah hun sungin zong tawlnga hithiat tuanloin lailet (translator) nasepte semkawm veve hi.12. Cope topa le Tulai Zomite Dinmun: Cope topa hong pailo hizen leh Zomite tulai khuahun luan zia in hong taisanin mite nungah aom den keei dingte i hi hi. Khua hun pai zia manlanna tawh kizuiin mipilte in min tuamtuam na vawh uha, tuhun pen The Age of Knowledge ci-in pilna hun na ci uhi. Tua bangin min akivawh zah khatin Zomite zong pilna kihanciamin sing dang englo, tan bang kimin aki-om hita hi.
Tua bekthamloin leitung khantohna tawh kizuiin tu hun pen min dang khat kivawhna om lai-a The Age of Globalization ci-in tua hun sungah khantohna tampi omin, siatna lam zong tampi mah khang hi. Khantohna manlang mahmahin na hoih tampi akhantoh mahbangin siatnate zong tampi khangto hi. Tua bangin siatna le phatna tampi khangtoin leitung a kalsuan laitakin ahoihte zui theiin siatnate i pelh theihna zong Cope topa hong vawh khaici hang hi tazen hi. Zomite in khantohna delh tumin kimlepam ah siat theihna le natna tuamtuamte in hong umcih ahihna thu kiphawk-a AIDS/HIV cih bangin adam theilo natnate hong laang mahmah hangin Pasian thu in hong kem hi. Nupa sung, khualzinna, atuamtuamte ah kikep siam ding kihanciamin Lai Siangtho tawh kituakin I nuntakna pen i ngah khak Cope topa khaici hang ahi hi.
Khantohna tawh kizui in mite khuaneu panin khuapi liante ah kizuan ngeingai ahimanin tuhun pen The Age of Urbanization ci-in min vawhna zong na nei uhi. Hi takpi hi. Khuano sung sangin khuapi sungah pilna, sumzonna, khantohna, thumuhnate om zaw ahimanin khuapi kizuan ngeingai hi mawk hi. Ahithei zahin khuapi sung zuat ding kihanciam keei hi. Khuapi sung zuatna hangin midangte tawh pilna, neihna, khuamuhnate hong kikim theita ahimanin i hamphatna lianpi ahi hi.
Hih leitung pen upna tuamtuam neite tenkhop ngeingaina leitung ahimanin mipilte in leitung min na vawh uha Pluralistic World na ci uhi. Hi lua hi. I kimlepam ah Buddist-te, Hindu-te le Pasian thu umlo mi tampi tawh i tengkhawm ngeingai hi. Amau upnate sungpan ahoihte lak sakin ei Khristian-te upna i hawpsawn ding Cope topa hong nusiat khaici hoih khat ahi hi. Cope topa hong puak Pasian thu in ei Khristian-te bekloin upna kibanglo midangte tawh zong hong kilem sak hi. Tua upna tuamtuam aneite tawh I tenkhopna hih leitung ah Cope topa hong puak Pasian thu khahsuahlo-in i nuntakpih ding le tua thu manpha asan theih nading un eite tavuan lianpi khat hita leuleu hi.
Tuate banah I.T. – The Age of Information & Technology – hun ci’n thukizakna malang mahmah ahimanin leitung buppi nangawn khuatano khat (Global village) ci ziau uhi. Leimong khat aa thupiang pen leimong khat pan apian hun mah in kiza ziau theita hi. Ei Zomite zong mun tuam, gam tuam ah kithehthangin i om hangin pianna Zogam sunga omkhawm mah tawh i kibang lel mawk hi. Sun le zan, ut hunhun in thu kizakna i nei thei lel hi. Nidang in internet, email, gtalk ci’n mite gengen i zakzak pen tu-in eite’n nuam takin i zangh zihziah theita hi. Tua bangin mun tuam, gam tuam ah i omna panin khuano khat sunga tengkhawm bangin i omna le pumpi kigamlat hangin lungsim hong gawmtuahin khuatano khat sungah tengkhawm bangin hong gawmtuah Cope topa hizen hi.
13. Cope Centennial Jubilee Le Zomite: Tedim mite bek hilo, Zogam bup adingin a nuntakna, a pilna hong kipiakna hangin Zomite hih ciang dinmun atung thei i hi hi. “Cope topate nupa hong pailo hi zenzen leh Zomite bangci dinmun ciang ah i om lai zen tam?” Abeisa hunin Cope Jubilee tawh kisai Tuiphum Pawlpite in 1985 kum in Rev. J. H. Cope Diamond Jubilee bawl uhi. 1999 kum ciangin Cope Diamond Jubilee mah kibawlkikkhin hi. Tua hi-in Cope Centennial Jubilee zong Tuiphumte bek in bawl ding maw? Bawl zenzenlo ee. Cope topa pen Tuiphumte bek pia peuhmahlo ding hi hang.
Cope topa hong puak Lungdamna Thu (Pasian thu), Cope topa hong phuat sak Zolai, Cope topa hong teisak Zolai Siangtho, Zo Labute pen Zomi buppi, Pasian thu asang peuhmah le Zolai azangh khempeuh ii pawi ahimanin Zomi buppi ii khaam ding pawipi ahi hi.Tua Cope Centennial Jubilee bawl nading tawh kisaiin ahunte hong toi mahmah ahimanin kum thum sung tha thak lak nading thu bulphuh 3 kinei hi. Tuate Zomi bupin ki-apna, thungetna le thuhilhnate ah zangh tek le’ng i Zogam hong cidamin Zomite khantoh nading le Zomite thupha ngahna hong suak taktak ding hi cihna tawh 2008 adingin “Pasian aw, Na nasepna adingin hong siansuah in” (Joel 2:16-17), 2009 adingin
“Pasian aw, acitak nasem dingin hong bawl in” (Late 40:11) cih le 2010 adingin “Pasian’ zat Minam: Pasian aw, na deihna atun nadingin vang hong guan in.” (Pai. 19:5-6; I Pet. 2:9) cihte ahi hi. Hih thubulphuh thumte thungetna le i pawlpi tek ah thuhilhnate ah zang kim tek le’ng i Zogam le Zomite adingin Pasian in alamdang khat teitei hong pia takpi ding hi. Tua ahimanin 2010 ciang i khaam ding Cope Centennial pawipi pen Zomi bup Lungdamkoh Pawipi cihna zong himawk hi. Tua pawipi hangin Pasian in i gam le lei, i minam adingin damna le thupha ngahna hong hi sak pelmawh ding hi. Thu Khupna : Leitung ah minam picing khat i suah nadingin lai kician neih ding kisam hi. Rev. Dr. Hre Kio genna ah, “Leitung ah kha thum hal in minam khatta manthang hi. Banghanghiam cih leh lai a neihloh man uhi,” ci hi. I Kha amangthang ding kimlai Cope topate nupa hangin I Kha bekthamlo-in i minam mangthanglo hi.
Kam dang khat in gen le’ng Zomite amangthanglo dingin hong khoipa le hong khansuahpa pen Cope topa ahi hi. Tua bang Sangmang i ngahkhak manin zong i hamphatna lianpi khat ahi hi. Zogam ah Cope topa nasepnate i ngaihsut ciangin lamdang liang hi. Pasian in Zomite adingin atuam vilvel-a hong piak Sangmangpa ahi hi. Tua ahimanin Cope Centennial (Kum 100 cin) Jubilee bawl dingin i kithawi laitakin Pawlpi lungsim, beh lungsim, nam lungsimte panin minam lungsim ah kalsuanto-in 4 -7 November 2010 ni sungteng simlemal, saklekhang, gam sung, gam pua le tuilu tuitaw pan Tedim khuapi ah kikaikhawm henhanin Pawipi amuakkhawm tek dingin hanciam ni.
By – Sia GS Pau [Courtesy: Cope 98 Celebration, Tedim, November 2008]

No comments:
Post a Comment