Tuesday, 25 October 2022

 "๐๐‡๐€๐Œ๐€๐–๐‡ ๐Š๐„๐ˆ ๐‚๐ˆ๐ƒ๐€๐Œ ๐๐„๐”๐‡ ๐‹๐„๐‡", ๐‚๐ˆ๐‡๐‚๐ˆ๐‡ ๐“๐€๐–๐‡ ๐‹๐„๐Œ ๐Š๐‡๐ˆ๐ ๐™๐Ž ๐‹๐Ž


Hih zah liangin Zomi sungah sal lungsim paikhia thei mahmah loin ukna buluhin ngongtatna zangin hong ukcip nuamte khenuai uh-ah a husan bei dong a hong ukcip ding phamawhsakna a nei zo nai tuan mahmah lo, kum 50 val piikpeek dictatorship zu leh sa kham kisa zo nai lailai-in, a Golden leh Diamond jubilee, a Centenary sa mah duh zawkna lel tawh a mihing hihna tawh kituakin a neih dinga kilawm suahtakna a zuak ngam, a gam leh a mipihte lei pei-in a zuak ngam Judas Zomi leh mihing' ngaihsutna pongman nei thei mahmah loin sia leh pha, thuman leh zuathu nangawn a khentel thei zo nai mahmah lo hih zahin a kitam miaimuai lai mawk bel,

"๐˜ผ๐™ฌ, ๐™๐™ž๐™ ๐™ข๐™–๐™ ๐™ก๐™–๐™ข๐™™๐™–๐™ฃ๐™œ ๐™ฅ๐™š๐™ฃ ๐™จ๐™–'๐™ฃ๐™œ,
๐™๐™ž๐™ ๐™ข๐™–๐™ ๐™ก๐™–๐™ข๐™™๐™–๐™ฃ๐™œ ๐™ฅ๐™š๐™ฃ ๐™จ๐™–'๐™ฃ๐™œ!"

Upate'n, "Ka zawngin hong haisak," na ci uh hi. I zawn' i ngau mahmah tei sam lai hangin ni dang lai bangin kizawng kingau nawn sam lo hi. A kihausak nuam khinkhian zong pawl khat mah i om khin ta hi. I khuata lungsim i paihkhiat theih loh hangin a pil, a tei leh a ciim pen zahin a kingaihsun nuam i tam ta hi. Kuamah hai bawl ding a ut ki-om lo hi. Mihaite nangawn sal bangin ukcip leh hencip ding a ut kuamah om lo hi.

Tua hi napi-in suahtakna sangin junta' hencipna, kolbulhna leh khihna mah nuam a sa zungzungin a teel zaw lai, suahtakna ngahna ding lunggulhna liuliau bek mah mitsuanin mapang ngamsunte "mihai" leh minam lehpei-in minam dangte taw liahsak, ci-in zahko thapai hunsa zo loin lang bawl, gal leh sa bangin sun nicinin suut cim thei loin beelmang nuh ding bekbek mah a hanciam a honpi mah ki-om lai zen hi. Mihing in a piang vet dingin tua danin va pian' khak sese pen minam adingin daihuai, suphuai leh maizumhuai mahmah hi.

"๐™‘๐™–๐™ž๐™ข๐™ž๐™ข๐™˜๐™ž๐™ž๐™ข ๐™ฏ๐™ค๐™ฃ๐™œ ๐™ ๐™๐™–๐™ข ๐™ฏ๐™ค ๐™ก๐™ค, ๐™œ๐™–๐™ฉ๐™–๐™–๐™ข๐™˜๐™ž๐™ž๐™ข ๐™—๐™š๐™  ๐™ข๐™–๐™ ๐™ฅ๐™š๐™ฉ๐™ฅ๐™š๐™ฉ ๐™ž๐™ฃ๐™œ; ๐™ ๐™š'๐™ฃ ๐™ฉ๐™๐™–๐™ฃ๐™œ๐™ ๐™๐™–๐™ช ๐™ž๐™ฅ๐™ฅ๐™ž ๐™จ๐™ž๐™ก๐™๐™ž๐™ฃ ๐™ฅ๐™๐™–๐™ก๐™—๐™ž ๐™™๐™ค ๐™ž๐™ฃ๐™œ; ๐™ซ๐™–๐™ž๐™ข๐™ž๐™ข๐™˜๐™ž๐™ž๐™ข ๐™ฏ๐™ค๐™ฃ๐™œ ๐™ ๐™๐™–๐™ข ๐™ฏ๐™ค ๐™ก๐™ค, ๐™œ๐™–๐™ฉ๐™–๐™–๐™ข๐™˜๐™ž๐™ž๐™ข ๐™—๐™š๐™  ๐™ข๐™–๐™ ๐™ฅ๐™š๐™ฉ๐™ฅ๐™š๐™ฉ ๐™ž๐™ฃ๐™œ, ๐™–๐™ž๐™๐™–๐™ฃ๐™œ ๐™ฅ๐™๐™–๐™ข๐™–๐™ฌ๐™ ๐™ ๐™š๐™ž ๐™˜๐™ž๐™™๐™–๐™ข ๐™ฅ๐™š๐™ช๐™ ๐™ก๐™š๐™!"

cih nuntakna i zatzat lai khawng hileh bel democratic system kizang kizui sese loin Pasian zahin a zaa kikimin ngaihsunin, thuneihna khempeuh keupi tawh hawp gai-in ki-ukcip hun ahi kum zalom 17 leh 18 hunin "๐€๐ ๐ž ๐จ๐Ÿ ๐€๐›๐ฌ๐จ๐ฅ๐ฎ๐ญ๐ข๐ฌ๐ฆ ๐จ๐ซ ๐€๐›๐ฌ๐จ๐ฅ๐ฎ๐ญ๐ž ๐ฆ๐จ๐ง๐š๐ซ๐œ๐ก๐ฒ" ki-ukna tawh a kibang a letkhan lailai hi lehang bel phadawm sa lai ing.

Kum zalom 21 hunin kum zalom 17-18 kikal sung ki-ukcipna thukimpih leh teel zaw-in, a cih bangbang leh hong piak bangbang uh lungkim takin sangin a khut sungah sisan a kidimte tawh khut kilenin nasepkhopna teelna tawh i hihna a manphatna leh i suahtakna (values and freedom) i zuak ngam mawk bel lamdang cih loh a gen beh ding om lo hi. A hun tawh kituak loin nuntak ding teel zawkna pen haina lak panin a sim pha pen pawl hi zawsop ding hi.

"Vaimimciim zong kham zo lo, gataamciim bek mah petpet ing," cihcih hun hi nawn loin gam nih gam thumna tung khin ta; kum zalom 21 sungah lut khin ta; Technology/Computer/Globalization Age hi ta; i khutpi muk-ah leitung buppi-a thupiangte leh pilna siamna kisim/kisin thei ta; leitung buppi-ah mi khempeuhin a teel zawk democratic system tawh ki-uk hunin ei pawlin bang teel zaw ding? I suahtak theihna dingin va do ngamna pen haina hi, nuihzakhuai lel, a cici dictatorship gu khamin a am paupau luakluak ngam lai khawng ki-om zen hi. Zumhuai lua liang sam hilo maw? Suahtakna ngah ding a kihta lua hi zaw maw?

Mihing khatin a piang buang i hih leh suahtakna i neih kisam hi. Suahtakna i neih mateng na khempeuh a mawknapi vive hi, ci-in kum zalom 13 hun lai-in First War of Scottish Independence ah a makai, England kumpi gilo leh ngongtat Edward I (17/18 June 1239 – 7 July 1307), a.k.a. Edward Longshanks or Hammer of the Scots kicipa khut sung panin Scottish mite' suahtakna ding dona ah a makaihna hangin gam lehpei (traitor) leh kumpi simmawhin a lehdo cih ngawhna tuakin ngawngtansakna (beheading) a thuak Scottish freedom fighter William Wallace in, "ษชแด›'๊œฑ ๊œฐแดส€ ษดแดแด›สœษชษดษข ษช๊œฐ สแดแดœ แด…แดษด'แด› สœแด€แด แด‡ ๊œฐส€แด‡แด‡แด…แดแด," na ci hi.

Khristian biakna zui na hih leh suahtakna pen na ngah dinga kilawm hi. Satan' kolbulhna panin na suahtak theihna dingin singlamteh tungah Pasian' tapa neihsun Jesuh in simmawhna, bawlsiatna, cilphih khumna, zahkona thuakin a sisan tawh hong tankhia a, suahtakna i ngahna dingin a nuntakna tawh hong gumkhia hi. Mihingte pen kumpi gilote leh a ngongtat ukna a neite khut sungah henkol bulhna, nengniamna, tuatcilna, bawlsiatna a thuak dingin a piangsak Pasian in na phal lo hi. A pianpih mihingte sal bangin a bawl nuam leh saltan' ding a phalte pen Dawi mangpa' zia leh tong zui-in a kalsuan leh gamtangte bek hi.

Pasian in ama' lim leh bel suunin a bawl mihingte'n saltan'na, hencipna, kolbulhna thuak den dingin na phal hi zen leh LST sung i sim ciangin Israel mite in nenniamna leh saltan'na a thuak hun simun Thukhente (Judges) khat khit khat na pia het lo ding hi. Kum 430 sung (a lut hun uh-a kipanin a suahtak dong uh) Egypt gamah Israel mite' saltan'na panin Pasian in na hunkhia peuhmah lo ding hi. Babylon gamah salin kikai-in kum 70 sung a saltan'na panun Pasian in na hunkhia het loin EN HITHIAT bek le'ng a hencipte in suahtasak lel un teh, na cihsan hithiat lel zaw kha ding hi.

Pasian' tapa nangawnin lei pian' ma pekin Pasian' geelna a tangtunsak theihna ding, a mawhpuakna leh a ngimnate a sepkhiat theihna dingin singlamteh tungah a sisan bua khiasakin, a nuntakna dong hong piakhia hi. Suahtakna kici a man (price) tam mahmah hi. Man piak loh kiphamawh hi. Man piak lohin a kingah suahtakna pen a mawknapi hi a, etlahhuai lo hi.

William Wallace in England kumpi gilo Edward Longshanks in Scottish mite tungah siah kai napi-in a nengniamna, a bawlsiatna, leh England gam a lehdo nawn lohna ding uh ngimna in English sisan tawh kizom tanu tapa a neihna dingun a galkap uliante in Scottish nupa kop kiteng cilte in a omkhop ma-un a luppih theihna dingun aana a piak "prima nocta" law kicite lehdo ngam lo napi-in thuneihna bek deihin mawhpuakna a thudon lo, kumpi gilo lehdo hunin do ngam loin, "EN HITHIAT bek zaw le'ng i thuneihna kikhahsuah loin kibit pen hi," a cici gam leh minam it, kem leh hu a kineih Scottish nobles-te hih bangin na to hi:

"I kibatlohna uh om hi, cih ngaihsutna ka nei hi. Na panmun, tutna leh thuneihna (position) uh hong pia ding bekin hih gam (Scotland) a om bangin ngaihsutna na nei uh hi. Hih mite (Scottish) tungah suahtakna a pia dingin panmun, tutna leh thuneihna a nei a lenin ka hong ngaihsun zaw hi. Scottish mite in suahtakna a ngah peelmawhna dingun ka kuankhia hi..... Suahtakna ah hong tunpih un, na nung uh ka hong zui ding hi," na ci hi. Gam leh minam it takpi i kicih a, gam leh makai ding i ut leh William Wallace bangin i kipiakkhiat ngam kisam hi. Tua bang i ngap kei leh mi dangte ma va khak sese kisam loin kihepkhiat ziau a zatui hoih pen hi a, minam adingin cidamhuai zaw hi.

Tua loin mipite lunggulh suahtakna lampi a khaktan ding, saltan'na sikkhau (chain of bondage) a giksak semsem bek ding leh mipite tungah vangik a guan beh thei bek i hih khak leh suahtakna mipite tungah a pia nuamte panmun awn' hun zaw ta hi. Suaktakna lampi a heikawi thei bek, suahtakna lampi a khantan thei ding bekin gam leh minam it, makai tutna ah tu nuam bek i hih leh suahtakna lampi tawnin a pai i minam a dongtaksak dingin va dindin, va tuttut hun nawn lo hi.

Ngongtatna, galkap thahatna zangin ki-ukcipna deih lo, cihcih ciang bek tawh suahtakna kingah zo ngei lo ding hi. Suahtakna i ngah theihna dingin ei ut leh ut loh kisai kisai loin hong hencip leh kolbulhte i lehdo ngam limlim loh kiphamawh hi. Suahtakna i cih a man (price) tawm lo. Man piak loh kiphamawh hi. Phamawh kei cidam peuh leh, cihcih tawh na khempeuh lem khin zo lo hi. Junta dictatorship regime' ukcipna nuai-ah en hithiat zaw le'ng kibit pen hi, ci-in gualnopna bawl bawlin laan bawltawm leh t-shirt bawltawm ahi zialzualte khai-in silh ngeingai pongin i kihai thutuah henhan pong tawh suahtakna ngah zawh ngei ding na hilo a, suahtakna in hong gamlatsat zaw semsem hi. Ni tampi'n kheng zo ta hi!

- Thang Khan Lian



No comments:

Post a Comment