Tuesday, 6 June 2017

LAMKA BUAINA A SIHNA TUAK KUATE LAKAH MI GIAT ZAN IN KIVUI TA & MARTYRS-TE TUNG PANIN A BEISA HUN EN IN I SIN DING LEH I MAILAM HUN DING KI-ETPHATNA DING (RETROSPECTION & INTROSPECTION) A KISAMTE:

LAMKA BUAINA A SIHNA TUAK KUATE LAKAH MI GIAT ZAN IN KIVUI TA & MARTYRS-TE TUNG PANIN A BEISA HUN EN IN I SIN DING LEH I MAILAM HUN DING KI-ETPHATNA DING (RETROSPECTION & INTROSPECTION) A KISAMTE:
May 25, 2017: Manipur Innpi (State Legislative Assembly) in Aug. 31, 2015 in bill thum - (i)The Protection of Manipur People Bill, 2015, (ii) The Manipur Land Revenue and Land Reforms (Seventh Amendment) Bill, 2015 leh (iii) The Manipur Shops and Establishments (Second Amendment) Bill, 2015 kici a passed hi. Hih thu a kizak phetin Manipur khamtungmite lakah, "I leitang uh hong kisuhsak nopna leh i makai ten i leitang leh a mite hong zuaksak uh hi," ci-in ngaihsutna piang pah a, tua nitak mah in mihon tampi thatang zang-a suksiatna, ngongtatna (mob violence) piang pah hi. Makaite inn buluh leh hal (arson) theih teng a kihalsakna leh mihonpi lungkim lote policete tawh kinawktuahna hangin naikal 48 sungin mi 9 in sihna na tuak hi.
Sihna tuakte kipiakkhiat ngamna hangin amaute pen salpha, ngalliam (martyrs) bangin mipi ten kituat in, i deihna bang kumpi in hong piak mateng leh bill thumte a kiphiat kik mateng vuih loh ding cih ngaihsutna kinei a, Lamka zato innpi ah ni 632 sung kikoihcip den a, khamtungmi ten i deih teng kingen den in, India khuapi tuamtuam nangawn ah lungphona kinei kawikawi a, i ngetna hong thudon kumpi tawh kikangtuahna (bargaining) ni 632 kinei hi. Ngalliam kuate lakah a moipen, kum 11 mi Khaizamang Touthang' luanghawm pen March kha-in zato innpi panin kigukhia a, March General Election 15 ma-in kivui hi.
Martyr 8te luang pen Lamka zato innpi siluang koihna (district hospital morgue) ah ni 632 a kikoih khit nungin JAC-AATB leh Manipur State Government in thikmna a neih manun zan in Lamka panin a gamla lo-a om Mata khua-a Martyrs’ Memorial park bawlna ding a kisawmna (proposed) munah kivui ta hi. Mi giatte vui ding vai pen May 11 in Joint Action Committee (JAC) leh Manipur kumpi thak BJP makaih
(newly-installed coalition government) leh minam tuamtuam (frontal organisations of several tribes) Kuki-Zomi makaite thukimna hang tawh a kivui thei suak hi. Sihna tuakte luangman dingin mi khat tungah Rs 10 lakh cheque leh State Revenue Department in kumpi sepna (appointment order) khat ciat sihna tuakte innkuanpihte tungah pia a, liamna leh baina tuahna hangin poina/piangsualna tuakte (disabled individuals) tungah Rs 2 lakh cheque leh kumpi sepna khat tek kipia, liamna tuak mi 48te Rs 50,000 tek siatbatna kipia hi. Hih siatbatna sum leh kumpi sepnate (compensation and appointment orders)-te pen Deputy Commissioner Churachandpur R Sudhan, AC to DC S Thienlaljoy tungah YPA GHQs Hall ah nam makaite leh JAC AATB chief convenor H Mangchinkhup muhna ah piakhia hi.
MARTYRS-TE TUNG PANIN A BEISA HUN EN IN I SIN DING LEH MAI DING HUN DING I KI-ETPHATNA DING (RETROSPECTION & INTROSPECTION) A KISAMTE:
Churachandpur district pen Kuki-Zomi minamte tamna mun hi a, Aug. 31, 2015 in Bill 3te a kipassed pen khamtunga tengte adingin bill hoih lo, kideidantuamna leh kilangbawlna(anti-tribal) hi ci-in i ngaihsutna pen Manipur kumpi in gamgi panin gamnuaimite lut ding dalna ding leh gam dangte hong lut ding dalna ding geelna deihna (aimed at checking infiltration and regulate the entry of outsiders) hi a cih hang 1950s hun panin Manipur ah teng hi ing cih ciamtehna lai nei lote gam dangmi leh peemta a suahsakna dinga a ngimna leh i leitang uh hong laksak nuam manun a ngian (strategy) zat uh ahih manin Kuki-Zomite bek hilo in Naga ten zong zadah mahmah uh hi. Tua bang thukhun a bawl ding (bill) a kibawlna hangin ei sik leh tang dingin ngalliam kua in a nuntakna uh hong piak khiatna uh pen Bill 3te kizdok kik lopi a kivui liam mawk hiam? I deih leh i ngette bang zah kingah takpi a, muh theih ding leh kamciamna bang zah om hiam cih a ngaihsut thamcing mahmah ahi hi.
Tua banah ngalliam kuate sihna luangman lak loh ding, i nget leh deih teng kumpi in hong piak mateng vui loh ci-a i kalh uh pen i deih leh nget bang zah ngah khin ta i hi hiam cih zong a ngaihsun tham,cing mahmah thu hi. I Zo ngeina ah sihna tuakte i vui mah bangin i vui pen makait vaihawmna ahih manin a sia hipah lo mah hi. Si luang koih in i pu i pa ten zingvai hawm in, galdo in na kuankhia lo mah uh hi. Salphate vui loh ding hi cih kalh teta mawk pen zong salphate hong tho kik ding a kalh leh sakol si khinsa khat "Tai in," ci-a satsat (beating a dead horse) tawh a kilamdangna om lo hi. Salpha ten a piakkhiat theih teng uh leh ahih theih uh lianpen a nuntakna uh hong piakhia khin zo (sacrificed it all) ta uh a, a nungta lai ten amau lampi mapatsa uh i zop kik tohtoh ding uh tona lianpi leh i mawhpuakna lianpen hi cih i mangngilh loh ding kisam pen hi.
Salphate sih khit nung nangawn in Zomi-Kuki kikal ah Tribal Movement vai-ah kithutuahna leh pan'khawmna piang zo nai tuan lo a, Zomi ten total shut down bawl leh Light House cinema hall (Sielmat lei) ciang bek huam in, Kuki ten zong total shut down bawl le uh tua bang mah hi ngitnget lai mawk hi. Hih thu pen khawlsan dinga poimawh masa pen hi. I hih khialhna panin pilna leh sinna ding hoihzaw, ki-it theihna ding, kipumkhatna i neih theih kei lailai leh Martyrs-te kipiakkhiatna pen a mawkna i suaksak ding a, leitung movement tangthu (history) adingin Martyrs luangman a la masa pente leh tua tawh a lungkim minamte ci-a ciamtehna bek i ngah ding a, mite simmawhna, zahkona leh neu-etna leh lu peisanna i tuakto ngelhngelh den lai ding hi.
Zomi-Kuki minamte pen i pau leh ham tawm khat bek a kibang lo hi bek a, Khristian thu-upna len leh Khristian biakna zui minamte i hi uh hi. Politics kimawlna thanghuai leh mikai angsung ding bek khualte meetna ding leh Meiteite hong suktuahna thu i phawkkhiat a, i sin (realized and learn) theih mateng akta mangkuan bangin i kitutu den ding a, unau beel kang kituh i bang ngitnget den ding hi. Khristian biakna zui tuak i hih manin a beisa hun a i kitelsiam lohna hanga liamnate (wounds) ah ci (salt) i nuhnuh (rubbing) lai teng pen Meiteite na nuinui lel ding a, cik mah hunin i deih i ngah ngei kei ding hi cih phawk hun ta hi. Lai Siangtho ah ciah kik phot leng i kimuhdahna, kitelkhialhna leh kipumkhat theih lohna hong dalte hong tuisuak thei pan ding hi. "Mi khatpeuh in khuavak gamtatna ka gamta hi, ci napi-in a Khristian mipihte a muhdah leh khuamial gamtatna mah a gamta lai ahi hi," cii-in I Johan 2:9 ah na gen hi. "A lungnem mite in Pasian’ ciamsa leitang ngah ding uh ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi. Kilemna ding deihin a hanciam mite in Pasian’ tate cihna ngah ding uh ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi.
ci-in Matthai 5:5‭, ‬9 in na gen hi. "Tua ahih manin Pasian tungah biakna a pia dingin biakna tau mai-ah na om lai takin na sanggamte khat peuhpeuh na tungah a lungkim lohna thu na phawk leh, Pasian na biakna ding nate, a biakna tau mai-ah nusia photin, pai-in na sanggampa tawh va kilem phot in la, tua khit ciangin hong pai kikin Pasian biakna pia in. Nangma tungah mi khatpeuh lungkim loin zum (court) ah hong khiat leh, zum na tun ma-un hun om lai-in na kilem pakna dingin hanciam in. Tua hi kei leh zum na tun uh ciangin thukhente khutsung na tung ding a, thukhente in palikte khut sungah hong ap-in, palikte in thong sungah hong khum ding hi," ci-in Matthai 5:23-25 ah na ci hi. "Khrih mahmah in Gentail mite leh Jew mite pawl khatin hong bawl ahih manin eite tungah nopsakna a hong piapa ahi hi. Hih minam nihte khenin gal a piangsak dalna pen Khrih in ama pumpi tawh a satkham hi. Amah tawh kipawlna hangin minam nihte pawlkhat a suahtheihna dingin minam a dei Jew Thukham leh a ngeinate khempeuh phiatin, eite pawlkhat hong suahin a hong kilemsak hi. Singlamteh tungah a sihna tawh Khrih in kilangneihna beisak a, tua singlamteh hangin minam nihte pawlkhat suahin Pasian kiang a tunpih hi. Tua hi a, Khrih in Pasian tawh a kigamla no Gentail mite tung leh Pasian tawh a kinai Jew mite tungah kilemna ding Lungdamna Thuhoih a hong hilh hi. Khrih hangin Jew mi leh Gentail mi ahi eite khempeuh, Kha Siangtho huhna tawh Pa Pasian kiangah i pai thei hi. Tua ahih ciangin no Gentail mite pen a pualam mi, gamdang mite na hi nawn kei uh a, Pasian mite tawh minam khat hita-in, Pasian innkuan sung mite na hi ta uh hi," ci-in Efesa 2:14-19 na-ah na gen hi.
Thukhupna: Tua ahih manin Khristian kici napi Pasian leh Khrih tawh kilem thei nai lo i hi hiam cih i ki-enphat kik ding uh a kisam masapen ahi hi. Pasian leh Jesuh tawh kilem lopi in Khristian kicih theih hi ci-a kici pong a, biakna piapiate i hi lai hiam cih zong i lungngaih kik ding uh kisam ta hi. Jesuh tawh i kituah/kilem (reconcile) a i kilem kik theih mateng kuamah tawh i kilem thei ngei kei ding hi. Makaite bekbek mawhsakna ding zonzon kisam lo a, a mipite i kituah masak theih ding i hanciam kisam masa pen hi. Jesuh tawh i kilem theih ciang bekin kimuhdahna, kitelkhialhna, kilangneihna lungsim khempeuh hong bei thei pan ding a, kiniamkhiatna i neih mateng kipumkhatna, ki-itna, khat leh khat kitelsiamna leh pan'khawm theihna piang thei ngei lo ding hi. I kipumkhat a, i kitelsiam a, i pangkhawm theih ciangin zong i omna peuh leh gam tengah namneu (minority) kihi sawnsawn lai ahih manin Pasian i kimakaihsak mateng leh Pasian' maipha i zon masak mateng i deih i ngah zo ngei kei lai ding a, i movement pen a mawkna suak den veve ding hi cih i phawk ding kisam lai hi. "Keima min in a kisam ka mite amau mahmah kiniamkhiatin, thu ngenin ka mai hong zong a, amau’ git lohnate panin a kihei uh leh, keimah in vantung panin ka za ding a, amaute’ khialhna maisakin a leitang uh ka hoihsak kik ding hi," ci-in 2 Khangthangthu (Chronicles) 7:14 in a cih lungngai pha kik ni. 'I gamtatnasate ki-en pha kikin i Topa lamah kihei kik ni. Vantunga a om Pasian tungah i lungsim pia-in thu ngen ni," (Kahla 3:40-41). Tua hi leh Pasian in i thumnate hong ngaihkhiatsak in, i deihte hong pia in, i gam hong cidamsak kik ding hi.
Lungdam.
Thang Khan Lian
Ref: kanglaonline.com and The Hindustan Times

No comments:

Post a Comment