AFGHANISTAN WAR 1980s PANIN TU NI DONG TOM KIMIN ET PAKNA
1979 kum in Iranian Revolution ah US in Iran ah US-backed government in guallehna tuakin Iran' Pahlavi dynasty kumpipa Mohammad Reza Shah Pahlavi taimang hi. Iran ah US leh a pawlte guallelh khit nungin Soviet Union (tu hunin Russia a kici) in Soviet-Afghan Friendship Treaty kici gam nihte kilawmtatna thukimna suai a kaih uh paulapna in Soviet-backed Afghan President Mohammad Najibullah’ communist government lotkhiatna dingin US in galvan leh sum leh training tawh huhna a piakte mujahedeen or holy warriors (tu hunin Taliban leh Al-Qaeda kicite) zangin Najibullah' Afghanistan lawnthal ding hi, cih hong lunghimawhin patau pah hi. Tua hun pen Cold War hun ahih manin US leh Soviet in capitalism leh communism government a gup tuakna uh hangin a simtham in a kido denna uh a bei kuan ahi hi.
Hih thu hangin Soviet Union in gam nihte Soviet-Afghan Friendship Treaty thukimna suaikaih paulapin Afghan President Najibullah' government thukimna tawh economy leh military ah Afghanistan huh ding cih paulapin Afghanistan ah 24 December 1979 in Soviet galkapte sawl a, nitumna gamte in Soviet in Afghanistan a simna (invasion) hi, ci uh hi. US US-made galvan hoih nono tawh huhna a piak leh training a piak mujahideen ten kum sawm sung Afghan a luahkhum Soviet galkapte do cihtakin do uh hi. Afghan-Soviet gal ah Soviet galkapte 15,000 kiim bang a sih banah nautang 500,000 panin 2 million (a kituat leh gen dan kibang lo) sih khit nungin Soviet in guallel a kisak banah Afghan gal ah meetlawhpih ding om lo hi, ci-in 15 February 1989 in Soviet galkapte kidokkhia-in ciahsan uh hi.
1991 kum in Soviet Union gam hong kitaokhap khit nungin a gam zawngkhal leh zawng gawp ahih manin Afghanistan adingin huhna pia zo lo nawn lo hi. US huhna piak mujahideen groups, war lords leh Afghan government thuneihna kituhna hangin tualgal piang pah a, Soviet-backed Afghan President Mohammad Najibullah Ahmadzai' government panin General Rashid Dostum a lengkhiat khit government thanem pah a, April 1992 in President President Mohammad Najibullah Ahmadzai kitawpin a government tuk pah ziau hi.
Hih thu hangin Soviet Union in gam nihte Soviet-Afghan Friendship Treaty thukimna suaikaih paulapin Afghan President Najibullah' government thukimna tawh economy leh military ah Afghanistan huh ding cih paulapin Afghanistan ah 24 December 1979 in Soviet galkapte sawl a, nitumna gamte in Soviet in Afghanistan a simna (invasion) hi, ci uh hi. US US-made galvan hoih nono tawh huhna a piak leh training a piak mujahideen ten kum sawm sung Afghan a luahkhum Soviet galkapte do cihtakin do uh hi. Afghan-Soviet gal ah Soviet galkapte 15,000 kiim bang a sih banah nautang 500,000 panin 2 million (a kituat leh gen dan kibang lo) sih khit nungin Soviet in guallel a kisak banah Afghan gal ah meetlawhpih ding om lo hi, ci-in 15 February 1989 in Soviet galkapte kidokkhia-in ciahsan uh hi.
1991 kum in Soviet Union gam hong kitaokhap khit nungin a gam zawngkhal leh zawng gawp ahih manin Afghanistan adingin huhna pia zo lo nawn lo hi. US huhna piak mujahideen groups, war lords leh Afghan government thuneihna kituhna hangin tualgal piang pah a, Soviet-backed Afghan President Mohammad Najibullah Ahmadzai' government panin General Rashid Dostum a lengkhiat khit government thanem pah a, April 1992 in President President Mohammad Najibullah Ahmadzai kitawpin a government tuk pah ziau hi.
Soviet Union kitapkhap khit nungin President Najibullah government in Russia huhna ngah nawn lo a, US in mujahideen-te galvan leh sum tawh huhna piak khawlsan tuan lo hi. Najibullah in a uk hun sungin Afghan nationalism a deih zawk manin socialism kigamlatsanin National Reconciliation reforms pan a, one-party system phiatin non-communist party-te government ah kihelsak a, mujahideen leh group dangte tawh kihona a neih banah Islam biakna official biakna suaksak a, gal hunin gamdang ah a galtai sumbawlte a neihsa lamsate uh la kik leh ngah kik dingin a ciah kikna dingun sam hi.
Kum 46 a phak 27 September 1996 in UN compound a UN custody panin Taliban ten Najibullah va kaikhia-in a bawlsiat uh-ah a sanggampa Shahpur Ahmadzai tawh that uh a, a zing ciangin Taliban ukna thak kipan hi, cih a lahna dingin a luanghawm truck tawh mipi muhna kai-in Afghan presidential palace kianga traffic light khuam ah a sanggampa Shahpur' luanghawm tawh khai khawm uh hi.
Afghanistan President masa pen Babrak Karmal khit nungin a zalaihpa President President Mohammad Najibullah Ahmadzai April 1992 in a kitawp khit zawh Afghanistan ah president tutna kiphiat hi. Tua khit nungin US in Soviet-Afghan War hun lai-in huhna a piak anti-Soviet mujahideen fighters Taliban kicite in Sept. 27, 1996 in Kabul khuapi la-in Islamic Emirate of Afghanistan a kici Islamic Shariat Law bulphuh government hong phuankhia uh a, 2001 dong Afghanistan gam ngongtatna leh Islamic Shariat Law thukham khauh mahmah tawh ukcip uh hi.
Taliban ten tua hun sungin a Sharia Law zat uh pen Hanafi school of Islamic jurisprudence (study) ah a khiatna tawh kituak leh tua hunin Taliban makaipi Mullah Omar' biakna thukham piaknate (religious edicts) tawh kituakin numeite school leh university kah phal lo uh a, numeite burqa puan tawh a kikhuh leh kituam lote bawlsia uh a, music ngaih phal loin, movie theatre, TV, Internet cihte kham bikbek uh hi. Tua loin lim suaih leh maan kizaih (painting and photography) kham uh a, kimawlna lamsang limlim football, chess, Afghan mite pawi laileng khah (kite flying) kihelin kham uh hi. Numei angkawm ci-in ngawhna tuakte nangawn Judahte' ngeina suang tawh kideng lum hi.
Taliban ten 1996 khit nung 2001 Afghanistan a uk hun sungin Afghanistan ah zovom ciin' leh sim zuak (opium cultivation and trafficking) leh sum kitahin kimawlna (gambling) zong kham uh hi. Afghanistan ah minam neu Shiite Muslim leh Christians ten bawlsiatna a thuak ban uh-ah May 2001 in Hindu minority minamte in Nazi Germany hun lai-in Judahte a kibawlna bangin a ciamtehna ding uh badge a gak/thuahna dingun thu pia uh hi.
April 23, 2013 in Zabul, Afghanistan ah Mullah Mohammed Omar a sih dong Talibante' supreme commander na len hi. Omar' sih khit nungin a zalaih dingin Taliban ten 2015 kumin Mullah Akhtar Mansour teelcing uh hi. Obama' administration hun 21 May 2016 in Iran gam panin Pakistan a lut lai takin Ahmad Wal, Balochistan, Pakistan ah US drone strike tawh Mansour kisuam lum hi. Mansour' sih khit nungin biakna vai tawh sinna nei laisiam a khauhpai (hard-line religious scholar) Mawlawi Hibatullah Akhundzada in a zalaih a, tu-in Afghanistan ah Taliban ten council government a phuankhiat uh makaih dingin kilamen hi.
September 11, 2001 in Soviet-Afghan War lai-in US in mujahideen or holy warriors a kici galdo mite (fighters) funding a piakte lakah Yemen panin Afghanistan ah holy war galdo dingin a kuan al-Qaeda phuankhiat Osama bin Laden' khuakpeina tawh American gam-a WTO leh Pentagon kihelin Manhattan, New York; Arlington County, Virginia; Stonycreek Township near Shanksville, Pennsylvania-te California manawhin commercial airliners li zangin al-Qaeda fighters ten pikawi-in na suam uh hi.
Hih 9/11 attacks ah kici ah Americans 2,977 a sih banah mi 25,000 kiim liam (injuries, and substantial long-term health consequences) uh a, infrastructure $10bn man ding kisia ahih manin terrorist attacks lak panin leitung tangthu sungah a nasia pen hi lai hi. US Republic President George W. Bush administration makaihin US leh a pawlte in October 2001 in Taliban group in Afghanistan ah Osama bin Laden leh al-Qaeda makaite bukna pia hi, ci-in ngawhin tua paulap zangin amau huhhuhsa Taliban government do leh Afghanistan gam sim October 7, 2001 in hong kipan uh a, December 17, 2001 dong Khawl loin do ngekngekin Taliban government lawnthal zo uh hi.
US in Afghanistan gam a simna ah UK, Canada, Spain, Australia leh anti-Taliban groups lakah a kihel 28 June 1992 – 27 September 1996 kikal Afghan Prime Minister a len leh 13 November 2001 – 22 December 2001 kikal Afghanistan President a len Burhānuddīn Rabbānī leh Defense Minister lui Ahmad Shah Massoud, leh ethnic groups tuamtuam Karim Khalili, Abdul Rashid Dostum, Abdullah Abdullah, Mohammad Mohaqiq, Abdul Qadir, Asif Mohseni, Amrullah Saleh (Aug. 15, 2021 in gamdang ah a tai Afghan Vice-President) cihte kihelin Tajik mi a tamzaw kihelna Northern Front a kici (official in United Islamic Front for the Salvation of Afghanistan kici) tawh kipawl uh hi. US leh a pawlte 2001 in Afghanistan gam a simna uh-ah India, Russia, Turkey, Tajikistan, Uzbekistan, Turkmenistan, Iran, Saudi Arabia leh Pakistan in gum/huh (support) in nungthuap uh hi.
Taliban government a tuk khit nungin 13 November 2001 – 22 December 2001 kikal Afghanistan President a len Burhānuddīn Rabbānī in a let khit nungin Soviet-Afghan War lai-in active fundraiser ethnic Pashtun mi lak panin Popalzai beh Hamid Karzai in kiteelna ah zo ahih manin 22 December 2001 panin 29 September 2014 dong Karzai in president len hi. Tua khit nungin Afghan politician, academic, leh economist Ashraf Ghani in September 2014 panin president len hi.
US leh a pawl NATO galkapte kum 20 dektak Afghanistan ah galdo in a om khit nung uh Taliban ten August 15, 2021 in Kabul khuapi a lak khit nungun a senior uliante a hunkhop tawh gamdang ah a tai leh a taina Tajikistan ah mipite sum (public funds) tampi tawh a tai manin Ashraf Ghani a kimatna dingin Tajikistan in INTERPOL (international police) kiangah a nget hangin na man lo bilbel ahih manin United Arab Emirates (UAE) in a innkuanpihte tawh asylum pia ahih manin tua gamah Ghani leh a innkuanpihte bucip den lai hi.
Analysts pawl khatte genna ah, 1979-1989 kikal Afghanistan gam Soviet Union galkapte teen' leh luahkhumna (occupied) nuai-ah na om a, 2001 panin August 15, 2021 kikal dong US galkapte teen' leh luahkhumna nuai-ah a om khit nung uh suahtakna ngah kik ngawngaw uh a, gamdangte galkapte luahkhumna leh gamdangte in a ut bangbangin a pei (puppet) Kabul government panin suahtakna a ngahna uh hi, ci uh hi.
Pawl khatte leuleu in lah 2006 kum in Talibante in thuneihna buluakin 2001 dong a Afghanistan gam a ukcip zawhna uh pen Pakistan sim huhna hang hi a, tu tungin Taliban ten thuneihna zawhthawh thu tawh a lak kik zawhna uh pen Pakistan sim huh denna hang mah ahih manin suahtakna a ngahna uh hi loin US occupying forces tungtawnin US-backed government ukna panin Pakistani-backed government kipat kikna hi zaw thei a, Pakistan foreign policy in Taliban government thuzawh zo ding ahih manin global terrorism a hat kikna leh global security lauhuaina piang kik thei uh hi, ci uh hi.
Pawl khatte leuleu in Donald Trump administration in US administrations luite in "terrorist group" in a ciamteh den uh Taliban tawh Feb. 29, 2020 in Qatar state capital Doha ah kilemna Daho peace deal kici thukimna suai a kaihpihna hang hi, ci uh hi. Trump administration' State Department in September 2018 panin Special Representative for Afghanistan Reconciliation dingin a zat Special Peace envoy leh Zalmay Mamozy Khalilzad in US sik leh tangin Taliban tawh kilemna suai kai hi.
Doha Peace Accord thukimna hangin Taliban ten thuneihna ngah kik zo uh hi, cih theory a hang tampi om hi. Hih thukimna nuai-a thukhunte lakah thukimna suaikaih khit ni 135 sungin US in Afghanistan ah a galkapte dawhkhiat kipanin 8,600 bek omsak ding, US leh Taliban in Afghanistan ah kilemna omna ding leh ngongtatna a khiam sukna ding ngimna in kido leh kikaptuahna khawlsan (ceasefire) ding, Afghan government leh Taliban group ten intra-peace talks kici fellow-up talk kihona a neih ding uh hi, cih kihel hi.
Tua bek hi loin, Afghan government in a galmat Taliban thongkia mi 5,000 khahin, Taliban ten Afghan galkap a galmat 1,000 khahin thongkiate kikhektuahna (prisoners swap) a neih ding, May 1, 2021 ma-in US galkap khempeuhin Afghanistan a nusiatsan ding, US government in Taliban tungah khalna (sanctions) a koihte la khia-in, UN in zong a sanctions koih khumte a lak khiatsakna dingin US government in UN a nawh ding cihte zong a thukhun sungah kihel hi. Hih bangin Trump administration in Talibante tawh thukimna leh kilemna (compromise) a thukkikna dingin Taliban ten amau ukna leitang sung teng US leh a pawlte suamna dingun terrorist groups dangte bukna ding pia lo ding, ci-in US kamciamna bangin kamciam hi.
Doha Peace Accord khit nung Doha, Qatar ah Taliban leh Afghan government in intra-peace talks rounds bangzah vei hiam a neih hangun thukimna bangmah piang thei loin kihona mainawt thei loin din'khawlcip a, Kabul ah thuneihna kituhna a kipatna piangsak hi. Doha ah US leh Talibante kilemna suaikaih a thukhun nuai-ah Afghanistan galkapte leh kumpi do leh suam loh ding, a gamkeekna uh a zop nawn loh ding, cihte na kihel lo ahih manin Taliban ten US tawh ceasefire agreement a neih uh phasa-in hunlem lak hong kipan pah uh a, gamkeek leh Afghan government galkapte leh khuapi tuamtuamte suam hong kipan pah ngekngek uh hi.
Taliban ten Doha Peace Deal khit nung Afghanistan khamtung gam lamte lak a kisan khit uh leh golpi a lak khit nung uh tRump' zalaih Biden administration hun in a masa penna dingin August 6 in Afghan provincial capital masa penna dingin Nimruz province ah Zaranj khuapi la uh hi. Tua khit nungin provincial capitals khat khit lak hong kisan uh a, khuapi a tam zawte ah Afghanistan galkapte lehdo leh lehnan'na khauh tuak sese loin August 15 in Kabul khuapi lutin Afghanistan ah provincial capitals 34 omte lakah ni sawm sung bekin 26 la zo ziau uh hi.
Afghan presidential palace a lak khit nung uh Afghan President Ashraf Ghani leh a senior officials-te Tajikistan leh Pakistan gamah taikeek uh ahih manin Aug. 6 ni-in provincial khuapi masa pen Taliban ten a lak khit uh ni 10 sungin US-backed Afghanistan government tuk ziau hi. Pawl khatte in US in kum 20 sung $2 trillion investments in a beisak leh training a piak Afghan security forces 300,000 valte in galkap 80,000 kiim a nei Taliban a do ngam lohna hang ahih kei leh kigulluk uh hi, ci uh hi.
Pawl khatte in September 2014 panin Afghan President a len leh second five-year term len kik dingin 9 March 2020 kiciamna nei Ashraf Ghani leh a government uliante in panmun leh thuneihna bekin enlah uh a, a gam mite leh a gam in makai kician a kisap hunin makaih ngam loin August 15 ni-in gamdang ah a taina hangun Taliban ten thuneihna khempeuh la zo uh hi, ci uh hi. Gam khempeuh ah kumpi kip leh tuk ding thuneihna nei zahin US a ngaihsun pawl khatte leuleu in lah tu lai takin US president Joe Biden kicipa hang hi, ci-in tang ngawh uh hi.
Pakistan pen China in thuzawh zo mahmah banah Afghan peace talks tawh kisai Russia in Moscow aw zindo theinzel ahih manin hong innteek thei uh hi. US leh nitumna gamte in Kabul ah Taliban government thak a daangkoih (isolated) bawl luat uh leh China leh Russia' ukzawhna leh thuneihna (influence) hatsak beh zawsop thei uh bang pian' ahih manin Afghanistan gam pen gamdangte political game kimawlna mun suak kik thei hi. 1996-2001 Taliban government 1 tawh teh dingin tu tunga Taliban kilamdang zaw ta a, 1990s hun lai-a Taliban regime zahin Islamic Shariat Law a bulphuh uh hangun tua zah liangin ngongtat ngam lua nawn lo ding uh hi, ci-in numeite rights leh media suahtakna kizahtaksak ding hi cih a kamciamna uh siksanin a ci leh ngaihsutna nei zong om hi. 1996-2001 kikal bangin anti-Taliban Northern Alliance hong kipat kik uh leh amau leh amau kidona hangin tualgal a pian' kik ding zong thubaih hi.
Thang Khan Lian #ZUNs
Photo: Tu nai diakin media sungah na muh ngei mengmeng loh 19 kumin Talibante gamtatna
Afghanistan President masa pen Babrak Karmal khit nungin a zalaihpa President President Mohammad Najibullah Ahmadzai April 1992 in a kitawp khit zawh Afghanistan ah president tutna kiphiat hi. Tua khit nungin US in Soviet-Afghan War hun lai-in huhna a piak anti-Soviet mujahideen fighters Taliban kicite in Sept. 27, 1996 in Kabul khuapi la-in Islamic Emirate of Afghanistan a kici Islamic Shariat Law bulphuh government hong phuankhia uh a, 2001 dong Afghanistan gam ngongtatna leh Islamic Shariat Law thukham khauh mahmah tawh ukcip uh hi.
Taliban ten tua hun sungin a Sharia Law zat uh pen Hanafi school of Islamic jurisprudence (study) ah a khiatna tawh kituak leh tua hunin Taliban makaipi Mullah Omar' biakna thukham piaknate (religious edicts) tawh kituakin numeite school leh university kah phal lo uh a, numeite burqa puan tawh a kikhuh leh kituam lote bawlsia uh a, music ngaih phal loin, movie theatre, TV, Internet cihte kham bikbek uh hi. Tua loin lim suaih leh maan kizaih (painting and photography) kham uh a, kimawlna lamsang limlim football, chess, Afghan mite pawi laileng khah (kite flying) kihelin kham uh hi. Numei angkawm ci-in ngawhna tuakte nangawn Judahte' ngeina suang tawh kideng lum hi.
Taliban ten 1996 khit nung 2001 Afghanistan a uk hun sungin Afghanistan ah zovom ciin' leh sim zuak (opium cultivation and trafficking) leh sum kitahin kimawlna (gambling) zong kham uh hi. Afghanistan ah minam neu Shiite Muslim leh Christians ten bawlsiatna a thuak ban uh-ah May 2001 in Hindu minority minamte in Nazi Germany hun lai-in Judahte a kibawlna bangin a ciamtehna ding uh badge a gak/thuahna dingun thu pia uh hi.
April 23, 2013 in Zabul, Afghanistan ah Mullah Mohammed Omar a sih dong Talibante' supreme commander na len hi. Omar' sih khit nungin a zalaih dingin Taliban ten 2015 kumin Mullah Akhtar Mansour teelcing uh hi. Obama' administration hun 21 May 2016 in Iran gam panin Pakistan a lut lai takin Ahmad Wal, Balochistan, Pakistan ah US drone strike tawh Mansour kisuam lum hi. Mansour' sih khit nungin biakna vai tawh sinna nei laisiam a khauhpai (hard-line religious scholar) Mawlawi Hibatullah Akhundzada in a zalaih a, tu-in Afghanistan ah Taliban ten council government a phuankhiat uh makaih dingin kilamen hi.
September 11, 2001 in Soviet-Afghan War lai-in US in mujahideen or holy warriors a kici galdo mite (fighters) funding a piakte lakah Yemen panin Afghanistan ah holy war galdo dingin a kuan al-Qaeda phuankhiat Osama bin Laden' khuakpeina tawh American gam-a WTO leh Pentagon kihelin Manhattan, New York; Arlington County, Virginia; Stonycreek Township near Shanksville, Pennsylvania-te California manawhin commercial airliners li zangin al-Qaeda fighters ten pikawi-in na suam uh hi.
Hih 9/11 attacks ah kici ah Americans 2,977 a sih banah mi 25,000 kiim liam (injuries, and substantial long-term health consequences) uh a, infrastructure $10bn man ding kisia ahih manin terrorist attacks lak panin leitung tangthu sungah a nasia pen hi lai hi. US Republic President George W. Bush administration makaihin US leh a pawlte in October 2001 in Taliban group in Afghanistan ah Osama bin Laden leh al-Qaeda makaite bukna pia hi, ci-in ngawhin tua paulap zangin amau huhhuhsa Taliban government do leh Afghanistan gam sim October 7, 2001 in hong kipan uh a, December 17, 2001 dong Khawl loin do ngekngekin Taliban government lawnthal zo uh hi.
US in Afghanistan gam a simna ah UK, Canada, Spain, Australia leh anti-Taliban groups lakah a kihel 28 June 1992 – 27 September 1996 kikal Afghan Prime Minister a len leh 13 November 2001 – 22 December 2001 kikal Afghanistan President a len Burhānuddīn Rabbānī leh Defense Minister lui Ahmad Shah Massoud, leh ethnic groups tuamtuam Karim Khalili, Abdul Rashid Dostum, Abdullah Abdullah, Mohammad Mohaqiq, Abdul Qadir, Asif Mohseni, Amrullah Saleh (Aug. 15, 2021 in gamdang ah a tai Afghan Vice-President) cihte kihelin Tajik mi a tamzaw kihelna Northern Front a kici (official in United Islamic Front for the Salvation of Afghanistan kici) tawh kipawl uh hi. US leh a pawlte 2001 in Afghanistan gam a simna uh-ah India, Russia, Turkey, Tajikistan, Uzbekistan, Turkmenistan, Iran, Saudi Arabia leh Pakistan in gum/huh (support) in nungthuap uh hi.
Taliban government a tuk khit nungin 13 November 2001 – 22 December 2001 kikal Afghanistan President a len Burhānuddīn Rabbānī in a let khit nungin Soviet-Afghan War lai-in active fundraiser ethnic Pashtun mi lak panin Popalzai beh Hamid Karzai in kiteelna ah zo ahih manin 22 December 2001 panin 29 September 2014 dong Karzai in president len hi. Tua khit nungin Afghan politician, academic, leh economist Ashraf Ghani in September 2014 panin president len hi.
US leh a pawl NATO galkapte kum 20 dektak Afghanistan ah galdo in a om khit nung uh Taliban ten August 15, 2021 in Kabul khuapi a lak khit nungun a senior uliante a hunkhop tawh gamdang ah a tai leh a taina Tajikistan ah mipite sum (public funds) tampi tawh a tai manin Ashraf Ghani a kimatna dingin Tajikistan in INTERPOL (international police) kiangah a nget hangin na man lo bilbel ahih manin United Arab Emirates (UAE) in a innkuanpihte tawh asylum pia ahih manin tua gamah Ghani leh a innkuanpihte bucip den lai hi.
Analysts pawl khatte genna ah, 1979-1989 kikal Afghanistan gam Soviet Union galkapte teen' leh luahkhumna (occupied) nuai-ah na om a, 2001 panin August 15, 2021 kikal dong US galkapte teen' leh luahkhumna nuai-ah a om khit nung uh suahtakna ngah kik ngawngaw uh a, gamdangte galkapte luahkhumna leh gamdangte in a ut bangbangin a pei (puppet) Kabul government panin suahtakna a ngahna uh hi, ci uh hi.
Pawl khatte leuleu in lah 2006 kum in Talibante in thuneihna buluakin 2001 dong a Afghanistan gam a ukcip zawhna uh pen Pakistan sim huhna hang hi a, tu tungin Taliban ten thuneihna zawhthawh thu tawh a lak kik zawhna uh pen Pakistan sim huh denna hang mah ahih manin suahtakna a ngahna uh hi loin US occupying forces tungtawnin US-backed government ukna panin Pakistani-backed government kipat kikna hi zaw thei a, Pakistan foreign policy in Taliban government thuzawh zo ding ahih manin global terrorism a hat kikna leh global security lauhuaina piang kik thei uh hi, ci uh hi.
Pawl khatte leuleu in Donald Trump administration in US administrations luite in "terrorist group" in a ciamteh den uh Taliban tawh Feb. 29, 2020 in Qatar state capital Doha ah kilemna Daho peace deal kici thukimna suai a kaihpihna hang hi, ci uh hi. Trump administration' State Department in September 2018 panin Special Representative for Afghanistan Reconciliation dingin a zat Special Peace envoy leh Zalmay Mamozy Khalilzad in US sik leh tangin Taliban tawh kilemna suai kai hi.
Doha Peace Accord thukimna hangin Taliban ten thuneihna ngah kik zo uh hi, cih theory a hang tampi om hi. Hih thukimna nuai-a thukhunte lakah thukimna suaikaih khit ni 135 sungin US in Afghanistan ah a galkapte dawhkhiat kipanin 8,600 bek omsak ding, US leh Taliban in Afghanistan ah kilemna omna ding leh ngongtatna a khiam sukna ding ngimna in kido leh kikaptuahna khawlsan (ceasefire) ding, Afghan government leh Taliban group ten intra-peace talks kici fellow-up talk kihona a neih ding uh hi, cih kihel hi.
Tua bek hi loin, Afghan government in a galmat Taliban thongkia mi 5,000 khahin, Taliban ten Afghan galkap a galmat 1,000 khahin thongkiate kikhektuahna (prisoners swap) a neih ding, May 1, 2021 ma-in US galkap khempeuhin Afghanistan a nusiatsan ding, US government in Taliban tungah khalna (sanctions) a koihte la khia-in, UN in zong a sanctions koih khumte a lak khiatsakna dingin US government in UN a nawh ding cihte zong a thukhun sungah kihel hi. Hih bangin Trump administration in Talibante tawh thukimna leh kilemna (compromise) a thukkikna dingin Taliban ten amau ukna leitang sung teng US leh a pawlte suamna dingun terrorist groups dangte bukna ding pia lo ding, ci-in US kamciamna bangin kamciam hi.
Doha Peace Accord khit nung Doha, Qatar ah Taliban leh Afghan government in intra-peace talks rounds bangzah vei hiam a neih hangun thukimna bangmah piang thei loin kihona mainawt thei loin din'khawlcip a, Kabul ah thuneihna kituhna a kipatna piangsak hi. Doha ah US leh Talibante kilemna suaikaih a thukhun nuai-ah Afghanistan galkapte leh kumpi do leh suam loh ding, a gamkeekna uh a zop nawn loh ding, cihte na kihel lo ahih manin Taliban ten US tawh ceasefire agreement a neih uh phasa-in hunlem lak hong kipan pah uh a, gamkeek leh Afghan government galkapte leh khuapi tuamtuamte suam hong kipan pah ngekngek uh hi.
Taliban ten Doha Peace Deal khit nung Afghanistan khamtung gam lamte lak a kisan khit uh leh golpi a lak khit nung uh tRump' zalaih Biden administration hun in a masa penna dingin August 6 in Afghan provincial capital masa penna dingin Nimruz province ah Zaranj khuapi la uh hi. Tua khit nungin provincial capitals khat khit lak hong kisan uh a, khuapi a tam zawte ah Afghanistan galkapte lehdo leh lehnan'na khauh tuak sese loin August 15 in Kabul khuapi lutin Afghanistan ah provincial capitals 34 omte lakah ni sawm sung bekin 26 la zo ziau uh hi.
Afghan presidential palace a lak khit nung uh Afghan President Ashraf Ghani leh a senior officials-te Tajikistan leh Pakistan gamah taikeek uh ahih manin Aug. 6 ni-in provincial khuapi masa pen Taliban ten a lak khit uh ni 10 sungin US-backed Afghanistan government tuk ziau hi. Pawl khatte in US in kum 20 sung $2 trillion investments in a beisak leh training a piak Afghan security forces 300,000 valte in galkap 80,000 kiim a nei Taliban a do ngam lohna hang ahih kei leh kigulluk uh hi, ci uh hi.
Pawl khatte in September 2014 panin Afghan President a len leh second five-year term len kik dingin 9 March 2020 kiciamna nei Ashraf Ghani leh a government uliante in panmun leh thuneihna bekin enlah uh a, a gam mite leh a gam in makai kician a kisap hunin makaih ngam loin August 15 ni-in gamdang ah a taina hangun Taliban ten thuneihna khempeuh la zo uh hi, ci uh hi. Gam khempeuh ah kumpi kip leh tuk ding thuneihna nei zahin US a ngaihsun pawl khatte leuleu in lah tu lai takin US president Joe Biden kicipa hang hi, ci-in tang ngawh uh hi.
Pakistan pen China in thuzawh zo mahmah banah Afghan peace talks tawh kisai Russia in Moscow aw zindo theinzel ahih manin hong innteek thei uh hi. US leh nitumna gamte in Kabul ah Taliban government thak a daangkoih (isolated) bawl luat uh leh China leh Russia' ukzawhna leh thuneihna (influence) hatsak beh zawsop thei uh bang pian' ahih manin Afghanistan gam pen gamdangte political game kimawlna mun suak kik thei hi. 1996-2001 Taliban government 1 tawh teh dingin tu tunga Taliban kilamdang zaw ta a, 1990s hun lai-a Taliban regime zahin Islamic Shariat Law a bulphuh uh hangun tua zah liangin ngongtat ngam lua nawn lo ding uh hi, ci-in numeite rights leh media suahtakna kizahtaksak ding hi cih a kamciamna uh siksanin a ci leh ngaihsutna nei zong om hi. 1996-2001 kikal bangin anti-Taliban Northern Alliance hong kipat kik uh leh amau leh amau kidona hangin tualgal a pian' kik ding zong thubaih hi.
Photo: Tu nai diakin media sungah na muh ngei mengmeng loh 19 kumin Talibante gamtatna





No comments:
Post a Comment