Wednesday, 23 February 2022

ZO MINAM NI TAWH KISAI THU TAM LO KUPNA

 

ZO MINAM NI TAWH KISAI THU TAM LO KUPNA

Kawlgam ah ukna buluhte hencipna leh kolbulhna panin suahtakna lunggulhna liuliau bek tawh lutang leh luang khamin, leh khua-ul sisan liangin mite in a gal a do san lai takin Chin Hills Regulations Act, 1896 tawh British ten Frontier Areas a kici kham tung mite ten'na gamte lakah Chin state hong ki-ukna a beina phawkna ni Chin National Day vai online sungah gal do a hahkat na kitam bilbel hi. Buai ding buai lo, buai loh ding teng buaipih ngapin vompi halung vei a bang, a Zomi cih a min bek haipihin, tangthu man taktak kantel lopi-in i khuata muhna tek mittaw sialkhau let teta in a sihpih ngap lai na kitam bilbel hi. Hih danin ngaihsutna kawcik pen khantohna gim nam lo hi. Tangthu leh a beisa thupiangte phuahtawm leh deihkaih ziau tawh laih zawh ding hilo hi.

Chin Hills Regulations Act, 1896 upadi panin suahtakna ni danin a tam zawte in i ngaihsut uh hih Feb. 20 ni pen taktakin Chin National Day, en Zo Minam Ni i cih uh Zomi Nam Ni ci-in "Zomi" a cih teng kammal khat in ZFU in lai a khahna ah hong khah ciangin sih ngam liangin Zomi cih a min bek a haipih pong tampi lungkim thei loin online sungah a gamlum henhan kitam hi. A orginal leh official holiday in a kiciamteh Chin National Day ci nuam vet lo sese in, Chin Hills Regulations Act panin i kipelhna a sang nuam lo leh thuman a sang thei ihih leh Zomi Nam Ni ding tangthu thak khat phuahtawm masak kul leh kilawm bang liang zaw hi.

Burma/Myanmar government in officially recognised ethnic 135 om in a ciamtehna sungah Chin ethnic groups sungah 53 officially recognised ethnics ci-in na ciamteh ahih manin Chin National Day i cih nop kei leh tangthu thak phuahtawm kul ding leh ei aituam suahtakna ni ding do-in ngah masak kul ding hileh kilawm bang hi.

Chin National Day ahihna leh a hong pian'na thuman sang thei lo leh ne zo vet lo ihih leh: February 12, 1947 in Panglong Conference ah Panglong Agreement tungtawnin Union of Burma a pian'na dinga thukimna phawkna in Union Day zong Zomi Union Day ci masa phot zawzenin, January 4, 1948 in British ukna panin suahtakna (independence) ngah ni zong Myanmar Independence Day ci loin Zomi Independence Day, cih kul mai leh kilawm hi. Good Friday leh Christmas cihte zong Zokam mah tawh lawh sese lohin zakdah henhan keei kul leh kilawm hong bang hi.

Ei Zo suante sung leh Zo suante tangthu a kantel minam dangte sung panin minam vai a suut leh kante in academic research a bawl ciangun refrence leh source dingin a lim zat mahmah uh 1986 kum in Dr. Vum Son' laibu bawl "Zo History" (Zo Tangthu a cihna) zong Zomi History ci-in a kikhek kei leh Zomi langpan'na zahin a ngaihsun nuam pong kitam lai mahmah leh kilawm lo hi.

1996 kum in a kikhen Sing Khaw Khai' laibu bawl "Zo People and Their Culture" (Zo mite leh a ngeina uh a cihna) zong Zomi People and Their Culture ci-in va laihsak nuamin, vompi halung vei bangin kitomin, Zomi a cihna hi loin Zo suante sungah a kihel namke leh Chin ethnic groups 53 officially recognised sungah a kihel sanggam Zo/Zoute bek a genna hi, a ci nuam kitam tuak lai bilbel leh hong kilawm hi.

Tua loin 2006 kum in a kikhen Rev. Khup Za Go' laibu bawl "Zo Chronicles" (Zo Khang Tangthu a cihna) zong Zomi Chronicles a kicih kei leh Zo/Zou Khang Tangthu bek a cihna bek hi a, Zomi cih a deih lo pawl ahih manin Zomite Khang Tangthu bu kici thei lo lo hi, ci-in defamation lawsuit a khia nuam zah dongin minam vai thei vet lo, kantel vet lo, sim leh sin sawm vet lo napi-in, a ZOMI a cih a min a haipih pong, ultungsak nuam den pongin ek a mai ngam lai ding khuata kiluteisak nuam leh minam a it pha diak sese a kineih kitam lua lai
bang mawk ahih manin dahhuai hi. A thoihna ding zatui om lo ahih manin vai sah peuhmah hi. Tangthu leh thuman pen a tam zaw in a lettah nop loh manin thuman loin heikawi zawh ding hi tuan lo hi.

Chin National Day cih ei beekin aituam kineihsakin i bup lak nuam manin tangthu ahi lopi leh man lopi-in (distorted history) i phuaktawm niloh pong zongin deihkaih leh kawikaih zawh manin a man ding hi tuan beek lo hi. Nation or national a cihna pen minam a cihna hi a, a "Chin" teng deih loin, zakdah leh pum mudah pongin Zomi National Day ci suk pong nuam ihih takpi ding leh Zokam in a khiatna grammar man leh kammal kicingin "Zomi Minam Ni" a cihna hong suak zawsop hi. Bang hang hiam cih leh Zokam ah clan kammal pen ci leh nam cih bangin a khiatna kigelhna, nation a cih minam ci-in a khiatna zai huam zaw hi. Zomi Nam Ni cih loh buang man lo hi, ci-in tengkol pangkhial leh sumkuang ciang pet ahih kei leh mittaw sialkhau len i bat nop teta nuam a, Zomi National Day cih tawh i seek neu beh nop leh "Zomi Minam" Ni ci-in gelh ding a man/dik pen na hi zaw lai hi.

Chin National Day a hong pian'na thu tomkim:

1918 in Chin National Education Development Organization in na kiphuankhia hi. 1928 in Chin Hills Union Organization na kiphuankhia a, Chin makaite in hih dingin a deih uh a sawm leh a geelna neihte (proposal) uh 1948 in Chinland' General Assembly general meeting ah kamkupna na nei khawm ngeingai uh hi. Hih hunin Falam ah mi 5,000 bang kihel hi, cih a kigengen zong tua hun-a thupiang dingin a uphuai khin lo thu bang hi. Mi tampi in hih thupiangte (events) pen gam leh minam a itna (patriotism) a lahkhiatna uh leh ei mau state tuam (Chin state) a deihna uh a lahna uh zahin na ngaihsun uh hi.

1948 General Assembly ah Chin leaders ten Chin Hills ah a tengte tungah pumleh pate tung panin a kiluah suk sawn hausate (hereditary chiefs, tu dongin ei sungah Ukpite a cicite) in a gik siah a hong kaihna (imposed heavy taxes) uh, zawhthawh thu tawh a uk khumna uh leh nasep man thaman pia loin nasepsakna (subjected their people to forced, unpaid labor) a thuaklah ziate uh na suutin na kikum khawm uh hi. General Assembly in Chin areas tengah mipi a tam zawte deihna banga ki-ukna (democratic administrative system) zat dingin Falam ah a meeting ah na kipsak uh hi. Tua ahih manin hih Chin Hills Regulations nuai-ah hausate siah kaihna phiat dingin thukimna pen Zomite sung bek hilo ahih manin Chin ethnics group teng huamkha ahih manin Chin National Day a kici hi zaw ahi hi.

“Chin National Day” ci-in 20 February ni zat ding vai 1948 in “General Assembly of Chinland” meeting in kipsakna na nei uh a, Zomi Nam Ni or Zo Minam Ni in zang ni, ci-in a kawcik in cih ding hi, na ci dihdih ciuciau sese het lo uh hi. Chin Hills ah Sukte ukpite bekin "to" semin siah na kai lo uh a, muncih ah a maang leh a uk zo khempeuh in siah na kai uh hi. Zomite lakah siahkaih theihna dingin hong uk maangpi British ten Tonzang panin a va sap/mat uh Ukpipa Hau Cin Khup pen Sukte ukpi a sep laitak tawh kituak kha ahih manin eite hong uk sawn dingin Mikang kumpi in amau muan pen Sukte ukpite na teelin na kipsak hi.

Sukte sung panin Mikang kumpi in na teel lo hi zenzen leh beh dang sung panin a muan a suante un Chin Hills Regulations Act, 1896 upadi mah zangin siah kai veve ding uh hi. Sukte Ukpite bek hi loin amau maang hun leh a hun leh a mun tawh kituakin Suante, Buansing, Thawmte, Gualnam, Guite, Manlun, etc cihte zong amau ukna leh hatna sung tengah "to" na semin, siah na kai uh hi. Ukpite in i tuaksuak gam leh a mite (indigenous land and its people) a humbitna sung teng uh-ah siah kai-in na kem lo hi le-uh i gam leh i leitang, i minam pen Kawlte, Meitei leh minam dangte khut sung kitung ding hi. Tua ahih manin hih minam ni pen Ukpite samsiat ni in zat niloh pen tawpsan hun mahmah ta hi.

1951 kum in Mindat ah Chin National Day a kizat masak hunin Burma' Prime Minister masa pen U Nu va kihel hi. Ahi zongin Burma ah military junta dictatorship tawh hong ukcip khumte in Chin National Day ni “Chin State Day” ci-in hong laihsak sawm uh ciangin i minam hihna (national identity) hong phiat mangsak nopna hi ci-in cin leh ha tawh Chin state sunga mite na pangin na dal uh hi.

Thukimna a pian theihna dingin Chin National Front (CNF) tawh 2013 in kihona (negotiations) a neihna panin Thein Sein government in Chin National Day cih a tawpna hong a ciamtehna leh theihpihna (finally recognized) hong pia ngawngaw hi. Tu ni dong Chin National Day or Zo Minam ni Myanmar government in state holiday sungah helin ciamtehna hong piakna pen Zomi Nam Ni cih ding hi a ci tentan leh a Zomi cih a min bek mah a sihpih ngam leh haipih henhan pawl na hi loin, CNFte mahin in i national identity humbitna dingin pan na la zawsop uh hi.

Khantohna ding leh phattuamna ding beek ahi lopi leh buai ding buai lo, buai loh ding teng tawh buai-in i kitot i kiseelseel sangin thuman, a hoih zaw, leh a maan zaw-in puahphat ding kisamte puahpha in i sang theih ciang bekin minam picing kisuak zo pan bek ding hi. Booker T. Washington in, "A lie doesn't become truth, wrong doesn't become right, and evil, a doesn't become good, just because it's accepted by a majority," na ci hi. Mi a tam zawte in a thukimpih (letthat) hangin zuau ahih khit nungsang thuman suak tuan lo, a man lopi a man suak tuan lo, a gilo leh a sia khinsa a hoih suak zo tuan lo hi.

Reference: Craydon Mainsteet @Chin National day 2022

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports 



ZO MINAM NI O-PED PAGE

ZO MINAM NI O-PED PAGE


A taktakin Chin Hills ah Chin Hills Regulations Act, 1896 in hong hencipna panin i kipelhna ni pen ei bek hi loin Chin State buppi ah a teng namke khempeuh in national holiday in Kawlgam ah a kizang ni thupi khat hi. 1948 in Chinland' Administration zat Chin National Day (en Zo Minam Ni i cih) ni-in na minam na it leh vei takpi leh:

Hih ni-in Myanmar, a diakin Chin State ah i mipih i sapih thuakna mangngilh kei zaw ni. Suahtakna leh lungnopna lunggulhin junta regime lehdona ah liamna leh baina thuakte leh lutang a kham khinsate thungetna beek ah phawk in. Nengniamna, bawlsiatna a thuakte, henkol kibulhin thongkia mite phawkin thungetna ah mangngilh kei ni.

Chin Hills Regulations Act, 1896 upadi panin suahtakna ni danin a tam zawte in i ngaihsut uh hih Feb. 20 ni pen taktakin Chin National Day, en Zo Minam Ni i cih uh Zomi Nam Ni ci-in "Zomi" a cih teng kammal khat in ZFU in lai a khahna ah hong khah ciangin sih ngam liangin Zomi cih a min bek a haipih pong tampi lungkim thei loin online sungah a gamlum henhan kitam hi. A orginal leh official holiday in a kiciamteh Chin National Day ci nuam vet lo sese in, Chin Hills Regulations Act panin i kipelhna a sang nuam lo leh thuman a sang thei ihih leh Zomi Nam Ni ding tangthu thak khat phuahtawm masak kul leh kilawm bang liang zaw hi.
Burma/Myanmar government in officially recognised ethnic 135 om in a ciamtehna sungah Chin ethnic groups sungah 53 officially recognised ethnics ci-in na ciamteh ahih manin Chin National Day i cih nop kei leh tangthu thak phuahtawm kul ding leh ei aituam suahtakna ni ding do-in ngah masak kul ding hileh kilawm bang hi.
Chin National Day ahihna leh a hong pian'na thuman sang thei lo leh ne zo vet lo ihih leh: February 12, 1947 in Panglong Conference ah Panglong Agreement tungtawnin Union of Burma a pian'na dinga thukimna phawkna in Union Day zong Zomi Union Day ci masa phot zawzenin, January 4, 1948 in British ukna panin suahtakna (independence) ngah ni zong Myanmar Independence Day ci loin Zomi Independence Day, cih kul mai leh kilawm hi. Good Friday leh Christmas cihte zong Zokam mah tawh lawh sese lohin zakdah henhan keei kul leh kilawm hong bang hi.
Ei Zo suante sung leh Zo suante tangthu a kantel minam dangte sung panin minam vai a suut leh kante in academic research a bawl ciangun refrence leh source dingin a lim zat mahmah uh 1986 kum in Dr. Vum Son' laibu bawl "Zo History" (Zo Tangthu a cihna) zong Zomi History ci-in a kikhek kei leh Zomi langpan'na zahin a ngaihsun nuam pong kitam lai mahmah leh kilawm lo hi.
1996 kum in a kikhen Sing Khaw Khai' laibu bawl "Zo People and Their Culture" (Zo mite leh a ngeina uh a cihna) zong Zomi People and Their Culture ci-in va laihsak nuamin, vompi halung vei bangin kitomin, Zomi a cihna hi loin Zo suante sungah a kihel namke leh Chin ethnic groups 53 officially recognised sungah a kihel sanggam Zo/Zoute bek a genna hi, a ci nuam kitam tuak lai bilbel leh hong kilawm hi.
Tua loin 2006 kum in a kikhen Rev. Khup Za Go' laibu bawl "Zo Chronicles" (Zo Khang Tangthu a cihna) zong Zomi Chronicles a kicih kei leh Zo/Zou Khang Tangthu bek a cihna bek hi a, Zomi cih a deih lo pawl ahih manin Zomite Khang Tangthu bu kici thei lo lo hi, ci-in defamation lawsuit a khia nuam zah dongin minam vai thei vet lo, kantel vet lo, sim leh sin sawm vet lo napi-in, a ZOMI a cih a min a haipih pong, ultungsak nuam den pongin ek a mai ngam lai ding khuata kiluteisak nuam leh minam a it pha diak sese a kineih kitam lua lai bang mawk ahih manin dahhuai hi. A thoihna ding zatui om lo ahih manin vai sah peuhmah hi. Tangthu leh thuman pen a tam zaw in a lettah nop loh manin thuman loin heikawi zawh ding hi tuan lo hi.
Chin National Day cih ei beekin aituam kineihsakin i bup lak nuam manin tangthu ahi lopi leh man lopi-in (distorted history) i phuaktawm niloh pong zongin deihkaih leh kawikaih zawh manin a man ding hi tuan beek lo hi. Nation or national a cihna pen minam a cihna hi a, a "Chin" teng deih loin, zakdah leh pum mudah pongin Zomi National Day ci suk pong nuam ihih takpi ding leh Zokam in a khiatna grammar man leh kammal kicingin "Zomi Minam Ni" a cihna hong suak zawsop hi. Bang hang hiam cih leh Zokam ah clan kammal pen ci leh nam cih bangin a khiatna kigelhna, nation a cih minam ci-in a khiatna zai huam zaw hi. Zomi Nam Ni cih loh buang man lo hi, ci-in tengkol pangkhial leh sumkuang ciang pet ahih kei leh mittaw sialkhau len i bat nop teta nuam a, Zomi National Day cih tawh i seek neu beh nop leh "Zomi Minam" Ni ci-in gelh ding a man/dik pen na hi zaw lai hi.
Booker T. Washington in, "A lie doesn't become truth, wrong doesn't become right, and evil, a doesn't become good, just because it's accepted by a majority," na ci hi. Mi a tam zawte in a thukimpih (letthat) hangin zuau ahih khit nungsang thuman suak tuan lo, a man lopi a man suak tuan lo, a gilo leh a sia khinsa a hoih suak zo tuan lo hi.
A minam ni a hong pian'na dingin a kiphiat thukham Chin Hills Regulations ah zong Chin cih tuang khin ahih manin Chin National Day a kicih ciangin zakdah nilohna pen lungsim kawcik leh tawta vai lua ta hi. Ei Zomite in Zomi Nam Ni a ci tawh, Zo Minam Ni a cih tawh kitawng kiseel ngeingai in, a gam leh mite thuakna leh a ni a thupit zia nangawn a mangngilh liang kitam hi. A hong pian'khiatna thu a bul a bal, a deihna tel lopi-in a pawi ni-in ZOMI cih a kihel kei leh a lungkim lo, sih ngam liangin a kitom nuam ngam lai bang kitam hi Tua dan lungsim pen minam itna taktak kici thei lo hi, cih phawk hun ta hi.
Na mipih na sapihte lungkham, sinkham leh lametna nei loin a omte adingin lungnopna a ngahna ding uh, dongtuakte nek leh dawn tama in a om lohna dingin piakkhiatna tawh na huh zo kei zongin February 20 ni beekin thungetna ah phawk khial kei zaw in.
Na mipih sapihte in tua bang haksatna a tuah lai takin a belh tak, a suan tak Pasian lamah kihei-in, lametna thak leh thakhauhna hong neih theihna dingun thungetna ah phawk zaw in. Amaute dah hun, khakun lai takin na gualnop bawlna maan leh videos ni khat sung beek pheng khah kei lecin kilawm zaw ding hi. Ukna buluh hunin gualnopna in zat ngeingai, phei golh leh kal kak lela in kimawl, gilmul vang liangin an nekna maante post ziazua khol dah le'ng kilawm zaw leh kilawm hi.
Na mipihte, na gam na lei na it, na vei takpi leh Chin State ah namke tuamtuamte kitelkhialna ding, kimuhdahna ding, kigalneihna ding, junta hencipna leh kolh bulhna ah a sawt zaw sem a awkna ding thu vive bek na ut teng gengen, posts thapai niloh nawn kei zaw in. Thuman lo zuau thu, hazatna, muhdahna leh gitlohna tawh namke dangte tungah gualzawh sawm nawn kei in. Chin State sunga teng sanggam leh unau teng kipumkhat leh kituak takin i ten'khop theih ding a thupi hi zaw hi. Tua loin gamdang koimah state kinei lo hi. I state neihsun ah i ki-innteeksak leh a kampha ihi a, peemta leh khualmi bangin i kikoih leh a kamsia ihi bek hi.
1918 in Chin National Education Development Organization in na kiphuankhia hi. 1928 in Chin Hills Union Organization na kiphuankhia a, Chin makaite in hih dingin a deih uh a sawm leh a geelna neihte (proposal) uh 1948 in Chinland' General Assembly general meeting ah kamkupna na nei khawm ngeingai uh hi. Hih hunin Falam ah mi 5,000 bang kihel hi, cih a kigengen zong tua hun-a thupiang dingin a uphuai khin lo thu bang pian hi. Ahi zongin tua tawh buai hun hi nawn lo hi.
Chin National Day a hong pian' ma-in 1948 General Assembly ah Chin leaders ten Chin Hills ah a tengte tungah pu leh pate tung panin a kiluah suk sawn hausate (hereditary chiefs, tu dongin ei sungah Ukpite a cicite) in a gik siah a hong kaihna (imposed heavy taxes) uh, zawhthawh thu tawh a uk khumna uh leh nasep man thaman pia loin nasepsakna (subjected their people to forced, unpaid labor) a thuaklah ziate uh na suutin na kikum khawm uh hi. General Assembly in Chin areas tengah mipi a tam zawte deihna banga ki-ukna (democratic administrative system) zat dingin Falam ah a meeting ah na kipsak uh hi.
“Chin National Day” ci-in 20 February ni zat ding vai 1948 in “General Assembly of Chinland” meeting in kipsakna na nei uh a, Zomi Nam Ni or Zo Minam Ni in zang ni, ci ni-in na thukim leh kipsak lo uh hi. General Assembly meeting ah Chin National Day in zat dingin na kipsak zaw uh hi. Tua ahih manin Chin National Day a kicih ciangin zakdahna ding om kiuhkeuh lo a, i pum zakdah leh a pawi zang sese kei le'ng kuamah a khasia leh a muisia om lo ding hi. En Zomi National Day i ci a, Zomi Nam Ni or Zo Minam Ni hi zaw hi, ci-in i kiseelseel pong hangin a phattuamna ding om lo hi. A ni a zat ding bangin a kituak a kilaemin i zat ding, a tangthu leh a thuman i kan leh theih ding, a deihna bangin tua minam ni i zat theih ding a thupi hi zaw bek hi.
Kitawng kawmkawmin pawipi sungah an nekna sangin lungnuam takin mohkeu themkhat nekna hoih zaw hi. Hehna leh sinsona siahuai a, ahi zongin hazatna siahuaizaw lai hi." (Paunak 17:1; 27:4)
Thusia bekbek a deih tawntung mi gilote kiangah, a gilo kamtaipa bangin sihna tung ding hi. Thuhoih kimlai thusia tawh a thukte’ inn sungah cikmahin thusia veng cih om ngei lo hi. Kitot i kipat ciangin tui lipi cin'na phung kehsak khak tawh kibang hi. Tua ahih manin a nasiat ma-in kitot khawl pak in. (Paunak 17:11, 13-14)
Keima minin a kisam ka mite amau mahmah kiniamkhiatin, thu ngenin ka mai hong zong a, amau’ gitlohnate panin a kihei uh leh, keimah in vantung panin ka za ding a, amaute’ khialhna maisakin a leitang uh ka hoihsak kik ding hi (2 Khang Tangthu 7:14). Thumanna in minam minthangsak a, mawhna in minam mindaisak hi (Paunak 14:34).
I minam ni-in a hong bawl Pasian in i gam leh minam thuakna hong phawkin ei lamah hong en leh khualin, hong pang hen la, thongkia mite leh hencipna a thuak mite in lungnop suahtakna a ngah ni hita hen!

By: Thang Khan Lian



MI' BAWLIN KIMANG LO, EI LEH EI BAWLIN KIMANG BEK

 

MI' BAWLIN KIMANG LO, EI LEH EI BAWLIN KIMANG BEK

2011 in India Census (milip kisimna) ah pau 120 om hi, ci-in a kiciamteh sungah Gangte, Hmar, Kuki, Mizo, Paite, Pawi, Vaiphei, Zomi, Zou etc etc etc cihte Tibeto-Burmese kaupaute sungah na kihel hi. Thangkhal, Mate, Simte, Tedim (Sukte) tribes cihte kihel kha lo lai hi. A kihel loh hangin Zomi a kihel khak peuh leh Zo suan khempeuh huam khin zo hi.

Ahi zongin Zomi cih in taangkam leh laipi khat (common language and literature) a kineih nai loh banah Zomi cih pen i nomenclature min leh national ahih manin official in tribe recognised sungah kihel lo hi. Bang hang? Leitungah minam kuamah in a minam min uh kumpi tungah ciamteh ngen ngei lo hi (914 Zomi cih ethnic group in official recognition delhna tu dong huih in sem mang hiam cih a kithei zo nawn lo bek hi kha ding hi). Ngaihsutna leh muhna toi lua a neite lo buangin a minam min uh namke tawh seek neu sawmin official recognition ngetna tawh daisak ngam lo uh hi.

Tua ahih manin minampi (nation or national) ZOMI "a national title" dingin zangin Saikah, Thantlang township ah general meeting March 5–7, 1953 hunin ZOMI BAPTIST CONVENTION ah Tedim, Falam le Hakha Associations na kigawminz Khris sisan leh singlamteh phungah pumkhat na suak uh hi. Ahih zong kamsiatna tawh Khuasak, Tedim Township ah ZBC Triennial Conference hun April 5-9, 1995 in ZOMI pen NAMKE/TRIBE a suaksak nuam in a lengkhiate i thei hi.

ZBC ah Khris sisan leh singlamteh phungah ah Zomi min tawh kipumkhat ding ut loin a taikhiate tu ciang dong kizopna bulpi nih kituam neih uh hi. 1995 in ZBC panin a taikhia Tonzang Township Baptist Association (TTBA), Tedim Baptist Association (TBA), Kale Zomi Baptist Association (KZBA), Tamu Valley Baptist Association (TVBA) in Southern Baptist Convention tawh kizopna nei hi. Tua panin a khuanungin a lengkhia Tedim Baptist Association-te bel a kihel beh Zanggam Zomi Baptist Association (ZZBA), Cikha Township Baptist Association (CTBA), Heilei Baptist Association (HBA), leh Tedim Baptist Churches Association (TBCA)-te Zomi Baptist Churches of America (ZBCA) tawh kizomin pawl nih ih kikhen hi.

A minam kipawlna ut loin taikhia, tua khit nungin pawl nih in kikhen beh lai ihih manin Zomi kici a Tedim leh Tonzang sunga pau kithei teng bek namke in seekneu khit ciangin Tedim-Tonzang a suaksak ihi bek hi. ZBC panin i taikhiat zawh ZBC tawh kizopna a nei leh tuiphum thu um 47 million val panin leitung gam 210 val panin tuiphum pawlpite kipawlna Baptist World Alliance (BWA) ah membership ihihna bei hi. ZBC panin i taikhiat a kum 24 khit 2019 in Bissau, Bahamas ah BWA annual conference hun July 11 (Wednesday) in BWA in a kum 199 cin'na ah 240th member dingin hong sang zawh pat pen Zomi a thupitna hi loin tapa taimang inn ah a ciahkik ni, tawh kibang zaw hi. Bang hang? BWA pen minam vai kipawlna leh minam ihihna ciamtehna hi loin tuiphum biakna kipawlna hi.

Ahih leh ZOMIte kuate hita mawk hiam? Tedim Lai Siangtho a zang leh a tawi teng bek ZOMI in huamsak ding maw? Ahih kei leh Zomi min zangin political party, thau tawi kipawlna, leh philanthropic organisations a om khinsa kipawlna tuamtuamte ah panmun len leh makaite cih khempeuh Amen, thupi lua! a cici ngam pong teng bek Zomi in huamsak ding maw?

Ahih kei leh India ah apex body Zomi Council ah a kihel namke (constituent tribes) kua - Mate, Gangte, Kom, Paite, Simte, Tedim Chin, Thangkhal, Zou leh Vaiphei tribes teng bek Zomi in huamsak ding maw? Hih namke kuate Zomi sit leh taktak in a mu lo leh a namke min nangawn a za kha nai lo hi napi-in Zomi a pum buaipih leh a min bek a haipih henhan pong, hih namke kuate Zomi in a sang nai lo leh hih namke sungah a phengphi pawl khatte ,(fringe group) lakah Zomi cih a deih leh za nuam mel lo tampi om na sawnsawn zaw lai hi.

1995 in Khuasak ah Zomi i phelkhap leh seek neu khit nung uh Zomi cih namke tawh a kiseek neu dikdek khit nungin aituam neihsa bangin Zomism a tangkopih lanlan leh makaite khekhap zui-in a kiphelkhap lai diam?Tu ni ciang dongin Zomi sungah namke dangte muhdahna leh galbawlna tawh a mu leh en den lai, Zomi cih political weapons🥊🪓⚒️⛏️🔪🏹🎯💣💣💣🔥💥 ding bekin zang napi-in, kipumkhatna khau a sattat khit ciangun ZOMISM tawh kipumkhat ding kam bembem in a mutmut pongte in khau hong kikhihbawksak semsem lai ding uh hiam? Zomi cih hong seek neu beh lai leh toi beh sak semsem lai ding uh hiam?🤔

He, kiphelkhap lailai ding, neu semsem lai ding, toi beh semsem lai ding. Khau a kikhihbawksak uh sut ding ci leng kikhihbawk semsem sak lai ding uh hi. Bang hangin? 🤔

Minam makai in dingin biakna makaite kizang niloh hi ven. A khialhna uh pulakkhia nuam loin namdangte Zomi hilo hi, cih a gengen ban uh-ah amau cih bangbang Amen a pia lo teng minam langpang in tang ngawh niloh den ngam zawsop lai uh a, a panmun leh tutna ah a tut suak theihna dingun minam dangte muhdahna leh galbawlna ding thu vive tawh mop leh pattah niloh lai uh hi ven. Tua dante minam itna in a ngaihsun zaw lai mipi kitam lua lai hi ven.

Kigawmkikna or kipumkhatkikna (reunification) a pian theihna dingin kilemkikna (reconciliation) kisam masa hi. Reconciliation a pian theihna dingin i mawhna i pulakkhiat ngam masak kisam hi. I mawhna pulakkhia ngam loin mi dangte bek pum mawhsakna, muhdahna leh galbawlna tawh kilemna leh kipumkhatna piang thei lo hi. Reunification i gen zahin reconciliation thu lim gen zaw le'ng i maban ah kipumkhatna gim hong nam zaw ding hi.

Tua dan a kawcik minam itna (narrow nationalism) tawh panmun a ngah zawh loh uh teh pawl kituak kimlai a satkham kawikawite cih bangbang Amen kicici lai a, S = Sia peuhmah zahtak pah, cih Zolai simbu tanlang ah sin ngaihsutna mah a mittaw sialkhau let kitam lua lai mawk hi ven.

Tua bek hi loin, gam vai tawh kisai conference, seminar or meeting ciangin stage tungah biakna makaite ki-awngsak lala den a, biakna vai-ah gam makaite (politicians) stage tungah ki-awngsak lala hi ven. Stage or pulpit tung s zat lohna dingpi ah buahsak niloh lai hi ve hsng. Mi dangte tawh kilem leh kituah ding sangin amau tutna/panmun ngah theihna ding ahih peuh leh Zomi sunga namke tuamtuamte uino bangin hong sutuah niloh uh a, ei a mipite akta mangkuan bangin kituktuk ngap lai ve hang!

Biakna makaite makaihna tawh namke tuamtuamte LST a tei nai lote in amau LST version ding hong bawl tek ding uh hi. I Khristian suah zawh kum 100 val khin ta napi-in, tu ni dong i kidemna lakah a thupi pen leh i kikhenna bulpi a piangsak hih mah hi ven! Saptuam i cih lanlan uh kitam lua khin ta hilo maw? Githa lei zo masasa in Sia nengneng khat makaihna tawh pawlpi thak kiphuan ngam lai hi ven. Na khutzung kuai in la, na theih pawlpi ns theih teng sim sin aw... Na lu vai liang zo liang ding hi. Pawl kikhen ding kua hong pattah leh hong bum kuate hi mawk ahia le? 🤯😇😇😇

I khuapau tekin ni khat ni ciangin LST kinei nuam tek ding lai ding hi. Pau leh ham kepbitna dingin a thupi khat a bat tei sam hangin a hoihna lah om, a siatna lah om hi. A siatna lamin hong zo zaw peelmawh ding ahih manin i Zomi gengen in khua khat bek hong huam zawh ding a patauhhuai hita hi (tu bangin i mainawt zom leh). Minam hoihna dingin mimal in i hamphatna suplawh/piakkhiat ngam kisam hi.

Zomi cih a min bek a haipih pialpualin, a Zomi sungah namke tuamtuamte a pum muhdah, a nengniam nuam, amau seek neu Zomi kawcik leh toi ngaihsutna bek Zomi in a huamkha sak leh minam itna a sasa, tua teng peuh tawh Pasian' min pheng zat ngam zaw lai-in biakna leh gam vai a kigulluksak nuam dekte lakah bel haksa lai vak! 😳😳🥵

Upate'n, "Mi' bawlin kimang lo a, ei leh ei bawlin kimang hi. Akta duhgawl kilawh," na ci uh hi. A hun lai-in khua i phawk meng kei a, bu-al khuan' i phawk kei leh vai nunung guahsia in lap hi. Zomi cih a min bek ultungsakna tawh minam dangte, a Zo suante leh i Khristian mipihte muhdahna leh galbawlna dingin aituam neihsa bangin i zat lai teng Zomi cih toi semsem, kawcik semsem, kiseek neu beh semsem zawsop ding hi. Akta duhgawl kilawh khuh hi. Mi' bawlin kimang lo, ei leh ei bawlin kimang. Ei tui bang kigawm le'ng kuama'n hong khen zo Loz ei gibang kikhen le'ng kuama'n hong gawm zo lo ding hi.

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports 



UKRAINE BUAINA: RUSSIA IN REBELS' UKNA REGION NIH 'INDEPENDENCE' A CIAMTEHNA A PULAK KHIT NUNGIN US IN SANCTIONS THAK KOIH KHUM

 

UKRAINE BUAINA: RUSSIA IN REBELS' UKNA REGION NIH 'INDEPENDENCE' A CIAMTEHNA A PULAK KHIT NUNGIN US IN SANCTIONS THAK KOIH KHUM

Feb. 23: US President Joe Biden in, Russia in Ukraine gam sim (invasion) kipan hi, ci-in a ngawhna tawh kizui-in US in Russia in Ukraine gam kipumkhatna (territorial integrity) leh international law palsat hi ci-in ngawh hi. Hih thu hangin US in Russia a gawtna dingin khalna (sanctions) gik koih khum beh hi. "Nitumna gamte panin Russia' sum ngahna i sattatsak uh hi," ci-in Biden in gen hi.
Russian politicians ten Urkraine gam nisuahna lamah pro-Russian rebels or separatists ukna 2014 in suahtakna (independence) a tangko uh Lugansk leh Donetsk regions ah President Putin in galkap a sawl theihna dingin thukimna a piak khit nungin hih bang thu hong piang ahi hi. Russia in Luhansk leh Donetsk regions independence a san'sakna vai tawh kisai Ukraine in suahtakna a ngah amau gam vai-ah thuneihna khempeuh a neihna (sovereignity) uh hong suamsak hi, ci hi.
Hih Ukraine gam buaina pen a kipatna 2014 pek hi. February 2014 in nitumna gamte tawholh "Revolution of Dignity" Euromaidan protests a kici mipi lungphona na piang a, a presidential office panin Moscow tawh a kilawmta Ukraine President Viktor Yanukovych zawhtawh thu tawh na kilawnkhia (coup) uh hi. Russia in a thukkikna dingin Russia pau zang a tamna Crimea Peninsula sim in la a, mipi a tam zawte in Russia belh dingin a vote tawh a thukhenna (referrendum) uh Ukraine in zahtaksak loin Ukraine in military thahatna tawh mipite referrendum betdaisak hi, cih paulap hi.
April 2014 in Moscow-backed rebels ten Donetsk leh Luhansk ah government building simin la uh a, Donetsk leh Luhansk "people's republic" a ngahna thu tangko uh a, Ukraine galkapte leh volunteer battalion galkapte do hong kisan uh hi. Russia pau a zang a tamna Donbas panin rebels ten kum giat dektak suahtakna deihin Ukraine government a lehdona uh hangin kidona ah mi 14,000 kiim na si khin zo hi.
Russia in Luhanks leh Donetsk ah Russian peacekeeping forces galkapte sawl dingin Russian parliament Duma in thukimna a piak pen Russia in a zai zaw semin Ukraine a suamna dingin a paulap zon'na hi a, Putin in kilemna leh daihna (peace) a om theihna ding ngimna hi, a cih kimanna leh a khiatna nei lo hi, ci-in US in a mawhpaihna thu gen hi.
A beisa nai 24 sungin Russia gam nitumna lamah galkap leh galvan thak kikoih beh a, Ukraine gamgi kianga om Belarus gam-a vanleng phual-ah galkap mawtaw 100 kipuak beh hi, ci-in US space technology company Maxa in satellite panin maan kizaihna sungah kimu thei hi, ci hi. Hih reports tawh kisai Russia in gen leh sak nei lo a, Ukraine nisuahna lamah Russia galkap sawl khin zo hiam cih thu kician kithei lo hi. Russia in Ukraine nisuahna regions nihte ah Russia galkapte a sawlna thu official statement bawl nai lo hi.
Russia state muitumna dingin Tuesday in Biden in US sanctions masa a koihna thu a pulak kawmin Russia in Ukraine gam golpi a eukhiatsakna thu tangko hi, ci hi. US in a sanction thak koih khumte lakah gamdang leibat (foreign debt) zong kihel ahih manin Russia in Western financial institution panin sum leitawi thei nawn lo ding cihna suak hi.
Tua loin Russia gam-a makai lubawkte tungah zong sanctions koih khum hi. Biden in, "sanctions a kikoih khumna Russian high-ranking elites mite in Kremlin policies in a man loin a ngahte panin hamphatpih uh ahih manin a na zong a thuak khawm ding uh hi," ci a, suahtakna i humbitna ah US in zong suplawhna tuak ding hi hang cih thuman hi cih i san' ding hi, ci hi.
US in rebels ukna leitang Ukrainian' Donetsk leh Luhansk regions ah American companies ten sum a bawl theih lohna dingin a beisa hunin na kham (banned) khin zo a, ahi zongin companies tam lote in sumbawlna zom veve uh hi. Tuesday in UK leh European Union (EU) in Russian banks leh individuals (mimal) tungah sanctions na koih khum zo hi.
  • 27 EU member states in Ukraine gam panin a lengkhia Luhansk leh Donesk' indepence kipsapna leh ciamtehna a pia Russian parliament tawl tungnung ah a tu member 351 tungah sanctions koih khum dingin thukim uh hi. Tua loin EU in hih bang khensatna a bawl Russian individuals leh entities 27te tungah zong sanctions pulak khum hi.
  • UK Prime Minister Boris Johnson in banks ngate neihsa Britain gam-a omte kikhakcipsak a, Russian billionares thum UK ah hong zin theih lohna dingun travel ban kikoih khum hi, ci hi. Tua khit nungin Canada, Japan leh Australia in zong tua dan mah khensatna la uh hi.
  • Germany in zong Russia tawh major joint infrastructure project a neih Nord Stream 2 gas pipeline a thukimpih piak hun ding sot hi. Europe in hih Russian gas supplies tungah lianpi kinga a, hih €10bn (£8.3bn) project supply lines hon leh zat theih dingin a om a kipsakna a piak nop lohna hangin gas man takpi takin khangsak banah kitelkhialhna kibehlapsak thei ding bang hi.
Russia in Ukraine a sim takpi leh sanctions cikmah hunin a tuah ngei lo tawh kigakcip ding hi, ci-in a vauna zahin sanctions kikoih khum behte khauh lo hi. Ahih hangin US leh European uliante in buaina in siat beh lam a manawh sanctions kikoih khum beh ding hi, ci uh hi. US in Russia tawh gamgi kinaih NATO member state Estonia, Latvia leh Lithuania gamte ah US galkap koih beh hi. Italy in galkap a sawl behte lakah lei galkap (infantry troops) 800, F-35 fighter jets bangzah hiamte leh attack helicopters 20te lakah pawl khatte Poland ah lut ding hi.
Russia in ka national security uh adingin a lauhuai 1991 in Soviet Union panin a lengkhia Ukraine gam NATO member in behlap kei un, ci-in a kalhna nitumna gamte in a thudon loh khit nung uh mi dangte thusiamna zangin kihona (diplomatic efforts) tawh Ukraine buaina ven'sak dingin a hanciamna uh lawhsam a, Ukraine gam nisuahna lamah suahtakna deihin kum giat dektak Ukraine kumpi lehdona hangin gal piang a daihna dingin Minsk agreements tungtawnin peace deals om lo hi, ci-in Putin in gen hi.
Putin in, "People's Republic of Donbass (Luhansk leh Donetsk region genna) recognition zan in a kipiak ma hun sawtpi pek panin Minsk agreements si khin zo hi. Ko leh Luhansk leh Donetsk republics panin taangmite (representatives) thah hi loin, tu lai takin Kiev (Ukraine state capital) ah thuneite thah hi," ci hi.
Putin' thugenna a ngai US Secretary of State Antony Blinken in Thursday ciangin Russian foreign Minister Sergei Lavrov tawh meeting a neih ding kikhawlsan (cancelled) hi, ci hi. "Ukraine gam sim kipan ta hi cih i mu thei uh a, Russia in diplomacy zangin buaina ven'sak ding nial hi cih kician ahih manin meeting neih ding a khiatna nei lo ahih manin kikhawlsan hi. Russia in a mainawt zia a laih leh US in kihona kineihpih ding hi," ci hi.
Ukraine President Volodymyr Zelensky in hih buaina hangin Russia tawh diplomatic kizopna teng sattat dingin ka ngaihsun lai hi, ci hi. Nitakin Ukraine gam bup zak dingin a thugenna ah military reserve members ten military training a kipatna dingun a zaksak hangin Ukraine in huaina hamsa vensatna dingin kihona (diplomatic solution) tawh ven'sak ding mah kihanciam zom hi, full military mobilisation kisam lo hi, ci-in Zelensky galkap khempeuh gal do dingin zat a kisap lohna gen beh hi.
Kidona taktak piang loin Ukraine in suahtakna a deih ahih kei leh Russia a beel nuam Russian pau a zangte leh rebels ukna Donbass (Lugansk leh Donetsk regions) khahsuahin, Russia in nitumna gamte sanctions a thuah behte tawh diplomacy zangin buaina a veng theihna ding kaam (chance) om thei lai bang hi. Russia in a gamgi kiim-a om NATO members states a sim kei buang leh US makaih NATO in amau a beel nuamin a kipeipei Ukraine in pro-Russian regions Donbass a khahsuahna galk et hiathiat bek leh kilawm ahih manin kidona taktak piang lo ding bang hi.
References: BBC; India Today and Wikipedia
@Thang Khan Lian #ZUNs reports  



THUMAN LO LEH ZUAU TAWH MINAM MIN PHENG ZATNA IN MINAM THUPISAK LEH MINTHANGSAK LOIN DAISAK ZAWSOP

 

THUMAN LO LEH ZUAU TAWH MINAM MIN PHENG ZATNA IN MINAM THUPISAK LEH MINTHANGSAK LOIN DAISAK ZAWSOP

US kihelin gamdang ah LST sin dingin a kuan khiat uh ciang, khawmpi siim ding leh pawlpi mite beh dingin a zinkhiat ding ciangun Chin kici om lo hi, cih zuau leh anti-Chin kampau zangin thu a gengen ma un a visa leh passport leh a iD uh-ah a "ethnic name" ah bang zang/tuangsak uh a, 914 Zomi cih gelh takpi mah uh hiam cih beek biakna siate amau leh amau kisiitel masa phot uh hen la, hong pau pan le-uh zak nop zaw ding hi. Tua hileh PS min pheng zat ngam het lo ding uh a, Zomi min daisakna dingin zuau gen ngam lo ding uh hi. Tua loin Doktha kimlai amau leh amau DOGTAL kisuaksaktawm niloh uh hi. PS nangawn a kihta lo, a zak dingin a min a pheng zat ngamte in minam vai tawh thuman a gen ding uh baih het lo ahih manin up huai ngam khin lo hi.

Myanmar ah government in officially recognised ethnic groups 135 om hi, ci-in Kawlgam ah minam om zah a ciamtehna sungah Chin ethnic groups sungah officially recognised 53 om hi. Chin kici om lo hi, ko Chin hi kei ung, ci-in stateless people Rohingya status tawh a status a kikim 914 Zomi koi ciang tung ta? 914 Zomi tawh passport leh visa banah Kawlgam matpongten koi lai leh zum sungah kingah thei ta hiam? 914 Zomi tawh official recognition i neih mateng Zomi cih ei sunga a theihsa teng bek lakah kizangzang thei bek a, ethnic in hong kisang lo ahih manin na hihna hong kiciamtehna Chin om lo na cih lai teng nang zong a om lo na hi khin hi.

Rev. ST Hau Go' panlakna leh makaihna tawh 1953 in Hakha, Falam leh Tedim Baptist Associations teng Zomi Baptist Convention (ZBC) ah Zomi min tawh tuiphum biakna ah singlamteh phung leh Khris sisan sungah pumkhat suahna leh kipumkhat na piang hi. Tua hunin Zomi kici pen Chin state ah ethnic groups om dangte in Chin or Zomi or Zo people ci-in na ne na sang zo a, kitot kinialna om lo hi, cih kimu thei hi. Early 1980s lai-in zong Rangon University ah Chin National Day hunin a banner ah "Zomi Phun Ni" cih kigelh kimu thei ahih manin Chin leh Zomi tawh na busi lo uh hi, cih kitel hi. ZBC in a kipawlna min ah Zomi cih "national title" dingin officially leh universally (a ngeina leh leitung buppi-ah zat ding) in March 5–7, 1953 in Saikah, Thantlang township ah general meeting hunin a kipsakna vai dotna (questions) na piang hi.

Hih dotna vai tawh kisai April 1983 in Thantlang town ah ZBC Triennial meeting ah etphat (review) dingin kipuak hi. April 16, 1983 in dominant Associations nga panin min nei thugen ngate in thu a gen khit uh ciangin ZBC organization min ah a minam min (national title) dingin ZOMI mah zat lai ding vai review kisam mah hiam cih a proposal a kipsakna dingin vote na khia uh hi. Delegates 434te lak panin Zomi cih mah zat suak dingin 424 delegates in vote khia uh hi. A tam zawte in Zomi cih mah zat suak dingin phasa uh ahih manin a Triennial meeting or session a makaih Rev. James Tial Dum in a national title ah ZOMI mah kizang suak ding hi, ci-in tangko khia hi

ZBC paizia in ZBC ah General Secretary (GS) panmun lente in 1995 ma hunin term nih ta na len zom uh a, ZBC ah om pawlpi tuamtuamte panin GS ding ban paisakin na kikhel (rotation-wise) uh hi. Ahih hangin April 1995 in Khuasak, Tedim township ah ZBC Triennial Conference ma-in ei lamte in ZBC GS term khat a len pan Khalkha mi (a min ka telkhialh ahih keh Chungbawi in thei ing) paihkhiat ding leh GS tutna tuhsak ding hong sawm ciangun buaina hong piang hi. A Zomi min zangin i biakna makaite leh sia nengnengte in panmun bek hong deih luat uh ciangin democratic vote khiatna tawh hih thubuai khensat dingin a Khawmpi ah thukim uh a, Chungbawi in ama mipihte vote khia dingin mobilised ngeingai a, ei lam panin GS a tuh Sia Cicin leh Zomi biakna makaite in vote nei teng khua tuamtuam panin kaikhawmin Khuasak ah a va kuan ngeingai hangun kilel veve hi.

Khuasak ah Falam lamte in ZBCM makai Sia Gin Khan Khual deih zaw uh a, tua hunin GS dingin assistant GS a len Sia Thawng Khan Cin Taithul @Cicin cinh sa zo lo ahih manun hong pum gup loh uh ciang in vote khiatna ah kilel hi. Ei bek i kipummuan pong tawh maizumna, mindaina leh ei leh ei beelmang kitat loh buang a dang thaman kingah lo hi. Hazatna leh panmun deihna bek tawh Zomi min aituam hamphatna dingin eima aituam neihsa bangin i zat banah ei hun tung nai lopi sanggam Chin ten hong haza leh hong ukcip khum nuam uh hi, cih zuau bulomtang tu ni dong i gengen niloh tua hun pek panin PS in hong awi vet lo hi vak w tung uh-ah kileng tuan beek kei!

Khuasak ah GS panmun i ngah zawh loh ciangin ZBC kitapkhapna ding a Zomi kici pha diakte Zomi ah kipawlna panin ut loin Jonah bangin a lehtai leh Lot' zi bangin i nunghei uh hi. 1995 in ZBC panin a lengkhia Tonzang Township Baptist Association (TTBA), Tedim Baptist Association (TBA), Kale Zomi Baptist Association (KZBA), leh Tamu Valley Baptist Association (TVBA) tengin ZBCM kici hong phuankhia uh hi. Zomi cih a min eima aituam neihsa zahin ngaihsunin panmun ngahna dingin a min i seek neu behna leh toi sak nilohna pen Zomi itna leh meetna hi loin suplawhna hi zaw hi.

1995 in ZBC panin a lengkhia pawl lite Southern Baptist Convention beelin a kizoppih hangun ZBCM min tawh kipumkhatna sawt kip lo a, Tedim Baptist Association taikhia in Myanmar Baptist Convention beelin kizoppih uh hi. Tua khit nungin biakna kipawlna li - Zanggam Zomi Baptist Association (ZZBA), Cikha Township Baptist Association (CTBA), Heilei Baptist Association (HBA), Tedim Baptist Churches Association (TBCA) a behlap teng uh tawh Zomi Baptist Churches of America (ZBCA) tawh kizopna tuam nei uh hi.

ZBC panin a lengkhiate hangin 21- 24 March, 2013 in Kalaymyo, Sagaing Division ah Zomi Baptist Convention's 21st Triennial Conference hunin ZBC min Chin Baptist Convention ci-in laih ding thukimna bangin April 1, 2013 na laihkik uh hi. ZBC kimlai CBC a suaksak tu hunin Zomi cih a ultungsak mahmah biakna pawl kipumkhat kimlai a satkham kawikawi sia leh sia nengneng tam mahmah lai hi. Na kidop kei leh panmun a ngahna ding uh leh na sunmpi khiatte keupi tawh a hawp theihna dingun na pawlpi kituak kimlai hong satkham ding uh thubaih hi. Amau mission nasepna thupi pente lakah khat hi. Kidawm ciamteh!

ZBC panin ZBCM a taikhiat zawh tuiphum biakna leitung bup kipawlna Baptist World Alliance (BWA) ah lutkik sawm leuleu-in, ngetna a khiatna uh Bissau, Bahamas ah BWA alliance Annual Meeting hunin July 11 ni-in BWA kum 114 cin'na ah ZBCMte BWA a 240 member dingin a ngetna uh kum 24 khit nungin a na sansak hi pan zaw bek hi. Tangthu, thupiang khinsate kam zol man, deihkaih in phuahtawm leh zuau bulomtang mut siamna tawh laih zawh ding hilo hi.

BWA members suahna dingin minam min kisit ngei loin India leh Malaysia ah galtaite lakah pawlpi khan'sakna (growing and developing churches) ah citak hi, cih BWA ah a teci lahna hangun BWA in a sang ngam hi zaw bek hi. ZBC ah GS panmun democracy ngeina bangin vote khiatna ah ngah zawh loh khit ZBCM taikhiatna hangin 2013 in ZBC Triennial Conference hunah resolution tawh kituak bangin ZBC panin CBC a suak pen member hi khin ahih manin na omna ut loin 1995 in na taikhiat manin 2019 in (kum 24 khit nungin) BWA in hong sang ngam pan hi khinkhian zaw hi.

Biakna sia kici ngam leh kici nuam leh PS min zangin zuau bulomtang hong gengen mawk uh leh PS in kei min zangin thugente hi cici loin hong vat leh thuak zo lo ding uh a, gimna ngah ding panin peng zo tuan lo ding uh hi. Bang hang hiam cih leh Thupiak Sawmte sungah, “Topa note’ Pasian’ min a sia lamin na zang kei ding uh hi. Bang hang hiam cih leh Topa in ama min a zang khialte gim pia ding hi," ci-in Paikhiatna 20:7 ah PS in thu hong pia khin zo hi. Biakna makaite nasep ding pawlpi kipumkhat kimlai satkhap ding hilo a, pawlpi sungah tuute a cing leh lamlak ding, pawlpi omsa phungvuhinzl, tui a buak ding, thu um lote kiangah gospel vs puakin, biakinn leh pawlpi va phuan ding hi zaw bek hi.

2019 in Nissau ah BWA alliance Annual Meeting hunin BWA chairperson Roy Medley in ZBCM in membership ngetna a sansakna a pulak khit Rev. Dr. Gin Khan Khual in a thugenna ah: "Today the Lord has blessed the Zomi Baptist Convention of Myanmar to become a member of the Baptist World Alliance and to participate in this conference. This is the result of much prayer. It has been a long journey, and today is the day we reach our final destination," na ci hi.

Jesuh' nungzui Khristian a kicite adingin i khualzinna ah tun'na dinga dingin i ngimna mun a tawpna (final destination) pen vantung gam hi napi-in, Zomi cih a min panmun ngahna dingin a ultungsak biakna makai leh sia nengnengte adingin ZBC/CBC om khitna sa BWA panin taikhia-in, tapa taimang bangin a taikhiatna mun ah va ciahkikna, ZBCM omna gamdangte ah va zinna leh sia in va om khakna peuh a final destination uh na hih tuak thong ahihna Sia Khual in Bissau ah i biakna siate lungsim tawng va imkhia bak kha hi. Hih thu teng hang mah hilo dia TS Khai in, "Dolla sila, sesum sila suak liang ta maw?" cih a kahtam lawhna la na phuak leh la in na sa hi.

ZBCM a taikhiatna ZBC/CBC tawh kizopna a neih khitsa kipawlna BWAte regional fellowshps guk omte lakah khat Asia Pacific Baptist Federation (APBF) ah zong Nissau, Bahamas kum sim khawmpi ah ZBCMte membership ngetna 2019 in kisansak pan hi. A kam bembem un Zomi cih a tangkopih lala ZBCM makaite pen Zomi min tawh kipumkhatna a satkhamte na hi zawsop uh hi. Tua loin Zomi cih min tawh party leh armed group khat bekah kipumkhat ding cih gengen napi-in, tuiphum biakna pawlpi Khristian pawlpi leh amau PS biak a bia lo zahin a ngaihsun biakna pawl dangte tu dong ZBCM ah a lut nuam loin a gensia niloh leh pawl dang a sat thah behbeh tengin Zomi min tawh khat ah kipumkhatna piang zo bek ding hi, cih gen mahmah leuleu zawsop uh hi.

US panin ABM in missionary hong sawl masak uh leh Karen missionaryte huhna tawh Hakha, Chin Hills ah March 15, 1899 in Carson leh a zi khit nung Lungdamna thu hong puakte tuiphum missionaries vive hi. American Baptist Missionaries mite Chin Hills ah hong tun' hun uh a nuai-a bang ahi hi:-

1. Rev. Arthur E. Carson leh a zi Laura H. Cason - 15th March 1899
2. Rev. Dr. E.H. East leh a zi - 21st March 1902
3. Rev. Dr Joseph Herbert Cope leh a zi - 21st December 1908
4. Dr. H.H. Tilbe leh a zi - 1902
5. Dr J.G. Woodin leh a zi - 3rd November 1910
6. Rev. C.U. Strait leh a zi - 27th October 1925
7. Rev. E. C. Nelson leh a zi - 3rd December, 1939
8. Rev. Johnson leh a zi - 7th February, 1947

Khris sisan leh singlamteh phungah kipumkhat ding a ut lo, Lungdamna Thu a hong puak masate panlakna leh biakna makai masate hanciamna tawh Zomi min "national title" dingin a zang pawlpi panin a lengkhiate leh tua dan pawlpi ut loin pawl dangah a lehtai leh pawl thak a phuanphuante nung mot zuihin, a kam zol leh Zomi cih a min pum haipih henhan pong manin kipumkhatna piang ziau lo ding a, i minam ciamtehna automatically in kingah ziau lo ding hi.

Thuman lo genin minam min leh Pasian' min daisakna tawh i minam kiminthangsak zo ngei lo ding hi. Bang hang hiam cih leh LST sungah, "Thumanna in minam minthangsak a, mawhna in minam mindaisak hi," ci-in Paunak 14:34 ah na gen hi. Paunak 27:4 ah, "Hehna leh sinsona siahuai a, ahi zongin hazatna siahuainzaw lai hi," na ci hi.

Sawltak Paul in, "Tua hun ciangin mite in amau angsung ding bek ngaihsunin, huaihamin, kisialin, kihisakin, mi zahko-in, nu leh pate’ thu mang loin, lungdam theihna mel nei loin, biakna lungsim nei loin, mi khual loin, hehpihna nei loin, mi gensia-in, ngongtatin, kihtakhuai-in, thuhoih deih loin, ciampelin, thu khual loin, kiphasak gawpin, Pasian don loin pumpi nopsakna bek deihin, biakna thu a puatham teng zui napi-in biakna hangin vangliatna thu a omte deih lo ding uh hi. Tua bangin a gamta mite na pelh in," 2 Timoti 3:2-5 ah na gen hi.

I Timoti 4:3-4 ah, "Mite in thuman a ngaih nop loh hun, amaute’ deihna bek a zuih nop hun, amaute’ zak nop thute bek a gen ding sia a cial thuahthuah hun hong tung ding hi. Amaute in thuman thutak ngai nuam nawn loin tangthu phuahtawm peuh ngaihsutpi-in nei ding uh hi, ci-in genna a tangtun hita hi. Jesuh in amaute kiangah, “Kidawm un la, mite’ khemsa-in ta kei un. Kamsang kineihkhem mi tampi hong piang ding a, mi tampi tak umkhialsak ding uh hi, (Matt. 24:4, 11) a cih a tungtung hita hi.

Kuamah in hak gega kawmpipi in hong hing khem hai zawh lohna dingin dophuai mahmah semsem hi.

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports

Sunday, 13 February 2022

KA MINAM LEH KA IDENTITY TAWH KEI NA BUAIBUAI NGEI SE LO

 

KA MINAM LEH KA IDENTITY TAWH KEI NA BUAIBUAI NGEI SE LO

1988 kum in minam min zangin Burma ah political party leh 1993 in minam min tawh thau tawi kipawlna leh 1990s leh 2000s hun khawngin minam min zangin biakna leh philantrophic organisations sim lah phial ding hong kiphuankhiat ngeingai khit zawh a IDENTITY uh a phawk pan leh Zomi min tawh tuiphumna a ngah pan a bang kitam mahmah henhan hi. Minam min zangin kipawlte logo/symbols or laante (flags) a zat bek uh hunsa loin a thupisim pha diakte in a maante leh a min ban uh-ah Zomi, Zomi Diktak, Zomi Sit or Zomi Tuihel Loh cih peuh a FB profile ah a tuan'sak leulau man bekun minam a it pha diak sese om zanzan lai hi.

Tua bang mite tung panin, "Nang kua/bang minam na hiam?" cih tawh phinna leh dotna kithuah ka za mun pian ta hi. Kei pen Burmese government in "officially recognised ethnic groups" 135 om hi, ci-in a ciamtehna sungah "officially recognised Chin ethnic groups" 53 om hi, ci-in a ciamtehna sungah a kihel Tedim kampau a zang ka hi hi. Indian government in state li takah Sukte Ukpite hunin Zo suante a hong theihna bulphuhin "Sukte tribe" ci-in Assam, Manipur, Meghalaya leh Mizoram ah officially recognised tribe "Sukte" namke sung panin khat ka hi.

India ah tribe organisations tampi omte lakah Tedim Chin Union (TCU, official in Sukte Tribe Council or STC a kici) sungah member khat ka hi hi. TCU members sung panin India ah Zo suante sung panin tribes kua kipawlna apex body Zomi Council (ZC) kici ah a founding president masa pen Pu L. Tunta Ngaihte, a president thumna (L) Pu Nok Swan Lian na kihel khin ahih manin ZC sungah a tuitum khin lua khin TCU member khat ka hi hi.

Ka pau leh lai ka gelh ciangin Tedim pau ka zang hi. 1910 in ABM panin sangmang JH Cope kici Tedim ah hong tun tak ciangin Zomite adingin lai bawlsak ding hong hanciam pah hi. Joseph Herbert Cope in 1919 kum in Guite Kual, Thahdo Kual, Zo Kual panin khua hausate or taangmite (representatives) a sap khawm hunin, "Hat Lian Bu (Jack, The Giant Killer) kici tangthu laimal 20 bang a pha Sihzang pau tawh a kigelh haipi nuai-ah a sim ciangin taangmite in telsiam lo uh hi. Cope topa in "Hat Lian Bu (Jack, The Giant Killer) tangthu a simkhiatna a za hausate a tel kuamah om lo uh a, Vuandok zumpi mai-a pangpi nuai-ah thukikupna uh hih bang hi:

Tuimui hausapa Pu Mang Za Thang in, “Ko Pai(h)-te pau zang le’ng, kuamah in thei lo ding ahih manin Tedim pau zat ding hoih hi,” ci-in pulak hi. Haicin hausapa Pu Thual Pum in, “Tu-a Tuimui hausapa’ gen pen man hi,” ci-in thukimpih hi. Hiangzang hausapa Pu Zam Khaw Thawng in, “Ko Thahdo pau zang le’ng kuamah in thei lo ding ahih manin Tedim pau mah zat ding hoih hi,” ci-in gen hi. Hangken Hausapa Pu Kam Pum in, “Tu-a Hiangzang hausapa’ cih pen man hi,” ci-in thukimpih hi. Saalzang hausapa Pu Zang Khaw Lian in, “Ko Zopau kizang leh kuamah in thei lo ding hi. Tedim pau kizang leh kithei kim pen hi,” ci-in gen hi. Phaitu hausapa Mantuangte Pu Khan Thawng in, “Tu-a Saalzang hausapa’ gen pen man hi,” ci-in thukimpih hi.

1919 hun pekin Zo suante sung panin taangmite in Cope tawh a kimuhna uh-ah Tedim pau kizang zaw leh mikimin kitelsiam pen ding hi, ci-in democratically leh consensus vai mahmah tawh Tedim pau zat dingin a thukim bangin a kipsak uh 1600 hun lai-in Tedim khua Guite ukpi Pu Gui Mang II in a sat khit nungin damdam in Zo suante hong ten'khopna panin hong piangkhia Tedim pau zat dingin na kipsak uh hi. Tu ni dong Zo suante in common language in paupi khat i neih ding a lunggulh i pu leh pate in zat dingin a thukim uh Tedim pau leh tua pau zangin a kigelh Zolai kici a zangte lakah khat ka hi hi.

Tedim khua-ah beh leh bawng tuamtuam panin i pu i pate hong ten'khop khit nungun a khua sungah khat leh khat kikholhna panin a hong piang khia Tedim pau ka zat man, Sukte tribe ci-in India kumpi in a hong ciamtehna hang leh Tedim Chin Union kipawlna ah omna hangin Zomi ka hihna cinvom cia zong hem tuam lo hi.

Tedim pau zangin a kitei a kawm savun leh buangnai dan pianin a kibawl Tedim labu neu, 2001 in ZCLS in dawng 470 a pha a revised edition Tedim Labu a sasa, 1977 in Bible Society of India (BSI) in hong khetsak Rev. Kam Khaw Thang in tei-in, Rev. Khup Za Go in proof reading a bawlsak THE HOLY BIBLE in Tiddim Chin - Ref. Edition 10F-0064/92-93/5.5 HB (35 gms) ISBN 81-221-3853 zangin a khangkhiate lakah khat hi hi. Ahih hangin Zomi ka hihna dualsak tuam lo hi.

Ka neu lai-in khamtung ah i Zolei ah a om vasate bengin thung sungah sailing pua-in saili tawh delhin a diangdiang, Zolei ah meh theih anteh leh theigah tuamtuam a omte zongin diangin a nene, tui sunga om ngasate a beng leh suang nuai-ah bu a tom aisa sawkin a khangkhia khat ka hi hi. Ka neu lai-in lawi nei ka hih manun lawi kawng peuh sang khak ni ciangin a cing thei zel, khamtung leh zanglei ah kuanin Zo ngeina tawh a khangkhia ka hi hi. Zo ngeina leh tuanthu tangthu bel ka zak nai loh leh theih nai loh tampi om ahih manin ka sih dongin kanin ka muhte sim zel ding hi. Ni sim nuntakna ah zat dinga kisam Zo ngeina, pau leh lai zangin nuntakzia dingin ka neu panin ka sin khitsa ahi hi.

Zomi min tawh kipawlna tuamtuam omte a kiphuankhiat ding cuangin a kipawlna phuankhia makaite Zomi buppi thudotna nei sese lo, thukimna neihpih masa sese loin amau hoihsak bangin na phuankhia-in a min ding na phuak ziau uh hi. Nangngek min phuah bangin baih na sa zaw uh hi. Nang theihpih lohpi-in minam min zangin kipawlna a dim a ha in a om miaimuai hangin na thukimpih kei leh na kihel loh ding, na va pum gup sese kisam lo hi. Na utna peuh ah kihelin, na thapiak nop peuh na thapiak theih ding pen democratic ngeina hi.

Zomi min zangin kipawlna a dim a ha in om hi. Tuate sihpih ngam liangin ka pum gup loh manin minam langpang hi teh, ci-in kuamah hong ngawh thei lo ding hi. Ei khamtung gamah Lungdamna Thu a hong puaklut masate pen ABM pawlpi panin tuiphum missionaries-te hi. Tuiphum pawlpi panin America panin Lungdamna Thu a hong puate thuhilhna panin Khristian i suah zawh Zomi Baptist Convention (ZBC) ah a kihel lo, a taikhia leh hih Zomi min tawh biakna kipawlna ah kihel nuam lo teng Zomi langpang leh mudah, Zomi movement khaktante na ci thei ding hiam?

Minam min zangin kipawlna tawh kipumkhatna piang pah ding, mainawtna piang hanhan ding hileh March 5-7, 1953 kum pekin Saikah, Thantlang township, Chin state ah ZBC cih "Zomi' min "universally leh oficially" in zat dingin na kiphuankhia, 1972 kum in Daizang, Manipur ah kiphuankhia ZNC in kum sawm-a sim khit nungin Zomi leh Zo suan khempeuh hong kipumkhatsak zo khin lua ta ding hi. ZBC ah Zomi min tawh biakna ah kipumkhatna ut loin 5-9 April, 1995 in ZBC Triennial Conference hunin nuaktai-in ZBCM na piang sese lo ding hi. Zomi min tawh kipumkhat ding bek otpihpihin, i biak Pasian leh i LST zat kibang ahih manin ZBCM ah beel nuam lo teng Zomi langpang hi, na ci miumiau ngam tam?

Zo suante kipumkhatna dingin khat leh khat i ngaihsutnate leh namke tuamtuamte kizaktaktuah masa photin, kikhenna ding, kitelkhialna ding, kibalkhapna ding thu bekbek tangko niloh kei peuh le'ng kipumkhatna in hong nungdelh lel ding hi. Minam min tawh kipawlna min i zat ngam buang leh i minam bup hamphatna ding, noptuamna ding hong hanciam masa photin, namke khat leh khat suktuah leh deidanbawlin puaseh lo zaw-in namke teng huai zawh ding hanciam masa peuh le'ng Zo suante kipumkhatna in hong nungdelh lel ding hi.

Kipumkhatna a omna mun i va nungdelh nilohnciang leh phualva ki-itna thu gengen napi-in a phualva dangte i delh mang sawm niloh ciangin kipumkhatna dingin hamsasak leh dongtangsak semsem na hi zaw khinkhian hi. Phualva tawh a kiciamteh minamte in phualva' ki-itna thu gengen napi-in phualva a hon tat khawng ding deih loin khat bek a om ding i lunggulh lai teng kituahna leh kipumkhatna piang thei lo ding a, phualva itna in hong leng mangsan zaw ding thubaih hi.

A minam leh a biakna uh a it lua leh a hakhat lua kineihin Judah makaite in Judah innkuan sung leh ngeina panin hong piang leh khangkhia Jesuh a hazat man liuliau bek uh tawh thah dingin a lehhek bek uh hunsa loin, a nungzui thu umte bawlsiat cihtakin bawlsia lai zen uh hi. Tua mah bangin i minam i it luat man leh biakna i hahkat luat manin i mipihte leh Khristian pawl dangte hazat man lelin pum muhdahin bawlsia-in, a kilem kimlai uino bangin i tuktuah hunsa loin i satkhap niloh lai teng kipumkhatna leh khantohna cikmah hunin piang ngei lo ding hi.

Phualva nupa ki-itna thu leh phualva a hon in a lengkawm liailiai ciangin a ettehhuai dan leh etlawm dan sutsut napi-in, Zo suante sunga namke leh kipawlna dang omte deidantuamna ding, nawlkhin leh puaseh beh ding bekbek tawh minam min tawh kipawlnate i zat leh kalsuanpih lai teng Zonamkhandal kisuak zawsop ding ahih manin kipumkhatna ding gamla leh haksa zaw semsem ding hi. Ama aituam hamphatna dingin a minam IDENTITY min leh kipawlnate mi dangte muhdahna, hazatna leh nencipna ding bekin a zat sawm nilohte hangin i suk hoi, i to hoi lai teng lampi man ah kimainawt ngei lo ding hi.

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs