HALLOWEEN PAWI HONG KIPATKHIAT DAN: HALLOWEEN PAWI LEH KHRISTIANTE' THU UPNA KITUAK MAH DING HIAM?
**Thu Patna: **Leitung gam tuamtuam ah a kizang kawikawi Halloween pawi pen a si khinsa mi siangthote (saints), martyr in a site leh upna cingtak nei-a si khinsate phawkna ding cih bangin October kha bei kuan panin November 5 dong kizang pawi hi a, a kizat dan nam tuamtuam na om hi. America gam-ah Halloween pawi sungin kum sim in $9 billion kibeisak den hi ci zen hi. Lai Siangtho sungah mi siangtho kici kizatna mun pawl khatte ah na om a, gentehna dingin: Rom 1:7, 8:27, 16:2; Maangmuhna 5:7, 14:12; Late 16:13, 30:4, 37:28, 116:15; I Kor 1:2, 14:33; Sawltak 9:32, 26:10; Efesa 1:1, 4:12, 6:18; Matthai 27:52; Filippin 4:21; Daniel 7:27 leh mun dangdang ah na om hi. Kha Siangtho cih kammal bel tampi om hi. Lai Siantho sungah Martyr in a site phawkna pawi na kham un cih thu hong kipiak na om lo hi. Halloween pawi hong kipatkhiat zia leh Khristian kicite adingin hih pawi zathuai mah hiam cih lim takin ngaihsun in kikumkhawm ni.
HALLOWEEN BANG A CIHNA HI A, CIK IN KOI LAI-AH HONG KIPAN HIAM?
Halloween cih kammal a khiatna pen All Hallows Day (or All Saint’s Day) a tun ma nitak a cihna hi a, November 1 in a pawi kikham hi. Halloween a khiatna tom in All Halloween zong kici a, All Hallows’ Evening leh All Saint’s Eve pen October 31 in a pawi kikham hi. Halloween hong kipatna leh a khiatna pen tanglai hunin Celtic anlak pawi (harvest festivals) panin hong kilasawn kammal hi napi-in, tu hun ciangin Halloween zan pen muamkhum (candy), naupangte inn khat panin inn khat ah ban pai-in candy leh sum cihte ngetna (trick-or-treating), maipumte (pumpkins), sikhate leh misite (ghosts and death) kineihna zan tawh gualnopna bawlna in kidim hi.
Halloween pawi pen a beisa kum 1900 hun lai-in England, Ireland, leh Northern France gamte na kizang a, tua panin hih pawi hong kipankhia hi. Celtic mite in kum thak pawi bawlna Samhain kici November 1 in pawi na kham uh hi. Celtic siampi ahih kei leh dawi thu siamte (druids) in Halloween pen kum khat sunga pawi omte lak panin a thupi pen in ngaihsun uh a, November 1 ni-in a si khisate' khate leh a dam laite tawh kikholhkhawm theihna hun hi ci-in thupi ngaihsut mahmah uh hi. Hih pawi hun in meiphual cih (bondfire) na pibawl mahmah uh hi.
Samhain pawi pen Celtic mite omna kiim-ah St. Patrick leh Khristian missionary-te hong tun' mateng uh pawi minthang mahmah khat ahi hi. Missionary-te hong tun uh tawh kituakin a mite zong thu-um Khristian hong suah tak ciangun hih pawi kidau ngaihsut hiaihiai a, a minthan'na in kiamlam manawh hi. Ahih hangin thu um lo mite gamtat luzeekziate (pagan practices) - “Halloween” or Samhain" cihte a kiphiat sangin Khristian biakna pawlpi (church) in hih an lak pawi deihna lehhei zawsop (twisted instead) in Khristian thu upna ahi lo biakna dangte (paganism) leh Christianity gawmkhopna dingin zang uh ahih manin a tualsuak mite in (local populations) state religion in a heina dingun baihlam sak hi.
HALLOWEEN A KIZAT ZIA:
Ngeina dangah siampi ahih kei leh dawi thusiamte (druids) in November 1 ni zan ciangin dawite (demons), dawi thusiam aisaan numeite (witches) leh kha gilo (evil spirit) in amau khuahun leh tat hun (season) - zan sawt hun leh phalbi hun sunga khuavot kha sung tenga zingsang phalvak madong tunna a muakna dingun leitung ah suakta takin hong vak uh hi cih upna na nei uh hi. Dawite in a si thei mihingte kimawlpih in, lausakna leh kikhemna ngiante (tricks) cihte hong zang uh hi. Mihingte in dawite in a lauhsakna panin a suahtak theihna dingun Halloween pawi hun ciangin a lungkimna dingun nek ding ante leh muamkhumte na pia uh hi. (Kha gilote lungkimna pawi nam khat hi)
Tua ahih kei leh zong dawite in a bawlsiatna panin a suahtak theihna dingun mihingte zong dawite bangin a mel leh puam ahihna uh seelna dingin kiliah; kisiamsia-in (disguise), dawite kineih in a lauhuai thei thei dingin kibawl in kizem uh hi. Tua bangin mihingte a mel leh puam uh leh a kizep dante uh dawi bangin a kisiamsiat ciangun dawite in mihingte tua banga kisiamte pen dawite leh dawi thusiam numeite sa uh ahih manin Halloween zan ciangin lausak lo leh nawngkaisak lo uh hi.
Khristian biakna a um lo leh zui lo Roman Empire a hat hun lai-in Halloween pawi ciangin annek khawmna ahih kei theigah (apple kinak zat mahmah) piakkhiatna cih ngeina dan (custom) in zangin na ciing uh hi. Rome Empire hun lai-a mite in tua bang ngeina a zatna uh a gam kiimte - Britain gam panin Ireland leh Scotland ah, Austria gam panin Slavic gamte (Belarus, Russia, Ukraine, Czech Republic, Poland, Slovakia, Bosnia & Herzegovina, Bulgaria, Croatia, Macedonia, Montenegro, Serbia, Slovenia etc) cihte ah hong kizeel hi. Tua bang ngeina pen Rome mite nusian (goddess) ahi huan leh thei kiciin'na huan (gardens and orchard) a hoihna ding a gah phatna dinga kibia Pomona nusian bulphuh in pawi na bawl uh hi. Kum sim in Feast of Pomona a kici Rome nusiat biakna annek khawmna hun November 1 in a zat uh pen tu hun in Halloween pawi bawl hong kipatkhiatnate bulpi khat hi a, apple tui dawn in pawi ngeina na bulphuh uh hi. Feast of Ponoma hun pen October 31 - November 1 kikal hi.
Kum zalom 20 leh 21 hun ciangin ahihna uh seelna dingin kiliah; kisiamsia-in (disguise) puante silh uh a, tanglai-in Halloween pawi-ah theigah kizangte tang dingin muamkhum (candy) leh a etlawm thei ante (fancy foods) tawh kilaih a, naupangnote inn khat panin inn khatin pai-in candy leh sum ngetna (door-to-door trick-or-treating) hun in zang uh hi. Tu hun in hih bangin naupangnote trick-treating in a paina uh leh tanglai hun in Halloween pawi a bawl ciangun biakna piakna dingin an leh theigahte ngenin (souling) inn khat khit inn khat ah ban pai-in late sa-in, misite' adingin cake tawi in, misite adingin la a sakna uh panin hong kilaih hi bek hi.
I gensa mah bangin Halloween pawi taktak pen Irish (Celtic) ten a zat masak uh hi a, Mexico leh Latin American gam tuamtuamte (Día de los Muertos) ah "Day of the Dead" ci-in a phamsa a it a ngaih uh leh a pian' khiatna uh a pu-a-pate uh a phawkna dingin na zang uh a, Ireland, Canada leh United States gam cihte ah picingte leh naupang ten Halloween holiday ci-in zang ngeingai uh hi. A pawi hong kibat zia ngaihsun sese lo leh mi dangte in zong zang ta ci-in US gam a tung khin ei Zomite sungah zong hih pawi a thupisim kitam mahmah ta hi.
Mexico, Latin America leh Spain gamte ah Halloween pawi pen "All Souls’ Day" ci-in Nov. 1 ni-in a pi ni na zang uh a, a pawi pen Oct. 31 panin na pan uh hi. A phamsa amau pian'khiatna pu leh pite (ancestors) uh Halloween ah a pai ni uh hi ci-in upna tawh muamkhuam (candy), paakte, maante (photographs) tawh a etlawm theithei dingin zeem in, a phamsate nek leh dawn duh leh ngaihte ne-in dawn in gualnopna hun in na zang uh a, annek khawmna a neih ma-un kisilna kuangpi (wash basin) leh amau pian'khiatna pi leh pute' kisilna dingin kinulna (towel) nusiat uh a, khuameivak leh paaknamtuite hal uh hi. Nov. 2 ni-in tequila leh mariachi brand zute ne-in dawn uh a, hun nuam zangkhawm uh hi.
England gam bup-ah bel November 5 ni-in Halloween pawi bawlna dingin tanglai hun-a Celtic ten "Samhain" pawi a zat dan pian un "Guy Fawkes Day" ci-in meite hal uh hi. Martin Luther’ Protestant Reformation England gam-ah a kizelh khit nungin Luther' Protestant biakna leh thu upna um in a zuite in mi siangtho (saint) cih um lo uh ahih manun English mi a tam zawte in Halloween pawi zat na khawlsan uh a, All Saints’ Day tun ma (eve) in hih bang pawi zat kisam lo hi ch ngaihsutna nei uh hi. Ahih hangin tuuk leh phalbi kikal-a om khuahun (autumn season) sungin biakna pawi dang English kumpi langpang leh gam lehhekpa (traitor) Guy Fawkes (Guido Fawkes zong a kici) kithah ni a phawkna dingin "Guy Fawkes Day" pawi hong kiphuankhia kik hi. Tu hun in lungphona lahna (protests or demonstration) leh civil disobedience movement khatpeuh a kineih ciangin mai tuamna dinga kizang maipho (mask) in a kizang mukmul kito zut, a neh nuai-ah mul tam lo a om pen Guy Fawkes' lim lahna hi.
November 5, 1605 in Gunpowder Plot kici England parliament building bomb tawh kisuam sawmin kipuakkhapsak sawm napi lawhsam hi. Thukankhiatna a kineih ciangin a makaipi leh khuakpeipa Guy Fawkes hi ci-in kimawhpaih a, January 31, 1606 in mi dang thum tawh kikhailum hi. Fawkes pen Catholic group member hi a, Protestant kumpi King James a thuneihna panin paihkhiat ding a deih kumpi lehdote mikai ahi hi. Guy Fawkes Day pen Fawkes a kithah khit phetin na kizang pah a, a cil in meihalna (bonefires) tawh Catholic pope' guhte a lim in lahna dinga a kibawltawm (effigies) kihal hi.
Kum zalom nih khit nungin Catholic pope' guh milim a kibawl mei tawh halna in pawi a kizang pen Guy Fakes' guhte lahna dingin milim bangin lim kibawl in na hal uh a, a pawi zat dan hong kilaih hi. Milim kibawlte a kihal banah England gam sung mun pawl khatte ah naupangte in milim in a kibawl ahih kei leh mi (guy) peuh zawngin sum ngen in inn khat khat inn khat sikin vak uh a, a sum ngahte uh amau adingin kem uh hi. Hih danin English naupangte' pawi zat dan pen American ten Halloween pawi ciangin “trick-or-treating” kici a zat dan uh tawh kinaih mahmah hi. Guy Fawkes Day pen a masa penna dingin Plymouth settlement ah mun siangtho ah Pasian bia dinga hawh khuakzin mite (pilgrims) in na zang masa uh hi. Guy Fawkes Day kiciil zat semsem a, tu-in kizang nawn lo hi.
Halloween kipatkhiatna Ireland gam-ah Celtic naupangte in puan tumdangpi silh in “trick-or-treating” kimawl uh hi. Parties a neihna uh-ah “snap-apple" kici kimawlin a nu leh pate un van manpha zon'na (treasure hunt) peuh kimawlsak uh a, a van manpha ngahte dingun candy leh pastries khawng peuh letsong in pia uh hi. Irish mite in hih pawi hun ciangin phekap kimawlna (card game) kimawl uh a, naupangte in sumtang ahih kei leh candy nuai-a phe kiseel zon'na nei-in a phe a mu pen in letsong ngah uh hi.
HALLOWEEN PAWI LEH KHRISTIAN THU UPNA KITUAK MAW?
Mi' gam, mi' lei-ah i om ciangin minam dangte ngeina leh pawite simmawhsakna pen minam picingte ngeina ahih loh banah Khristian ngeina tawh zong kituak lo hi. Man hi cih thu bulphuh khauh zui-in thu lim takin a ngaihsun mi (logical thinking person) adingin Halloween pawi i zat ma-in a kipatkhiat dan ngaihsut masak huai kha hi. Halloween pawi pen thu um lo Roman Empire kumpi gam uk hun in huan leh theigah ciin’na huan hoihna dingin Ponoma nusian biakna pawi leh Celtic mite kiangah Lungdamna Thu puak masa St. Patrick leh Khristian missionaryte tun ma-in thu um lo mite in dawite bangin a mel leh puam ahihna uh seelna dingin kiliah; kisiamsia (disguise) in dawite kineih in, leitung ah hong pai a sisa mite' khate, kha gilote leh dawi leh mihingte a kipolhna dingin a zat uh pawi thupi hi.
Hih bang pawi thupisim in, mi dangte in zang uh hi ci suk pah in ei thu um a kici Zomite in i laptoh ding kilawm mah hiam? A pawi bawl zia, a kizep ziate uh leh a gualnopna bawl dante uh i thu upna tawh kituak mah hiam? Phathuai mah hi, hoih mah hi, siangtho mah hi i ci hiam? Halloween pen milim pasian vai thu bulphuh (godly themes) in kilemna, suahtakna leh hotkhiat thute ngaihsutna (idea of peace, freedom and salvation) pawi; lungsim sungah launa, kinengniamna leh saltan’na lungsim (feelings of fear, oppression and bondage) hi zaw hiam? cihte lim takin ngaihsut phat huai masa kha ding hi. I va zatpih nop kei leh a zangte ngeina i simmawh leh neumuhsakna om tuan lo hi.
Filippi 4:8 sungah Sawltak Paul in hih bangin na gen hi: "Sanggamte aw, a tawpna-ah ka hong gennop thu in, a hoih leh a phat tak thute tawh na lungsim uh na kidimsak un. Tuate in: A man, a dik, a tang, a siangtho, a deihhuai, leh a pahtakhuai thute ahi hi". Halloween pawi pen Rome Empire hun-in Ponoma nusian lungkimsakna dinga biakpiakna leh Celtic mite in a patkhiatna uh-ah dawi thu zatna tawh ai saanna, dawi thusiam numeite (witchcraft, witches and sorcery) cihte Pasian in kihuai na sa hi. Siampi Laibu (Leviticus) 20:27 sungah Pasian in Moses’ kiangah hih bangin na gen hi: “Numei ahi a, pasal ahi zongin van a kah a, ai a saan leh kithat ding a, suang tawh amaute kidenglum ding hi. Amau’ sihna amau mah ngawh ding ahi hi,” na ci hi.
Thu Hilhkikna (Deuteronomy) 18:9-14 sungah Moses in hih bangin na hilh hi: “Topa na Pasian un note hong piak leitangah na tun uh ciangin, tua minamte’ gamtatna a kihhuaite zuih ding na kisin kei ding uh hi. Note lakah a tanu ahi a, a tapa ahi zongin biakna-in a zang, ai a saan, khong a khai, mailam thu a gen, ai a tawi, bum a zang, van a kah, sikhate tawh a kiho, sikha thu a dong kuamah na om kei ding uh hi. Bang hang hiam cih leh hihte a hih mi peuhmah Topa adingin a kihhuai ahi hi. Hih bang a kihhuai gamtatnate hangin note’ mai panin Topa na Pasian un amaute hawlkhia hi. Note pen Topa na Pasian uh mai-ah paubaang loin na om ding uh hi. Bang hang hiam cih leh note in na suankhiat ding uh hih minamte in khongkhaite le aisaante thu ngai uh hi. Ahih hangin note ahihleh tua bangin na gamtat ding uh Topa na Pasian un hong phal lo hi.”
HALLOWEEN PAWI ZAT KHIALHNA HI DING HIAM?
Efesa 5:11 sungah Paul in, “Khuamial gamtatna, bangmahin a kimang lo nasepnate su vet kei un la, tua bang gamtatnate a hoih lohna pholak zaw un,” na ci hi. 1 Korin 6:17-18 sungah, “Tua ahih manin Vanglian Topa keimah in kong gen in-ah: Amaute tawh kikhenin amaute kiang panin paikhia un la, a siang lo peuhmah su kha kei un. Tua hileh note ka hong ngai ding hi. Kei pen note’ Pa hong hi-in, note, keima tate na hi ding uh hi,” na ci hi.
**Thukhupna: **I Lai Siangtho in hih bangin kician takin na gen ahih manin ei sia leh pha khensatna bangbang hi ding hi. Kuamah in Halloween pawi na zang kei un, ci-in thu hong khen lo a, Pasian' deihna leh Khristian ngeina tawh kituak mah hiam cih lim takin ngaihsun pha-in eima khensatna bang tawh kituakin i zat leh i tanh ding eima tungah kinga hi. I gamtatna tawh kituakin i tungah thu hong khen ding pen Pasian bek mah hi.
A gelh: Thang Khan Lian #ZUNs


