ASIA GAM-A CHIN NGALLIAM KIMANGNGILH SALAI TIN MAUNG OO' TANGTHU
Rangoon University ah Physics major a kum nihna a sin kum in kum 18 mi Salai Mya Tin in a innkuanpihte tawh state radio panin nitak nai 8pm news ngai uh hi. Tua hun pen dictatorship ki-ukna tawh gam uk Ne Win in Burma gam "Burmese way of socialism" tawh a ukcip khum laitak ahih manin private media organisations a kiban kham banah state radio sunga thu kikhahkhiate pen government propaganda kihtakhuai thu vive tam kigen zaw hi.
Tua nitak in a innkuan bup un state news bulletin in information a gente lamdang a sak ding uh thu hong gen kha hi: Mya Tin’ sanggampa (a u pa) kum 25 mi Salai Tin Maung Oo pen Military Intelligence agencies ten man uh hi, cih hong kigen hi. Kum khat val a innkuanpihte in Tin Maung Oo' omna a theih loh khit uh a thu a zak cilna uh hi pan hi. Kum 65 a phakin New York khuapi-ah November 1974 in a si' United Nations secretary-general lui U Thant' luanghawm Burma gam-ah December 1974 in hong kipuak khit nungin sangnaupangte makaihna tawh lungphona neihna ah Tin Maung Oo a va kihel khit busim den a, underground in om hi.
Ethnic Chin minam Salai Tin Maung Oo pen Rakhine state nitumna lam-a om Taungoo, Bago Division ah 1951 kum in na piang a, Yangon university bulphuhin a nei Chin Culture and Literature Committee kipawlna ah General Secretary za a let banah Chin identity kipumkhatna ding vision nei leh Burma gam-a military junta tawh ki-ukna panin democracy tawh ki-ukna in a kilaih theihna dingin lungphona neihna ah nakpi takin panla-in, mapang khat ahi hi.
December 5th 1974 in UN Secretary General lui U Thant’ lunghawm galkap ten kilawm lopi-in a bawl zia uh deih loin Yangon khuapi-a lungphona/kinawktuahna (demonstrations/riots) ah va kihel a, Ne Win’ military junta in Burma gam pualam leh gam sungah a kham underground student union ah kihel hi.
United Nations secretary-general a thum veina a len leh UN secretary-general panmun kum sawm sung lenin, December 1, 1971 dong a len leh a kizahtak leitung bup-a thugensiam (international spokesman) U Thant' luanghawm socialist government in a vuina (state funeral) thupi takin kinei ding hi, cih Ne Win in a phal lohna hangin sangnaupangte thangpai mahmah uh hi.
Sangnaupang ten U Than' luanghawm la-in a hankuang Rangoon University sungah a kivuina han dingin a kibawl pakna (makeshift mausoleum) ah a koih manun galkapte leh palik ten December 11 in a hankuang lak sawmin a kikoihna Kandawmin Garden Mausoleum, Shwedagon Pagoda Road ah va lut uh hi. Galkapte leh palik ten ngongtatna zangin Yangon khuapi sunga lungphona betdaihna dingin operation a bawl zom theihna dingun galkapte thuneihna nuai-ah thukham (martial law) kikoih hi.
March 23, 1976 in July 1964 kum in a si, kum zalom 20 hunin Burma gam adingin laphuah, laigelh leh gam it makaite lak panin a thupi pente lak-a khat hi, ci-in a kiciamteh Thakin Kodaw Hmaing' sih a kum za cin'na phawkna ni pawi bawlna ding vai geelna Yangon khuapi-a kihel, a ciahkik lam March 22 in Tin Maung Oo in matna tuak hi. Mya Tin’ deihna bangin Tin Maung Oo' naupa Ko Hla Shwe leh a sanggamnu Ma Hla Myaing pawi bawlna ah Tin Maung Oo’ sik leh tangin va kihel uh hi.
A zing ciangin Tatmadaw officer (galkap bu) sem ngei Mya Tin’ pa leh siamah sem a nu zong Military Intelligence ten na man uh a, Insein Prison (thonginn) ah khum uh hi. Mya Tin in a ten'na khua Hlaing Township nusiatsan in Hla Shwe leh Hla Myaing’ kiangah a nu leh pate junta' military mntelligence ten a matna thu va ko hi. A sanggamte kum sawm nuai mi vive thum a don leh kep loh phamawh ahih manin Mya Tin a inn ah ciahkik a, inn a tun khit a sawt loin military intelligence ten amah, Hla Shwe leh Hla Myaing man leuleu uh hi. Ni thum khit nungin sangnaupang dang kimante zong a kikhumna uh Insien thonginn ah Mya Tin zong galkap ten khum uh hi.
Insein thonginn ah Mya Tin a kikhum sungin Tin Maung Oo, a nu leh a pate leh a sanggam numei leh a naupa mu kha lo hi. Insein thonginn sungah kha thum a kikhum khit nung June 25, 1976 in thonginn thuneite (wardens) ten Mya Tin kiangah, “Na vante guang in,” ci-in thu zasak uh hi. Mya Tin in July 1 in Frontier news kiangah, “Hihkhialh nei lo ka hih manin thonginn panin hong kikhah dingin ngaihsutna ka nei hi,” ci-in genin nolh hi.
Thonginn sung panin a pusuak khiatin Mya Tin in kha thum khit nung a masa penna dingin a pa leh Hla Shwe’ meel mu kik pan hi. Thau tawi thongcingte in Mya Tin’ pa leh Hla Shwe cingin, a paipihna mun ding uh a kitheih lohna zuan dingin mawtaw in pua khia uh ahih manun amaute kikhah lo ding hi, cih kithei hi. “Nek ding bangmah hong piak loh ban uh-ah ka nu leh Tin Maung Oo koi lai-a om hi ding hiam? ci-in ka pa leh Hla Shwe ka dot theihna dingin amau a cing galkap ten ka hopih ding hong phal lo uh hi,” ci-in Mya Tin in gen hi.
Thau tawi a cing mite in mawtaw tawh Mya Tin’ pa leh Hla Shwe sawtpi a taipih khit nungun Bago Region sunga om Taungoo thonginn ah khumcip uh a, a tuamtuamin khen uh hi. Tua ni mahin Mya Tin in Insein thonginn panin thongcingte in Bago Region sunga om Thayawady thonginn ah a nu leh Tin Maung Oo puakin khum uh hi cih thu za hi.
Mya Tin’ innkuanpihte thonginn dangte ah galkapte in puakin a khum ni uh pen Insein thonginn a simtham in June 26, 1976 in Tin Maung Oo a kikhailup ma-a thupiang ahi hi. Kawlgam galkap ten kum 50 sung military junta tawh a uk hun sungun student activist kithat Tin Maung Oo bek hi kha ding hi. Tin Maung Oo a kigawlkhai khit a kum 33 cin’na in Chinland Guardian online in 2009 report ah:
“Tin Maung Oo’ naseppihte, a lawmte leh student activists ten democracy, suahtakna, ut bangbanga om theihna (freedom) leh thuman thutang (justice) a do ngamna hang leh hihte ngah theihna dingin a cihtakna leh makaihna hangin ‘humpinelkai gol’ bangin ngaihsun uh hi,” ci hi.
Tin Muang Oo’ kithah a kum 33 cin’ ni-in All Burma Federation of Student Unions in a statement bawlna ah a phatna thu pulak uh a, “Salai Tin Maung Oo in military regime ukna nuai panin Chin mite ading bek hi loin gam buppi-in suahtakna leh thuman thutang a ngahna dingun na do hi. Tua ahih manin amah pen Burma ah democracy tawh ki-ukna ngah theihna dingin hangsan takin sihna tuakpa (martyr) hi,” ci hi.
Gam lehpei (treason) hi ci-in kingawhin June 26, 1976 in khailupna a thuak Tin Maung Oo in a tawp dong military junta na tangnial ngam a, a thu uh na mang loin na nolh (defiant), a thu upna na dinpih ngam hi.
Socialist government lehdona dingin lungphona ah a kihelna hangin gamvai tawh kisai-ah student activism ah a kigolhnate khawlsanin, maisakna na nget leh na nuntakna hong kilaksak lo ding hi, ci-in thuneite (authorities) in a thah ma-un maisak theihna dingin migit leh lainatna lakin maisatna a nget (clemency appeal) theihna dingin hun na pia uh hi.
Ahih hangin Tin Maung Oo in, “Ka pumpi na thah theih hangun ka upna leh ka dinpih na that zo ngei kei ding uh hi. Na galkap khedapte uh mai-ah kunin ka khukdin ngei kei ding hi,” ci-in a kammal nunung penna dingin dawng hi.
Mya Tin in Tin Maung Oo in thukhenna maan (fair trial) ngah loin Burmese thuneite (authorities) in a thahna thu uh seelsim uh hi. Bang hang hiam cih leh a innkuanpihte (family members) a kithah ma-in thonginn dangah kipuakin kituam khum hi. Taungoo thonginn ah kha sagih a kikhum khit nungin kipuakhia-in Insein thonginn ah a kikhum January 1977 hunin Mya Tin in a sanggampa Tin Maung Oo’ kithahna thu kha sagih khit nungin thei khia pan hi. Thonginn ah a kikhum khit zawh health care gina a ngah loh manin Mya Tin’ khe langkhat tan loh phamawh ahih manin a khe kitansak (amputated) hi.
Ne Win’ socialist government nuai-a “summary trial” kici thukhenna ah kum sagih tuak thongkia dingin Hla Myaing leh Hla Shwe in dan thuak uh a, ahih hangin Mya Tin kikhia-in suahtakna ngah hi. Mya Tin in ka sanggampa hong kikhailup sakna thu hang leh ka innkuanpihte ethnic Chin minam ahih manin hong kikhah hi dingin ka um hi, ci hi.
Chin State pen Burma adingin state zawng penna munte lak-a khat ahih manin socialist government hun in nuntakna dingin galkap (Tatmadaw) tum khangno tampi om hi. Mya Tin in, “Ne Win’ socialist government lotthalna dingin Tatmadaw officer lui khat i tapa in na a sep manin Ne Win thangpai a, Tin Maung Oo’ nasepna huzap kizeelte hangin Chin galkapte (troops) in a langpan khak ding uh Ne Win in lunghimawh hi. Chin mi khempeuh in Salai Tin Maung Oo a kithahna thu thei uh hi,” ci hi.
Mya Tin’ nu leh pate thonginn panin a kikhahkhiat khit nungun nuntakna ding zongin haksa sa mahmah uh hi. Thonginn panin Mya Tin a kikhahkhiat khitin, “Dictatorship lehdona hangin ko innkuan bangin innkuan tampi in supna leh haksatna thuak uh hi. Tu lian-a government in a sep ding tampi om hi. Ahih hangin ka sanggampa in a ngah dinga kilawm ciamtehna a ngah hun ding mitsuan belin nei-in ka ngak hi,” ci hi.
June 26th 1976 in Insein thonginn ah Tin Maung Oo a kikhailup khit nungin ama min, a nuntakna leh a kipiakkhiatna phawkna hun kinei a, zahtakna kipia hi. A beisa junta regime' government ukna nuai-ah amah phawkna ni hun pen gamdang a Chin galtai ten kum simin zang uh hi. Tu-in a innkuanpihte Canada gam-ah galtai uh a, ama nuntakna leh a nasep khiatna phawkna dingin 2011 kum in laibu “Tin Maung Oo: A Forgotten Hero of Asia” a cih a laibu min dingin phuakin zang uh hi.
Myanmar ah gamvai kikheelna a pian khit nungsang Myanmar gam sunga Chin minamte in Tin Muang Oo phawkna pawi pen Khristian leh Buddhist-te biakinnte (churches, monasteries) leh universities tuamtuamte ah zatna nei ta uh hi. A sih ni a cin’na ni leh amah pahtawina thute national newspapers leh Chin language journals tuamtuamte in suaksak uh hi. Chin Culture and Literature Committee ah a za letna ciamteh sakna dingin kum sim in ama min in “independent literary award” kipiakhia den hi.
Tin Muang Oo’ kithah zawh kum 43 bang val khin ta napi Chin Culture and Literature Committee pen Myanmar gam adingin pau leh ham tampi a pha Chin minamte adingin Chin literature vai-ah Zo (Chin) suantte kipumkhatna leh gawmna dinga kipawlna pan-Chin organisation omsun hi lai hi. Myanmar gam-ah ethnic Chin minamte pen “major 7 ethnic nationality groups” om hi ci-in official recognition ci-in a kiciamtehte lak-a khat hi napi ngeina leh lai (culture and culture) ah official leh registered nai loh ahih banah culture leh literature association khen lamah Myanmar gam-a state sagih lak panin Chin state bekin amau pau leh lai tawh higher education sinna institution a neih nai lohna uh state omsun hi lai hi.
Chin literature leh culture organisations pen biakna leh pau leh ham (religious and linguistic divides) hangin kikhenna om sawnsawn lai zen ahih manin mangthang loin a suahtak nop leh Salai Tin Maung Oo’ sihna, Chin identity kipumkhatna dingin a vision neihte leh ama nuntakna panin a sup ngamna panin lungngai phatna a om leh piang kha thei hi.
Sources: Frontier Myanmar - “Salai Tin Maung Oo, defiant to the end” By HTun Khaing| FRONTIER and Sadiak.com - "In Memory of Salai Tin Maung Oo" By Lucas Steward)
A tei sawn: Thang Khan Lian #ZUNs
No comments:
Post a Comment