Sunday, 13 February 2022

KA MINAM LEH KA IDENTITY TAWH KEI NA BUAIBUAI NGEI SE LO

 

KA MINAM LEH KA IDENTITY TAWH KEI NA BUAIBUAI NGEI SE LO

1988 kum in minam min zangin Burma ah political party leh 1993 in minam min tawh thau tawi kipawlna leh 1990s leh 2000s hun khawngin minam min zangin biakna leh philantrophic organisations sim lah phial ding hong kiphuankhiat ngeingai khit zawh a IDENTITY uh a phawk pan leh Zomi min tawh tuiphumna a ngah pan a bang kitam mahmah henhan hi. Minam min zangin kipawlte logo/symbols or laante (flags) a zat bek uh hunsa loin a thupisim pha diakte in a maante leh a min ban uh-ah Zomi, Zomi Diktak, Zomi Sit or Zomi Tuihel Loh cih peuh a FB profile ah a tuan'sak leulau man bekun minam a it pha diak sese om zanzan lai hi.

Tua bang mite tung panin, "Nang kua/bang minam na hiam?" cih tawh phinna leh dotna kithuah ka za mun pian ta hi. Kei pen Burmese government in "officially recognised ethnic groups" 135 om hi, ci-in a ciamtehna sungah "officially recognised Chin ethnic groups" 53 om hi, ci-in a ciamtehna sungah a kihel Tedim kampau a zang ka hi hi. Indian government in state li takah Sukte Ukpite hunin Zo suante a hong theihna bulphuhin "Sukte tribe" ci-in Assam, Manipur, Meghalaya leh Mizoram ah officially recognised tribe "Sukte" namke sung panin khat ka hi.

India ah tribe organisations tampi omte lakah Tedim Chin Union (TCU, official in Sukte Tribe Council or STC a kici) sungah member khat ka hi hi. TCU members sung panin India ah Zo suante sung panin tribes kua kipawlna apex body Zomi Council (ZC) kici ah a founding president masa pen Pu L. Tunta Ngaihte, a president thumna (L) Pu Nok Swan Lian na kihel khin ahih manin ZC sungah a tuitum khin lua khin TCU member khat ka hi hi.

Ka pau leh lai ka gelh ciangin Tedim pau ka zang hi. 1910 in ABM panin sangmang JH Cope kici Tedim ah hong tun tak ciangin Zomite adingin lai bawlsak ding hong hanciam pah hi. Joseph Herbert Cope in 1919 kum in Guite Kual, Thahdo Kual, Zo Kual panin khua hausate or taangmite (representatives) a sap khawm hunin, "Hat Lian Bu (Jack, The Giant Killer) kici tangthu laimal 20 bang a pha Sihzang pau tawh a kigelh haipi nuai-ah a sim ciangin taangmite in telsiam lo uh hi. Cope topa in "Hat Lian Bu (Jack, The Giant Killer) tangthu a simkhiatna a za hausate a tel kuamah om lo uh a, Vuandok zumpi mai-a pangpi nuai-ah thukikupna uh hih bang hi:

Tuimui hausapa Pu Mang Za Thang in, “Ko Pai(h)-te pau zang le’ng, kuamah in thei lo ding ahih manin Tedim pau zat ding hoih hi,” ci-in pulak hi. Haicin hausapa Pu Thual Pum in, “Tu-a Tuimui hausapa’ gen pen man hi,” ci-in thukimpih hi. Hiangzang hausapa Pu Zam Khaw Thawng in, “Ko Thahdo pau zang le’ng kuamah in thei lo ding ahih manin Tedim pau mah zat ding hoih hi,” ci-in gen hi. Hangken Hausapa Pu Kam Pum in, “Tu-a Hiangzang hausapa’ cih pen man hi,” ci-in thukimpih hi. Saalzang hausapa Pu Zang Khaw Lian in, “Ko Zopau kizang leh kuamah in thei lo ding hi. Tedim pau kizang leh kithei kim pen hi,” ci-in gen hi. Phaitu hausapa Mantuangte Pu Khan Thawng in, “Tu-a Saalzang hausapa’ gen pen man hi,” ci-in thukimpih hi.

1919 hun pekin Zo suante sung panin taangmite in Cope tawh a kimuhna uh-ah Tedim pau kizang zaw leh mikimin kitelsiam pen ding hi, ci-in democratically leh consensus vai mahmah tawh Tedim pau zat dingin a thukim bangin a kipsak uh 1600 hun lai-in Tedim khua Guite ukpi Pu Gui Mang II in a sat khit nungin damdam in Zo suante hong ten'khopna panin hong piangkhia Tedim pau zat dingin na kipsak uh hi. Tu ni dong Zo suante in common language in paupi khat i neih ding a lunggulh i pu leh pate in zat dingin a thukim uh Tedim pau leh tua pau zangin a kigelh Zolai kici a zangte lakah khat ka hi hi.

Tedim khua-ah beh leh bawng tuamtuam panin i pu i pate hong ten'khop khit nungun a khua sungah khat leh khat kikholhna panin a hong piang khia Tedim pau ka zat man, Sukte tribe ci-in India kumpi in a hong ciamtehna hang leh Tedim Chin Union kipawlna ah omna hangin Zomi ka hihna cinvom cia zong hem tuam lo hi.

Tedim pau zangin a kitei a kawm savun leh buangnai dan pianin a kibawl Tedim labu neu, 2001 in ZCLS in dawng 470 a pha a revised edition Tedim Labu a sasa, 1977 in Bible Society of India (BSI) in hong khetsak Rev. Kam Khaw Thang in tei-in, Rev. Khup Za Go in proof reading a bawlsak THE HOLY BIBLE in Tiddim Chin - Ref. Edition 10F-0064/92-93/5.5 HB (35 gms) ISBN 81-221-3853 zangin a khangkhiate lakah khat hi hi. Ahih hangin Zomi ka hihna dualsak tuam lo hi.

Ka neu lai-in khamtung ah i Zolei ah a om vasate bengin thung sungah sailing pua-in saili tawh delhin a diangdiang, Zolei ah meh theih anteh leh theigah tuamtuam a omte zongin diangin a nene, tui sunga om ngasate a beng leh suang nuai-ah bu a tom aisa sawkin a khangkhia khat ka hi hi. Ka neu lai-in lawi nei ka hih manun lawi kawng peuh sang khak ni ciangin a cing thei zel, khamtung leh zanglei ah kuanin Zo ngeina tawh a khangkhia ka hi hi. Zo ngeina leh tuanthu tangthu bel ka zak nai loh leh theih nai loh tampi om ahih manin ka sih dongin kanin ka muhte sim zel ding hi. Ni sim nuntakna ah zat dinga kisam Zo ngeina, pau leh lai zangin nuntakzia dingin ka neu panin ka sin khitsa ahi hi.

Zomi min tawh kipawlna tuamtuam omte a kiphuankhiat ding cuangin a kipawlna phuankhia makaite Zomi buppi thudotna nei sese lo, thukimna neihpih masa sese loin amau hoihsak bangin na phuankhia-in a min ding na phuak ziau uh hi. Nangngek min phuah bangin baih na sa zaw uh hi. Nang theihpih lohpi-in minam min zangin kipawlna a dim a ha in a om miaimuai hangin na thukimpih kei leh na kihel loh ding, na va pum gup sese kisam lo hi. Na utna peuh ah kihelin, na thapiak nop peuh na thapiak theih ding pen democratic ngeina hi.

Zomi min zangin kipawlna a dim a ha in om hi. Tuate sihpih ngam liangin ka pum gup loh manin minam langpang hi teh, ci-in kuamah hong ngawh thei lo ding hi. Ei khamtung gamah Lungdamna Thu a hong puaklut masate pen ABM pawlpi panin tuiphum missionaries-te hi. Tuiphum pawlpi panin America panin Lungdamna Thu a hong puate thuhilhna panin Khristian i suah zawh Zomi Baptist Convention (ZBC) ah a kihel lo, a taikhia leh hih Zomi min tawh biakna kipawlna ah kihel nuam lo teng Zomi langpang leh mudah, Zomi movement khaktante na ci thei ding hiam?

Minam min zangin kipawlna tawh kipumkhatna piang pah ding, mainawtna piang hanhan ding hileh March 5-7, 1953 kum pekin Saikah, Thantlang township, Chin state ah ZBC cih "Zomi' min "universally leh oficially" in zat dingin na kiphuankhia, 1972 kum in Daizang, Manipur ah kiphuankhia ZNC in kum sawm-a sim khit nungin Zomi leh Zo suan khempeuh hong kipumkhatsak zo khin lua ta ding hi. ZBC ah Zomi min tawh biakna ah kipumkhatna ut loin 5-9 April, 1995 in ZBC Triennial Conference hunin nuaktai-in ZBCM na piang sese lo ding hi. Zomi min tawh kipumkhat ding bek otpihpihin, i biak Pasian leh i LST zat kibang ahih manin ZBCM ah beel nuam lo teng Zomi langpang hi, na ci miumiau ngam tam?

Zo suante kipumkhatna dingin khat leh khat i ngaihsutnate leh namke tuamtuamte kizaktaktuah masa photin, kikhenna ding, kitelkhialna ding, kibalkhapna ding thu bekbek tangko niloh kei peuh le'ng kipumkhatna in hong nungdelh lel ding hi. Minam min tawh kipawlna min i zat ngam buang leh i minam bup hamphatna ding, noptuamna ding hong hanciam masa photin, namke khat leh khat suktuah leh deidanbawlin puaseh lo zaw-in namke teng huai zawh ding hanciam masa peuh le'ng Zo suante kipumkhatna in hong nungdelh lel ding hi.

Kipumkhatna a omna mun i va nungdelh nilohnciang leh phualva ki-itna thu gengen napi-in a phualva dangte i delh mang sawm niloh ciangin kipumkhatna dingin hamsasak leh dongtangsak semsem na hi zaw khinkhian hi. Phualva tawh a kiciamteh minamte in phualva' ki-itna thu gengen napi-in phualva a hon tat khawng ding deih loin khat bek a om ding i lunggulh lai teng kituahna leh kipumkhatna piang thei lo ding a, phualva itna in hong leng mangsan zaw ding thubaih hi.

A minam leh a biakna uh a it lua leh a hakhat lua kineihin Judah makaite in Judah innkuan sung leh ngeina panin hong piang leh khangkhia Jesuh a hazat man liuliau bek uh tawh thah dingin a lehhek bek uh hunsa loin, a nungzui thu umte bawlsiat cihtakin bawlsia lai zen uh hi. Tua mah bangin i minam i it luat man leh biakna i hahkat luat manin i mipihte leh Khristian pawl dangte hazat man lelin pum muhdahin bawlsia-in, a kilem kimlai uino bangin i tuktuah hunsa loin i satkhap niloh lai teng kipumkhatna leh khantohna cikmah hunin piang ngei lo ding hi.

Phualva nupa ki-itna thu leh phualva a hon in a lengkawm liailiai ciangin a ettehhuai dan leh etlawm dan sutsut napi-in, Zo suante sunga namke leh kipawlna dang omte deidantuamna ding, nawlkhin leh puaseh beh ding bekbek tawh minam min tawh kipawlnate i zat leh kalsuanpih lai teng Zonamkhandal kisuak zawsop ding ahih manin kipumkhatna ding gamla leh haksa zaw semsem ding hi. Ama aituam hamphatna dingin a minam IDENTITY min leh kipawlnate mi dangte muhdahna, hazatna leh nencipna ding bekin a zat sawm nilohte hangin i suk hoi, i to hoi lai teng lampi man ah kimainawt ngei lo ding hi.

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs  



No comments:

Post a Comment