Friday, 12 November 2021

ZOMI MIN A KAWCIKIN ULTUNGSAKNA BEK TAWH KHRISTIAN PAWLPI CITAK LEH KHA MANGTHANG KIMAT BEHLAP TUAM LO DING

 

ZOMI MIN A KAWCIKIN ULTUNGSAKNA BEK TAWH KHRISTIAN PAWLPI CITAK LEH KHA MANGTHANG KIMAT BEHLAP TUAM LO DING


1. CHIN HILLS BAPTIST ASSOCIATION HONG PIANKHIATNA:

Karen missionaries-te huhna tawh Hakha, Chin Hills ah 15 March 1899 in American Baptist International Ministries panin Rev. Arthur E. Carson leh a zi Laura. H. Carson hong tung uh hi. Kum nga khit nungin 1904 kumin sing leh suang na khat peuhpeuhte in kha nei hi cih upna, dawi biakna (animism) panin Pau Suan leh a zi, leh Thuam Hang leh a zi (Khuasak khua mi) Khristian na suak uh hi.

Tua khit nungin Chin Hills sungah Christianity biakna damdamin na kizeel a, 1907 kumin Chin Hills Baptist Association na kiphuankhia hi. Chin Hills Baptist Association biakna kipawlna Falam, Hakha leh Tedim subdivision sunga Baptist pawlpi teng kigawm uh hi. Carson topa leh tonu March 1899 in Hakha hong tun' uh-a kipanin March 1948 dong Chin Baptists pawlpite pen Tedim leh Hakha khua-a om missionaries ten na makaih uh hi.

March 1948 in Chin Hills Baptist Association in Satawm khua-ah meeting a neihna uh-ah Falam, Tedim leh Hakha panin pawlpi omte in amau vai kisai tek (to run their own business) dingin khensat uh hi. Tua ahih manin March 1948 in Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association ci-in pawl thum hong piang khia hi. Ahih hangin hih associations thumte - Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association in 1952 kum ciang bek amau pawlpi vai kituam sai uh a, kipumkhat leh kigawmkik nopna hong nei kik uh hi.
2. ZOMI BAPTIST CONVENTION (ZBC) A HONG PIANKHIATNA:

Zomi Baptist Convention (ZBC) kici hong piankhiatna dingin March 1952 in Chin Hills Baptist Association mission secretary Rev. E. E. Soward survey bawlin tuiphum pawlpite va vaan kawikawi masa hi. Tua hunin ZBC a kiphuankhiat khit nungin General Secretary a len masa pen Rev. S.T. Hau Go in Chin Baptists ah in-charge na len a, Hakha ah a om Johnsons leh Tedim ah a om Nelson holiday in ciah uh hi.

14–17 February 1952 in Laitui ah Tedim Baptist annual meeting hunah Revd. E.E Soward a va kihel zawh Falam leh Hakha area ah Rev. S.T Hau Go tawh survey bawlin va zin khawm kik uh hi. Tua khit nungin Revd. E. E. Soward in Chin Hills ah Baptists pawlpite in:

1. Chin Baptist in kipawlna khat (one organization) neih ding,

2. Agriculture School tawh a kithuah khawm Bible School khat neih ding,

3. Mission Hospital khat neih ding cih a proposal neihte kipumkhatin nasep khawmna ding geelna a neihte na lui khia hi.

Kipawlna (organisation) phuankhiatna dingin a Constitution drafting committee Rev. S.T Hau Go in a senior leh revered pastors pen Rev. Sang Ling (Hakha) leh a upa pen leh pastor kizahtak pen nihna Rev. Sang Fen tawh makaihin upadi ding na gelh khawm uh hi. A committee in October bei kuan leh November kha bul 1952 in Falam Baptist Church ah meeting a neihna uh-ah Baptist organization khat phuankhiatin, a min dingin Zomi Baptist Convention (ZBC) a kici Falam Baptist Association, Tedim Baptist Association leh Hakha Baptist Association kipawl khawm ding, cih khensatna na la uh hi.

March 5–7, 1953 in Saikah, Thantlang township general meeting hunin ZBC min a official leh leitung bup-ah (universally) zat dingin a national title min dingin "ZOMI" zat dingin na kipsak uh hi. ZBC kum 30 a cin' khit nung 1983 in ZBC Triennial Conference khawmpi ah, "Burma ah a political context dinmun a kilaih/kikhel tawh kituakin Chin Hills sungah tuiphum pawlpi teng kipawlna ZBC min ah Zomi cih a "national title' minpi dingin zat suak ding vai puahphat (review) kisam hiam?," cih dotna hong piang hi. Hih vai tawh kisai April 1983 in Thantlang town ah Triennial meeting neihna uh-ah kipuak hi.

April 16, 1983 in dominant Associations nga panin min nei thugen ngate in thu a gen khit uh ciangin ZBC organization min ah a national title dingin ZOMI mah zat lai ding review kisam hiam cih a proposal a kipsakna dingin vote na khia uh hi. Delegates pai khawm 434te lak panin Zomi cih mah zat suak dingin 424 delegates in vote khiatna tawh na kipsak uh hi. A tam zawte in Zomi cih mah zat suak dingin phasa uh ahih manin a triennial meeting or session a makaih Rev. James Tial Dum in a national title min dingin "ZOMI' mah kizang suak ding hi, ci-in tangko khia hi.

3. ZBC SUNGAH KIKHENNA LEH KIKHENNA A PIANGSAKTE:

Zomi tuiphum kipawlna sungah Zomi min kipumkhatna, vaihawm khawmna leh khantohna a pian'na dingin 1953 kumin kiphuankhia-in a kikipsak khit banah 1983 a kikapsak pha kik hi. Ahi zongin kamsiatna tawh Zomi min tawh kipumkhatna, vaihawm khawmna leh khantohna ding sangin angsung bek khuat nopna tawh Zo minam min a kawcilin itna (narrow nationalism) hong khangkhia hi.

April 1995, in Khuasak ah ZBC triennial meeting associations li - Tonzang Township Baptist Association (TTBA), Tedim Baptist Association (TBA), Kale Zomi Baptist Association (KZBA), leh Tamu Valley Baptist Association (TVBA)-te ZBC meeting panin paikhia-in ("walk away"), pawl thak Zomi Baptist Convention of Myanmar (ZBCM) hong phuankhia tuam sese uh hi. Zomi min tawh pawl dang phuankhiat kidemna leh kikhena a kipatna bulpi ahih banah 1953 hun lai leh 1983 nangawnin Zomi a kici leh 2013 dong ZBC mahah Zomi a kici Hakha leh Falamte "Chin" ci-in muhdahna khaici kituh tu-in po khin zo a, a gah muh theih ta hi.

ZBCM ci-in pawl min a kiphuan khit uh Tonzang Township Baptist Association (TTBA), Tedim Baptist Association (TBA), Kale Zomi Baptist Association (KZBA)-te Southern Baptist Convention tawh kipawl uh a, Tamu Valley Baptist Association (TVBA) damin ZBCM panin lengkhia kikin Myanmar Baptist Convention tawh kipawl hi.

Tua khit nung ZBCM ah associations a dang lite - Zanggam Zomi Baptist Association (ZZBA), Cikha Township Baptist Association (CTBA), Heilei Baptist Association (HBA), Tedim Baptist Churches Association (TBCA) teng Zomi Baptist Churches of America (ZBCA) tawh hong kipawl uh hi. Biakna pawlpi panin Zomi ah kikhenna panin Khris sisan leh singlamteh phungah kipumkhat nuam lopi-in Zomi cih i nomenclation min uh tawh kipawlna neu zaw a tuamtuam phuankhiat behna, zomi min kawcik semsemna leh neuseek semsem beh khit ciangin kipumkhatna ding a gengen ngam lai kitam lai mahmah hi. Hih zah valin kikhemna lian zaw koh om nawn mawk ding? Dah buang hang ei! Zumhuai buang hang ei mawtaw zawzen sam!

4. BAPTIST WORLD ALLIANCE TAWH KIZOPNA THU:

Nassau, Bahamas ah 2019 kumin annual Baptist World Alliance (BWA) kum sim khawmpi General Council hun lai-in Wednesday (July 11, 2019) in Zomi Baptist Convention of Myanmar (ZBCM) in membership a ngetna vote khiatna tawh na san'sak uh a, tua kumin BWA kum 114 a phak kumin ZBCM pen a 240th member body suak hi. Hih BWA ah ZBCM a kipiakna ah khuakpeite (masterminds) mahin tu dong ZBCM makai za ngah zo lai sam uh hi. Makaih za ngah nawn loh pian ciangin kipawlna thak hong pian'khiat beh kik lai ding thubaih lai hi. Tua hun ciangin Zomi min tawh Zomi seekneu behbeh pawlin i kihel nawn loh ding kidophuai mahmah hi. "A mai-a paite in ek a mai uh leh a nunga paite in mai teitei ding," cih thu bullet mittaw sial khau let bangin i let nawn loh ding thupi hi.

ZBC panin Zomi a deih pha diak a kineih vsese biakna makaite in Zomi tuiphum kipawlna ah ut nawn loin a taikhiat zawh uh Kalaymyo of Sagaing Division ah March 21 - 24, 2013 kikal sungin ZBC Triennial Conference ah Chin Baptist Convention (CBC) suaksak kik ngiungeu zen uh bang zawsop uh hi.

Kalaymyo ah ZBC Trienniel conference hunin Kalay Valley Baptist Association (KVBA) taikhia-in Kalay Valley Baptist Convention (KVBC) hong kici uh hi. A dang kipawlna (associations) 25 teng CBC hong kici uh hi. ZBC a kiphuankhiat zawh kum 50 khit nungin ZBC panin 1995 kumin a taikhia ZBCM ah associations 15 leh convention thum a phate pen ZBC a piangsak suang thum kimlai a satkham leh ZBC kimlai CBC a suaksakte hi zawsop uh hi. Thuman thutang mah sakhi' tu nek panin gen le'ng i sung tawh kituak leh kilem pha mel kei ei mate guai?

THU KHUPNA:

Zomi deih i kici uh a, Zomi min tawh biakna kipumkhat in nasep khopna ding, khantohna dingin kipawlna khat in i vaihawm khawm ding deih kam beembeemin i kici hi. Ahih hangin a taktakin ZBC ah a kipumkhat leh nasem khawm kimlai Zomi min neuseek ding i lunggulh zawsop uh hi. Tuiphum kipawlna khat ZBC ah ut loin a taikhiate in tu-in mihoih kineihkhem kikin, Khris' sisan tawh biakna pawlpi kimlai Zomi "narrow natinalism leh dirty politics' kimawlna dingin a zang niloh kibang zawsop hi.

Biakna pawlpi kimlai ethnic & political organization suaksakin, Khris sisan leh singlamteh phungah Zomi khantohna ding, vaihawm khawm theihna ding leh kipawlna khatah i vaihawm khawm dialdial ding uh a ut lo tengin a omna teng uh-ah pawl satkham in pawl thak phuankhiat beh i kidem hangin associations 15 bek kipha lai hi. Kitawm lai si e maw? githa lei zo khempeuhin association thak phankhiat beh le'ng ZBC kimlai CBC i suahsakna ah associations 28 phate sangin kitam zaw pah kha ding hi.

ZBC ah Zomi min tawh Zomi khantohna, vaihawm khawm theihna ding leh kipawlna khatah i vaihawm ding ut lote in ZBC ah ah om lai associations 28 lakah amau association 15 in Zomi khantohna, vaihawm khawm theihna ding leh kipawlna khat in i vaihawm ding a va gen ding uh maizumhuai lua ta lo ding maw? Biakna pawlpi khatah kipumkhaT ding leh nasep khop ding ut loin a lehtai khiatte in Zomi i seekneu khit nungin Zomi min tawh kipumkhatna, khantohna leh vaihawm khawna ding zangzang pong lehang mihai lo buang kua teng khem beh zo lai mawk ding?

Efesa 5:23 leh 1 Kor 11:3 sungah, "Pawlpi lutang pen Khris hi," na ci hi. Pawlpi lutang Khris kimlai i neuseek beh Zomi suahsak ding bek leh Zomi cih Zo suan khempeuh "nomemclature" minpi hi napi-in seekneu behna tawh Zo minam itna kawcik (nation national) pawlpi lutang i suahsak sawm lai teng i thu upna panin a lampi leh a kilehngat (heretic or apostate) a suak khin ihi zaw kha ding uh a, upna paikhial pawl kihi khin zaw ding hi. Tua bek hi loin pawlpi lutang Khris a khe i suahsak khak leh Pasian in hong dawm het lo ding hi. Bang hangin?

Oliv mual panin Topa Jesuh vantungah a kilak toh ma deuhin a nungzuite kiangah hih bangin na gen hi: "Ahi zongin note tungah Kha Siangtho hong tun' ciangin vangliatna tawh na kidim ding uh a, Jerusalem khua sung, Judea gam sung, Samaria gam sung, leh lei mong dongin note in keima thu na gen ding uh hi,” a na ci hi. (Sawltak 1:8). Khris lutangin a nei pawlpi kici buang i mission pen Zo minam itna kawcik tawh Zomite sung bekah pawl thak phuankhiatna ding leh Zo suan namdangte muhdahna leh lehdona dinga zat ding hilo a, lei mong dongah Khris leh lungdamna Thu kizelhsak ding i mission lianpen hi zaw hi.

Khris lutangin biakna kipawlna sung panin taikhia napi-in i thu up zia Lai Siangtho tawh kituak mah hiam cih zong i kisittel phat kik huai mahmah zaw kha ding hi. Sawltak Paul in I Korin 11:17-19 kikal sungah, "Ahi zongin a nuai-a thu tawh kisai-in note ka hong pakta kei hi. Bang hang hiam cih leh pawlpi kikhopna na neih uh ciangin phatna sangin siatna na piangsak zaw uh hi. A masa penin, pawlpi na kikhop uh ciangin note lakah pawl kikhenna om hi, ci-in ka za hi. Hih ka zak thu a manna om kha dingin ka um hi. Bang hang hiam cih leh kua teng pawlpi mi citak ahi hiam, ci-in a kilatna dingin kikhenna a om mah ding ahi hi," na ci hi.

Pawlpi kipumkhat kimlai panin taikhia-in pawl dang phuankhiat tawh hunsa loin pawlpi kipumkhat kimlai satkhap beh leh Khristian pawlpi dang panin member ding zol khiatna peuh i mission nasep lianpen in nei-in, kikhenna bek i pian'sak behbeh nilohna pen Khristian pahtakhuai het lo leh a citak lo lim leh pianzia a kilahkhiatna hi zaw bek hi. Zomi sung bekah Lungdamna Thu tangkona leh pawl thak i va phuankhiat behna hangin Khristian pawlpi citak leh kha mangthang cikmah hunin a kibehlap tuam loh banah Pasian gam leh gamkial kikeek liat beh zo ngei lo ding hi.

Biakna pawlpi kipumkhat kimlai kikhenna va pian'sakna leh Khristian milip kibehlap tuam hanhan hi beek lo napi-in kipawlna neuno phuankhia-in tai kawikawina pen pawlpi sungah mi citak lo leh kikhenna bek a piangsak Dawi mangpa tate leh a mission field ah nasemte i suah khak ding lauhuai mahmah zaw kha ding hi. Jesuh Khris pen ama umin, a nungzuite lakah kikhenna a piangsakpa leh kipawlna thak a phuankhiat behbeh na hilo hi. Thu um mite kipawlna ah kikhenna i pian'sak kawikawi a, kikhen behna leh i thu uppih pau leh ham dang a zangte muhdahna leh elna dingin i kipawlna leh i i minam i zat khak leh Khris nungzui leh minam a it kihi ngeingei lo ding hi.

✍ Thang Khan Lian #ZUNs reports 



No comments:

Post a Comment