𝐃𝐀𝐘 𝐎𝐅 𝐌𝐎𝐔𝐑𝐍𝐈𝐍𝐆 𝐀𝐍𝐃 𝐒𝐇𝐀𝐌𝐄, 𝐀𝐍𝐃 𝐁𝐋𝐀𝐂𝐊 𝐃𝐀𝐘
Tu ni i.e. October 14, 2022 ni Chin-Kuki-Mizo tangthu adingin a mindaihuai, a zahlakhuai, guallelhhuai ni pen hi. Kum 36 sung i.e. 1850 - May 1886 kikal Meitei Kingdom a uk a Maharaja uh Chandrakirti Singh in a khan' sungin khamtung gam a sim (raid) den hangin zawh taktak hun khat vei beek na nei ngei lo hi. Khamtung gam simin amah ngiat nih vei - 1857 leh 1878 kumin a kuannate ah zong a mindaihuai leh maizumhuai guallelhna tuakin na lehtai heihai zen hi.
Tu-in Chivu ah Chandrakirti a gualzopa bangin a phawkna park i hon'sak pen ngaihsun thei le'ng maizumhuai mahmah hi. I pou i pate' kha dahin kap ding a, maizum in etna ding thei lo ding uh hi. I gam i leitang hu leh kembit dingin kamciamin kawlciang a tawite nangawn a phun a pau ngam om loin a et hithiat mawk uh pen gal leh sa mai-ah zong hong en hithiat bekin hong hu hong kembit het lo ding uh hi, cih Kawlgam Vaigam-ah kitelcian semsem hi.
Chandrakirti Singh in 1857 kum in Sukte gam a simna bangah guallel lua kisa a galkapte taikeek gawpin amah nangawn na taisan liang uh a, amah a cing a galkap 20te tawh ni bang zah hiam khit nungin Imphal khuanung tun pan hi. Tedim khua sim dingin January 1857 in Meiteite mi 1,500 kiim kuansuk uh hi. A kuan lam-un, Innpipa Kam Hau saihate a tang ding leh Kam Hau’ zi Ciin Ngul (Phuaizang Guite) a luppih masa ding kituh-in a buai ngeingai uh hi. Hih bang thu a zak phetin Ciin Ngul khasia mahmahin hih la a phuak pah hi:
𝘢. 𝘡𝘢𝘯𝘨 𝘷𝘶𝘪𝘴𝘢𝘪 𝘭𝘦𝘩 𝘬𝘢 𝘴𝘢𝘬𝘥𝘶𝘢𝘯𝘨, 𝘥𝘰 𝘵𝘢’𝘯 𝘴𝘢 𝘣𝘢𝘯𝘨 𝘩𝘢𝘸𝘮 𝘬𝘩𝘢𝘸𝘮 𝘦
𝘣. 𝘕𝘢 𝘢𝘸𝘪 𝘯𝘢𝘮 𝘢𝘸 𝘻𝘪𝘪𝘯 𝘢𝘸 𝘦, 𝘨𝘶𝘢𝘭 𝘢𝘸 𝘦, 𝘢 𝘭𝘢𝘸𝘮 𝘯𝘢𝘮 𝘢𝘸?
Hih thu a zak tak ciangun lung kikhatin Zomite' Tedim khua leh khua kiim khua pam, Sukte gam, Kam Hau gam leh Sihzang gam panin hong kikaikhawmin gal nang dingin Tedim khuamual lamah a kuan ngeingai uh hi. Thakhat thu-in Kam Hau' mite’n amau panmun ciat panin Meiteite tawlnga loin do-in a kap tak ciangun Meiteite lau-in a taikeek gawp uh hi. Chandrakirti' galkapte tampi tak si-in a dangte lehtai uh a, a galvan uh leh a nek a tak teng uh zong ek nusiatin a nusia uh hi.
Sukte-te in zong Chandrakirti leh a galkapte deel zenin a nungdelh uh hi. Meitei gun a tun ciangun lei kidawh pen na kisat tan ahih manin cimawh uh hi. Hih kidona ah guallelh cih takin guallelin cimawh beidong leh lau leh ling kawmin a tai Meiteite a thaute uh Tuihazang tuili sungah khia uh a, amau zong tampi tak gun-ah kia-in lom sih leulau uh hi. Mi 1,000 khawng bek suakta-in Meitei gamah a inn uh a tungkik bek uh hi, ci-in Sukte-te' tangthu sungah kiciamteh hi.
Tedim gal kuante in Chandrakirti' galkapte nusiat leh khiat thaulawng 287 tak lui sung panin tawm uh hi. Tua hun-a kipanin Zo thau a nei hong kibehlap pah hi. Meiteite puak suk beete Meitei be kici a, a lopate pen Meitei lo kici hi. Meiteite in singtangmite ‘Hau’ hong cih uh ciangin Kam Hau mite hong cihna uh na hi gige hi. Alexander Makenzie’s North East Frontier of Bengal p.164 ah a genna panin Manipur Political Agent A. Mc Cullock in bel ‘Meiteite guallehna pen a meidawi luat man taktak uh hi’, (sheer cowardice) na ci hi. A Leng Mangpa uh Chandrakirti nangawn nusia-in taisan uh a, ni tam lo khit ciangin a cing mi 20 tawh inn tung hi. Sukte mite khat in hih bangin la phuak hi:
𝘢) 𝘒𝘩𝘢𝘯𝘨 𝘢 𝘷𝘢𝘪𝘮𝘢𝘯𝘨 𝘬𝘩𝘢𝘯𝘨𝘭𝘪𝘮 𝘭𝘪𝘢𝘯,
𝘣𝘶𝘯𝘦𝘦𝘮 𝘬𝘢𝘪𝘬𝘶𝘢𝘯𝘨 𝘮𝘦,
𝘒𝘢 𝘴𝘪𝘯𝘨𝘬𝘢𝘸𝘪 𝘢𝘩 𝘩𝘪𝘯𝘨 𝘣𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘸;
𝘣) 𝘗𝘩𝘢𝘪𝘻𝘢𝘯𝘨 𝘣𝘶𝘯𝘦𝘦𝘮 𝘯𝘨𝘢𝘬𝘩𝘢 𝘮𝘦
𝘎𝘶𝘢𝘴𝘪𝘯𝘨 𝘬𝘢𝘸𝘪 𝘢𝘸 𝘩𝘪𝘯𝘨 𝘣𝘢𝘯𝘨 𝘢𝘸, 𝘣𝘶𝘯𝘦𝘦𝘮 𝘯𝘦.
Kam Hau' pa Khan Thuam in ama' khan' lai-in Zomite leitang (Sukte gam) Falam am leh Meitei gam dong huamin na keek zo ahih manin zai mahmah hi. Khan Thuam in a siah (tax) kaih zawhna gamin a huam khakna a zaina thu a la phuahna ah hih bangin na ci hi:
𝓢𝓮𝓽𝓪𝓪𝓷𝓰 𝓴𝓪𝓲𝓱𝓷𝓪 𝓼𝓪𝓴 𝓬𝓲𝓪𝓷𝓰 𝓣𝓮𝓲𝓶𝓮𝓲,
𝓚𝓪 𝓱𝓲𝓪𝓵𝓷𝓪 𝓛𝓪𝓶𝓽𝓾𝓲 𝓱𝓲 𝓮.
𝓢𝓪𝓴 𝓬𝓲𝓪𝓷𝓰 𝓣𝓮𝓲𝓶𝓮𝓲 𝓴𝓱𝓪𝓷𝓰 𝓬𝓲𝓪𝓷𝓰 𝓛𝓪𝓶𝓽𝓾𝓲,
𝓐 𝓵𝓪𝓲-𝓪𝓱 𝓴𝓪𝓶𝓴𝓮𝓲 𝓱𝓲’𝓷𝓰 𝓮.
Hih bangin i pu Zo suan galhang Khan Thuam in galhang minam in a kiciamteh Falam leh Meiteite' kikal-ah "kamkei (tiger)" hi'ng na kici ngam hi. Ei hunin Zo suante in Meiteite' mai-ah kunin bia-in ui bangin i mei i khup mawk pen manta khal gah ne kha i hi hiam? Ahih kei leh nahtang to lawk ne kha i hi hiam? I pu i pate' kha dahin na maizum si in teh! Britishte'n zong a meidawi ngaitin a ciamteh uh Meteite leh Chandrakirti tu-in Zo suante' tungah a gualzawhna phawkna Chivu ah a memorial park ding i hon'sak pen bang ngaihsutna nei i hi zen tam? Ahih kei leh Biren' development project Dahpa' khuang tum gingin hong bum hai gawp khin hi zaw ahi hiam? Manta khal gal ne kha i hi hiam? Ahih kei leh nahtang to lawk ne kha i hi hiam?
Chandrakirti in kum 36 sung piikpek Meitei kumpi gam a uk hun sungin i khamtung/singtang gam cikmahin na zo ngei lo a, letmat (inch) khat beek zong na suhsak zo ngei lo hi. Tua hi napi-in Manipur Chief Minister Biren Singh in "DEVELOPMENT PROJECT" min paulapin hong bum hai a, a Maharaja uh Chandrakirti in cikmah hunin a hong zawh ngei loh mite Meitei ngian leh anlum pheng khat tawh paktat numei a kingah zawh bangin sum tam lo tawh hong zo dikdekin ‘Manipur Ancient and Historical Monuments’ leh Archaeological Sites and Remains Act, 1976′ nuai-ah "protected site" in a kikoihna munah Chandrakirti memorial park hong bawlin a hion'na hong neih beh ding i muak lai zen uh hi.
A Maharaja uh Chandrakirti in cikmah hunin a sik khak ngei loh leh Lushai Expedition (1871-72) hunin a kuan ngei lo hi napi-in Biren in Lushai Expedition hunin Chandrakirti' gualzawhna ciamtehna dingin tangthu phuamtawm leh zuau bulphuh in a kileh lumlet (distorted) zangin Chivu, Behiang dong October 14, 2022 in Chandrakirtiti Memorial Park a hong hon'na (inauguration) tawh i Zogam leitang hong guksakin hong laksak zo khin hi. Tua ahih manin Oct. 14, 2022 ni pen a maizumhuai, a mindaihuai leh guallelhna ni suak a, Chin-Kuki-Mizo' suante adingin 𝐃𝐀𝐘 𝐎𝐅 𝐌𝐎𝐔𝐑𝐍𝐈𝐍𝐆 𝐀𝐍𝐃 𝐒𝐇𝐀𝐌𝐄, 𝐀𝐍𝐃 𝐁𝐋𝐀𝐂𝐊 𝐃𝐀𝐘suak hi.
Chivu leitang Talpaakte khut sungah piakkhiatna leh zuakna (surrendered and sale) ah kihel tam mahmah hi. Tuate lakah a park hon'na Biren in kipawlna min tuamtuam leh mimal min a minlawh suk daudaute, i gam leh i leitang, a mite humbit dinga kiciamin a hu leh kembitte hi ung, a kici lanlan thau tawi A-Z collections-te, mipite rights humbit ding leh mipite' sik leh tangin a ding dingin kamciam a nei MLAs leh MPte leh Chivu Chandrakirti Memorial Park hon'na ah a va kihel dingin numei paktat lei zawh bangin a kilei zo bus sungah sum kihawm a sang khempeuh (a nuai-a link en lecin) leh Chivu leitang hong kisuhsak ni-in phun lo puam loin a om hithiat khempeuh kigolh khin mang hi. Khangsawnte in i gam leh a mite a lehpeite (traitors) mangngilh ngei loin "Zonamkhandal" ci-in ciamteh den ding uh hi.
Eimau aituam hamphatna ding bekbek khuatin i gam i leitang bek hi loin a mite i zuak ngam lai teng minam dangte sila suakin, a khedaw uh i liahsak den uh kul ding a, a khut nuai uh-ah ki-om den ngitnget ding hi. Nang aituam hamphatna ding bek tua zahin thupi sa-in na gam leh na mite na zuak ngam hangin a khuanung thupiang ding leh na tu na tate tuah ding maban zong khual zel in.
Ama' aituam hamphatna ding bekin ngaihsutna tawh "politics i cih ah eima hamphatna ding mah a thupi pen hi, a cici tengin a Topa ngun peek sawm thum tawh a zuak Judas in bang a tuakin koici sih hiam? A lo leitang uh zuakin pawl khatte sawltakte khut sungah piakhia-in ap uh a, pawl khatte a seelsim Ananias leh Sapphira-te nupa in bang tuakin koici sih uh hiam cih lim takin na ngaihsun pha kik ta un!
A Kukiland e, a Zalengam e, a Zogam e, February 19, 2017 in Assam ah Bodo ten a ngah uh Bodo Territorial Council model etteh sawm pongin Kuki/Zomi Autonomous Territorial Council e, tua nangawnah dingkip zo nawn loin Southern Manipur Autonomous Territorial Council (SMATC) e, a e e e tawh buai lunglung, political dialogues kinei paizom zelin a final stage e, a critical stage e kitung ta i cihcih pong hangin Biren in "Development" a cih khak leh i gam leh a mite rights gumin a ding leh do dinga kingam kimlai tu sukin kimeikhup hi. Kukiland, Zogam, autonomous council kam beembeemin gen napi-in i leitang zuakin en hithiat le'ng i gam i lei ding gol semsem ve maw? Hih bang tawh Zo suante in cikmah hunin gam kician i neih ngei loh banah i rights neihte dengdel den ding hi.
I history i nung et kik ciangin Biren in Meitei supremacy, history leh legacy a laptoh (promote) theihna a kisaktheihpih mahmah Chandrakirti in i khamtung gam cikmah hunin letmat khat zong a lak zawh loh banah a hong dona ah zawh hun nei ngei lo hi. Bang hang? Tedim khua leh khua kiim khua pam, Sukte gam, Kam Hau gam, Sihzang gam-a i hausate in "𝓒𝓞𝓜𝓜𝓞𝓝 𝓔𝓝𝓔𝓜𝓨" a neih uh ciangin a kigalneih denna uh, a kitelkhialhnate nawlkhin uh a, a "𝓒𝓞𝓜𝓜𝓞𝓝 𝓘𝓝𝓣𝓔𝓡𝓔𝓢𝓣" neih uh tawh pangkhawm uh hi. Hih bang 𝐬𝐭𝐫𝐚𝐭𝐞𝐠𝐢𝐜 𝐩𝐨𝐥𝐢𝐜𝐲 zangin Meiteite' colonial expansion policy na zo leh na nang zo den uh hi. Ettehhuai-in tu hunin zong ciin' huai mahmah hi.
Khangthakte in zong tu hunin i kitelkhialhna leh kigalneih denna lungsimte paikhia-in, BJP' Modi leh Biren' development Dahpa khuang tum tawh laamlaam le'ng i gam teng bek hi loin a mi teng zong kizuak tum bei ding i hih lam khuaphawk kawmin "𝓒𝓞𝓜𝓜𝓞𝓝 𝓘𝓝𝓣𝓔𝓡𝓔𝓢𝓣" ah i pan'khawm meng mateng a kamsia mite, namdangte nuainet, a khut nuai uh-a omte leh a khedap taw uh liakte kihi den ding hi. Upate'n, mi bawlin kimang lo a, ei leh ei bawlin kimang hi, a cih bangun eimau angsung ding bek i khual den leh kimang den ding hi. Akta mang kuan bangin i kituktuk ciangin hong nawmvalh tum nuam i galte in hong nop neh hi.



