HONG LANGPANGTE LEH I GAL TAKTAK KUA HIAM CIH TEL SIAM MASAK KISAM HI
Tribe/ethnic kici leh tribe/ethnic kipawlnate in Zomi a langpanna leh a mindaisak ding i bawlbawl zawk man ahi zaw tam maw? India gam ah tribe min a kinak zat mahmah bangin Kawlgam ah zong Tedim (Zomi) Association makai U Kapno in bel Tedim cih nak zat mahmah hi. Myanmar gam-ah Burmese government hun lai pekin "extremely ethnically diverse nation with 135 distinct ethnic groups officially recognised" in a ciamtehna sung panin "Officially recognized ethnic groups" ci-in CHIN ethnic category nuai-a om "53 different ethnic groups" lakah government in official in ciamtehna tawh a kipsak khitsa leh a omsa Tedim cih a zang hi bek hi. Tel hi le'ng zakdah luatna ding om kiuhkeuh lo hi. Ethnic groups sunga kihel min zang hi lel hi.
I LST bu nangawn ah "in Tedim Chin dialect" cih tuang lai a, i labu ah "Tedim Labu" cih tuang lai hi. I lai bel ni dangin Tedim kam mah zat dingin khua hausa ten common literature khat i neihkhawm ding a lunggulhna bangun Zolai bawlna dingin Cope topa in a sapkhawm lai-in na kikumkhawm uh a, Tedim pau i common literature a zat dingin na thukim uh hi. I Zolai hong bawlsak JH Cope' hun in Mikangte hong ukcip khum lai-in zong ukpite hat hun ahih manin a hatpen Sukte ukpipa Kam Hau' dialect na ci ngei lai hi. Tua hi napi-in namke tribe tuamtuam in amau pau in LST leh Labu leh lai a neih uh pen Zomi langpang hi uh teh, ci-in va ngawh mawk le'ng Zomi Movement ah kipumkhatna sangin kikhenna piang zawin thanemsak zawsop thei ding ahih manin minam langpang hi ci-in kipawlna dang phuante ngawh theihna ding om lo a, kipawlna neu khat tawh pahtawina a piakte uh zong Zomi langpan'na hi, ci-in ngawh theihna ding om tuan lo hi.
Tedim cih Myanmar a ethnic groups 135 official recognition om khin leh kip khinsa ahih manin a zat mah ahih manin zakdah luatna ding om lo hi. Zomi i cih in Zosuan khempeuh huam a, common language leh common literature i neihna ding mualmong et bang lai ahih manin a om nai lopi gengen in, i deih mah bangin a om khinsa gengen a, a zangzangte zatna zong va pum zakdah sak pah a, va pum muhdahna pen lungsim kawcik vai lua hi.
Tribe/ethnic leh nation leh tribe leh nation min tawh a om kipawlnate a kibat lohna i tel ding kisam a, hih kammal kibang lote kibangsa in buaipih lo zaw in common language leh common literature i neih theihna ding, kitelkhialhna ding sangin kitelsiam zawkna ding, kikikhenna ding sangin kipumkhatna ding, kiatniamna ding sangin khantohna ding, nungkikna ding sangin mainawt theihna ngaihsun zaw in, lungsim kawcik sangin lungsim taanzau sak zawk ding pen minam itte lungsim puak zia hi zaw hi. A tribe a it lo mipa in a minam it thei ngei lo ding ahih manin kitelsiamna dingin "safety valve" i bawl kei leh a sat luat ciangin pressure cooker bangin puakkhawm thei hi.
TA pen Zomi min leh Zomi bup kipawlna hi loin kipawlna neu zaw dang hi. Tribe a hat leh nation hat ding hi. Inn khuampi tampi kiphutte kip masa lopi-in innpi kip thei ngei lo hi. Tribe leh nation kisam lopi-in kigalneihsak sawm kei zaw le'ng i nation movement damdam in hong hatzaw ding hi. Tribe leh nation kigal ngei lo hi. Na kigalbawl sak sawm hangin dahpa lokho na bang lel ding hi. A tuamna bangin a zatna tuam zong na tuam tuak hi.
I hat pai nop luat ciangin tuk ding baihlam zaw hi. Nation cih pen zai lua ahih manin a tribe/ethnic sunga nautangte hatna tawh kituakin i paipih kei leh a tuk ding hong baihlam zaw kha thei a, a thahat ding i deih luat manin a thanemna dingin gakcip kha zawsop sak thei hi hang. Gam khempeuh in upadi nei ahih manin a khial i cihte constitution articles tua zahna palsat in khial a, tua penal code mun palsat hi teh ci-in FIR bawl khum theihna ding i neih a, a khialhna i gen theih mateng kuamah in khial ing hong ci ngei peuhmah lo ding a, right to assemble leh right to form organisation palsat loin kipawlna tuamtuam upadi palsat leh minam langpang ci-in kingawh zo ngei lo hi. Mihingte pen a khial sangin a kidiksak vive ihi hi.
Gam khat a upadi (law) sangpen Constitution i thupina i gen ciangin law a gen ihi bek a, LST thu tawh na khempeuh gawm pahpah in mek khop den keei pen democratic secular gam a tam zaw hi napi tua sang thei mahmah lo fundamentalist leh conservative leh theologian lam sinna nei politics uk khengval lua pawl khatte ngeina hi zaw hi a, Talibanisation or Islamisation of politics kici hi. Kingdom of Heaven leh Kingdom of Man a kibatlohna beek zong biakna leh naingyanzi (politics) UK leh thei kisa i hih leh a kibatlohna theih kisam hi. Thuciam Lui leh Thak pen constitution tawh kibang loin kibang ngei lo ding a, khat Pasian' thupiak leh a hu a mop kammal hi a, khat pen gam mite leh biakna tuamtuamte kuamah khentuam nei loin kituahna ding leh gam bitna ding, 'law and order' om theihna ding, thuman thutang in kivaihawmna leh ki-ukna a om theihna dingin upadi kibawl pen constitution kici hi.
Topa Jesuh in, "“Moses Thukham leh kamsangte’ thuhilhnate a phiat dingin hong pai hi, ci-in hong ngaihsun kei un. Tuate a phiat dingin a hong pai hi loin, amaute’ hilhna a kicingsak dingin a hong pai ka hi zaw hi. Hoih takin na phawk ding uh thu panin: Van leh lei a bei mateng, hih thukhamte a neupen khat nangawn’ deihna tangtung lopi-in mawkmai lo ding hi. Tua ahih manin hih thukhamte lak pan a neupente khat bek nangawn zui kha loin, mi dangte in zong a zuih lohna dingin a gen mite pen vantung ki-ukna sungah mi neupen hi ding uh hi. Ahi zongin hih thukhamte zui-in, mi dangte in zong a zuihna dingin a hilh mite pen vantung ki-ukna sungah milian hi ding uh hi, ci-in Matt. 5:17-19 ah na ci hi.
Jesuh lehhek in golhguk sum pia in a thatsak i cihte LST bek mah (Thuciam Lui bu sung) bek a bullet teta fundamentalist leh conservatives Judahte hi mah hi. Tua hun in Thuciam Thak om lo ahih manin amau thubullet Thuciam Lui bek a len teta Judahte leh democratic secular gam-ah om napi constitution (taang lai hileh Messiah ci pak ni gentehna dingin tel nopna dingin) om napi constitution thusim loin LST bek bullette pen kilamdang lua lo a, ethnics/tribe tampi teenkhawmna democracy ah a thubullet tetate uh 100% kizang thei den lo hi cih zong theih huai hi. Constitution pen kuamah biakna tawh kikalh lo hi zaw hi.
Innkuan khatin a teng khawm sisan khat a piang, zing leh nitak ankuang sawk khawm dente nangawnin kitot hun, kitelkhialh hun leh kihehsak hun a tuak ngei lo om lo hi. I minam kipumkhatna ding, kigawmna ding, thahatna ding, mainawtna ding, khantohna ding i deih takpi leh innkuan sunga a phengphi leh a lampialte i pampaih theih loh manin i it veve a, lampi man lakin itna leh deihsakna tawh thuhilh in i tai hilh mah bangin i minam sungah lampial leh gamta khial a om ciangin zong thah ding leh muhdahna ding vive bek online ah khahkhah zaw loin zol bawl a, huai bawl masa a, lampi man i lah a, i thuhilh ngekngek ding pen minam picingte leh i Khristian ngeina hi zaw hi.
Khat khialhna a khialh kik loh ding i deihsak takpi leh mipi muhna ah selpho leh tawlem pah lo zaw in, thah ding, tuamkoih ding, muhdahna ding bekin online ah khahkhia pah lo zaw in mimal in va kimuhpih a, a khialhna uh a phawkkik theihna dingun va tutpihin, a lampial lam uh va hilhcian theih ding pen minam khangto leh Khristian ngeina hi. Tua hileh amau mah in mipi zak dingin maisakna hong ngetna dingin aana tawh va sawlsawl kul se lo ding hi. A kithatthat, a kituamkoih leh a kimuh dingin kitawm lua lai mahmah a, i kimudah nuam zongin i kimuhdahna ding sangin i ki-it zawk ding pen ei adingin meet huai leh bit huai zaw hi.
I deihna leh i lunggulhna a kibang mah ahih manin tuam paipai lo ding, ngaihsutna kibang lote kikumkhawm in a hoihpen zuih dingin consensus lak pahpah kisam hi. Ngaihsutna kibat lohna hang, i paina a tuam zawk deuh manin minam langpang cihna hi pah sam lo hi. I launa dingin hong vaute, hong nengniam den nuam mite, thah dingin hong ngim in, hong buksim leh hong delhte pen i gal leh i minam langpang hi zaw bek hi. I gal kua hiam cih cih zong i theihtel ding kisam hi. I thuzawh zo a, a nak i pheh zo a, ei ngaihsutna dan lian neite bek ei tawh kipawl i sak lai teng kuamah tawh i kituak ngei kei ding a, kisam lopi-in gal ding a zongzong i hi lel a, i gal ding i hau semsem zaw ding hi.
Professor George Santanaya in, "A history uh-ah a hih khialhna panin sinna nei thei lote pen hih khialhna mah pal kik dinga hamsiatna ngahte hi," a cih mah bangin i hih khialhna panin i sin theih kei leh a vaisah zaw kipal to ngekngek lai ding a, hong ngak gige den hi. I gam leh minam it vangin dogal kisuah kei ni.
No comments:
Post a Comment