Tuesday, 6 June 2017

I POLITICS KALSUANZIA KI-ETPHATHUAI TA HI

I POLITICS KALSUANZIA KI-ETPHATHUAI TA HI
British kumpi khut sung panin India in 15th Aug. 1947 in suahtakna ngah in, Burma (Kawlgam/Myanmar) in 4th January 1948 in suahtakna kingah hi. Kawlgam leh Vaigam ah kumpi tawh kihona (political dialogues) tuamtuam ah ei leh ei kivaihawmna (self-determination), kumpi gam bup khat a, gamkeete in amau thu ciat in vaihawm theinna a neih uh hangin gambup tawh kal thu ah gambup kumpi tawh vaihawmkhopna tawh ki-ukna (federalism) leh thuneihna lianzaw (autonomy) cihte ngenin kumpi uliante tawh tampi veipi ah i kihel ta hi. I lametna leh deihna bang bangmah i ngahzawh loh ciangin Kawl ngian leh Vai ngian pen khauh mahmah hi cih paulap zangin i genmai thei zel a, a ngian uh sang lua hi cih tawh i beisak den hi. Politics i siam zawh loh man hi bek hi.
Politics i cih pen ngiansiamna, gal pan siamna, a do dan siamna (strategy) kidemna hi. Mi ngian sang hi, khauh hi cih paulap ding zonzon hun hi nawn lo a, tua bangin paulap i neih theih lai teng mi dangte nuaineh leh nengcip (oppressed) in i om ngitnget den ding hi. Thokang ngian siam mahmah khat panin i kidal nop leh a thahna ding mosquito coil, mosquito mat leh thopuan (net) i zat mateng hong pet den ding hi. Tua mah bangin politics kimawlna ah en zong hong pet theite a kipanin i ngian i sangsak, khauhsak zawh mateng bangmah laihkhiat zawh i nei ngei kei ding a, kihona ah sawm vei, za vei i va kihel hangin khut hawm bek tawh i ciah den ding hi. Kikhelna (changes) i neih kei uh leh mailam hun ah zong bangmah a kilamdanna hong om tuan lo kha ding hi.
Politics i cih pen i deih khat meet zawkna ding lamtuak gen a kidek tuahna (bargaining) ahih manin i deihte en zong i dek siam kei leh political dialogue ah i va kihelhel hangin bargaining strategy i siam kei leh ei leh ei kikhemna (self-delusion) suak den ding hi cih pen phawk ding kisam mahmah ta hi. Van zuakpa in, "Ka van hoih hi, kiman mahmah in, to mahmah a, sawtpi na khom ding hi...hong leisak hoh in," ci-in hong kunh ngaungau den mah ding hi. En zong hoihsa in, i lei nop leh a dek i siam mahmah kisam a, a dek i siam kei leh lei lopi in ciah kik in, ahih kei leh tampi pia in hong leisak peelmawh ding hi. I deih pong hangin a dek i siam mahmah ding kisam hi.
"Haina i cih pen sep ngeisa khat sep ngeidan a semsem in, a muh theih ding matutna/nasepna gah (result) hong kilamdang ding cih upna pen haina hi," ci-in atom bomb bawlkhiapa Albert Einstein in na ci hi (Insanity is doing the same thing over and over again and expecting different result). Phattuamna ding bangmah om mel lopi napi i sep ngeisa, buaipih ngeisa leh khawmpi min kibang khat ah va kihelhel, demand khat i neihte genna ah i kihel khit ngeisa mah buaipihpih in, muh theih ding mainawtna leh meetna, gah leh phattuamna i ngah kei leh haina lianpi mah ahi hi. I ngetna man maw, i ngetna mun man maw, i kihopihte man maw cih lim takin i telcian ding kisam hi. Hih pen politics ah a kisam mahmah khat ahi hi.
Lo nasempa in a phuk zawh loh ding a loi lai a sing gol mahmah khat phuk ding a sawmsawm sangin a hiang teng khia mengmeng zaw leh a nasep khiatsate kimu baih zaw hi. Amah bekin a khuk khiat zawh ngei loh ding suangtum gol beba khat a lo lai panin khuk khiat sawm den in, a tha neih teng tawh khua-ul kai in, khe dulh liang in a sawnsawn hangin sawn khia zo ngei lo ding ahih manin a nasepna ah matutna muh theih ding kimu ngei lo ding ahih manin haina lianpi mah ahi hi. A khuk/sawn khiat nop takpi leh a vengte leh a khuapihte cial in, a sawn/khuk mateng khuk khia zo ngei lo ding hi. Tua mah bangin politics ah i sepkhiat zawh loh ding leh i laih khiat zawh loh ding khat ei bek a hanciamna pen haina mah ahi hi.
India leh Kawlgam pen democracy leh quasi-democracy (civilian + military government) ahi hi. Democracy ah a tam pen (majority) ten thunei den uh hi. Zomite pen i omna leh i teenna mun tengah namneu (minority) kihi kawikawi ahih mi dangte kipawlna (coalition) i siam kei a, ei bek i tang tat sawm leh bangmah kingah ngei lo ding hi. Kawlgam leh India kumpi in minam neute lungkimsakna dingin "minority appeasement" ngian zat nak cing mahmah a, tua bangin i lungkimna ding leh phattuamna ding i ngah zongin i kiim, i kiangte adingin sa-ikna, mitsipna leh kilangneihna bek hong guan ding hi cih zong tel ding kisam lai hi. I deih leh i nget khat "minority appeasement" strategy tawh i ngah hangin i kiim, i kiangte tawh kitelkhialhna a pianna ding ahih leh cidamhuai tuan lo ding a, i bit tuan kei ding a, a sawt teh kitualvatna nangawn hong piang thei zaw lai hi.
Tua ahih manin i deihte bangci ngah ding, bangci laihkhiat ding cih i hanciam lai takin i lawhsap khitsa strategy kibang khat i zatzat lai teng i nasep khiatna leh matutna (results) kimu ngei lo ding hi. I ngah nop takpi leh i do dan, i nget dan strategy i laih mateng dahpa lo khopa i suak den ding hi. I politics kalsuanzia leh mainawt (movement) dan pen a thak khat bawlkhiat masak kikna (re-invent) ding kisam mahmah ta hi. I beisa a i hih khialsa (past mistakes) panin pilna leh a man a sin theihna ding ngaihsutna thak i neih theih mateng a hih khial ngitnget den dinga samsiatna ngahte i hi ding hi. Politics pen hamphatna ngah theihna ding ngak zawhna, dawh zawhna hilo a, a phut dan, a laihkhiat dan strategy siamna pen lawhcin'na leh deih ngah theihna dinga thusim hi zaw hi.
"Na mainawt ngei kei leh a nungtawn den na hi a, a nungtawn na hih kei leh a tuk na hi hi."
-Thang Khan Lian

No comments:

Post a Comment