ZOLAI HONG PIAN'KHIATNA TAWH KISAI
Rev. JH Cope Chin State ah hong tun' pen December 21, 1908 kum hi. Tedim ah a omkip dingin a kituah phei ni leh a kum pen April, 1910 hi. A omna ding hong kip ciangin lai deih mi khat ahih manin Zomite adingin lai bawl ding a kipat cil-in a zat pen Zotual lai or Pau Cin Hau' lai leh tua hun in ukpite pau i ci ding hiam Sihzang pau ahi hi. A man kalkal sungin Lai Siangtho hong tei pen 1914 kum bul lamin Tedim pau tawh Matthew bu hong zo hi. Kikhen thei pak lo ahihmanin 1915 kum teh kikhen zo pan ahih manin ei pau tawh lai kikhen masa pen ci in kiciamteh hi. 1932 kumin sangmangpa Cope in Tedim kam tawh Lai Siangtho thak zong zo a, March kha-in kikhen hi. Zogam ah a om masa pen Lai Siangtho thak ahi hi. Hih a Lai Siangtho teina ah eimi leh Kayin sia pawl khatin zong a huh theih bangun huh uh hi. 1977 kum teh LST buppi zong Tedim Lai Siangtho cih a kinei a kawmah tuang a, hymn songs i neih zong Tedim Labu cih a kawm ah kigelh veuvau hi. Na en pha o.
Chin State ah missionaries tuamtuam hong tun' hun hih bang hi:
American Baptist Missionaries mite Chin Hills ah hong tun' hun uh a nuai-a bang ahi hi:-
1. Rev. Arthur E. Carson leh a zi Laura H. Cason - 15th March 1899
2. Rev. Dr. E.H. East leh a zi - 21st March 1902
3. Rev. Dr Joseph Herbert Cope leh a zi - 21st December 1908
4. Dr H.H. Tilbe leh a zi - 1902
5. Dr J.G. Woodin leh a zi - 3rd November 1910
6. Rev. C.U. Strait leh a zi - 27th October 1925
7. Rev. E. C. Nelson leh a zi - 3rd December, 1939
8. Rev. Johnson leh a zi - 7th February, 1947
Hih ABM panin missionary hong lutte lakah sangmang Rev. Cope cih lo buang Zomite adingin lai lamdang a laamto leh buaihpih hi ci-in a kiciamteh min nei kuamah om mel lo hi. Rev. Cope hong tun' ma Zotual lai lo buang Zosuante' lai (script) nei ki-om lo a, a nei khinsate zong Roman alphabet mah kizang hi.
Rev. Cope in 1921 kum panin sanginn (schools) ah Class I-IV ciang sintheihna ding Tedim pau bulphuh in Tedim kam zangin Zolai simbu i cih uh bawl ding kipanin manuscript in a gelh na kipan a, 1924 kum in a gelh na man hi. Zolai leh Zopau zang loin Tedim kam na zang hi.
Tedim pau leh lai (literature) pen tu dongin a zang laite pau leh lai bek hilo hi. Tedim khua a kisat khit zawh a khua-a teeng pau nam tuamtuamte - Teizang pau, Dim pau, Thado pau, Guite (Lamzang pau etc, tu-in Paite pau a kici) Vaiphei pau etc etc cihte hong kigawmkhawm pau hi a, a zang leh kembit suak penpen i pau leh a neite hi khin zaw hi. Namke khat i personal aa hi tuam lo hi. Tedim lai leh pau i deihgawh luat leh zuih leh zatsuk pah a, inteek za lak pah ding hi ziau hi.
HILHCIANNA
Tedim Literature tu-in Zolai or ZCLS a kicih hangin Zo suan minam dangte in LST leh labu amau aa tek nei ahih manin Zolai cih miau pen Zomi neuseekna tawh kibang hi. Zomi kici minampi (nation) min hi a, Zo suan minam tampi genna hi. Zomi cih minampi min ahih manin leitung ah nation kici official recognized a om loh bangin om lo a, Myanmar government in Chin ethnic groups 53 omte lakah Tedim pen ethnic group khatin officially recognized hi.
Cope topa laibawl 1919 kum in Sihzang pau panin Tedim pau zat ding vai tawh Tedim kual, Guite kual, Zou kual leh Thahdo kual panin taaangmi (representatives) ten a thukim leh a kipsak uh ahi hi. Paite leh namke pau dangte zat dingin cikmah in thukimna om lo hi. Zolai i cihcih hong pian'khiatna thu a bul a bal kantel le'ng December 21, 1908 in Rev. A. E. Carson' zalaih dingin Chin State hong tung, Hakha panin Tedim ah April 10, 1910 in a tung Joseph Herbert Cope (leh a zi Elizabeth Cope) in 1919 kum in Guite Kual, Thahdo Kual, Zo Kual panin khua hausate or taangmite (representatives) a sap khawm hun in, "Hat Lian Bu (Jack, The Giant Killer) kici tangthu laimal 20 bang a pha Sihzang pau tawh a kigelh haipi nuai-ah a sim ciangin taangmite in telsiam loin Tedim pau kizang zaw leh mikim in kitelsiam pen ding hi ci-in democratically leh consensus vai mahmah tawh Tedim pau zat dingin na thukim uh a, Tedim pau zat dingin na kipsak uh hi. Zolai hilo zaw in a taktakin ci le'ng Tedim kam a kizang Tedim kam kizang lai hi zaw hi zaw hi.
Zo suante (Zomi) i cih ciangin namke (tribes or ethnic) tampi a kigawmkhawm dialects tuam tek kizang hi a, Zolai cih theih lian dingin Zolai zang ni ci-in lingua franca (common language) leh common literature zat khawm ding kituak takin thukimna (consensus) kinei ngei lo, piang ngei lo, kivaihawm ngei lo hi. Consensus i neihsun pen 1919 kum in JH Cope in Guite, Thahdo leh Zo Kualte panin taangmite a sap khawmin haipi nuai-ah (tu in a kiphuk khin ta) kikuppihna a neihpih hun lai-in Tedim pau zat ding consensus na bek hi, minam ke tuamtuamte in hih thu tu hunin kikikpsak nuam loin kituam leng nuam tek ahih manin eima dialect leh literature ciat tek kilaamto nuam ahih manin eima pau tek tawh Bible translation bawl leh MIL neih i kidem ciangin biakna bek hi loin minam kikhenna leh kitelkhialhna, radicalism leh chauvinism hong hat semsem sak a, i kikhenna uh hong zai semsem hi.
Eima pau tek tawh Bible translations i kidem manin biakna leh minam kikhenna leh kideidantuamna hong thuk leh zai semsemna thu Sia Rev. Khup Za Go in a M.Th degree a ngahna a thesis gelh laibu in a bawl, "A Critical Historical Study of Bible Translations Among the Zo People in North East India" kici 1996 kum in Chin Baptist Literature Board in a khetkhiana sim le'ng kitelcian mahmah hi.
MIL nei teng, AIR radio program nei tengin a lai leh pau uh SACRIFICED ngam in, Cope topa' hun lai bangin democractic leh political consensus i neih theih mateng ZCLS pen Zolai (Zomite common literature) hi cihcih pen Utopian ideas ahih banah HUIHPI nung delh zaw le'ng baihlam zaw ding bang hi. Tedim pau in lai (literature) zat ding thukimna leh kipsakna pen 1919 kum in Cope topa in a sapkhop Tedim khua-a paikhawm taangmite (representatives) or hausate - Teizang kampau, Dim kampau, Thado kampau, Guite (Paite) kampau, Vaiphei kampau a tuamtuamte in Sihzangte kam tawh JH Cope' simkhiat "Jack, The Giant Slayer" a telsiam loh manun Tedim kampau kizang Tedim lai (tu in kideihkaih in Zolai i cih) a piang hi zaw hi cih thuman leh thuman kantel khempeuh a thei lo on lo hi.
SANGINN AH ZOLAI A KICI TEDIM KAM KIZANG LAI HONG PIAN'KHIATNA THU
1920 kum in Falam mangpipa in Zomite Kawllai hilh pen a hoih pen mah ahi ding hiam, a diakdiakin a tan niam lamah amau' kampau mahin kihilh leh a hoihzaw kha ding hiam, ci-in regional language tawh educational institution ah kipattahna kisam a sakna thu na gen hi.
1920 kum mahin Sagaing Menzipa Zogama zintoh in kua kampau tawh lai hilh ding cih thu kikhelna a piangsak kha ding hi, ci-in Rev. Cope in na ciamteh hi.
1921 kum kipat lamin Cope tawh Falam Mangpipa Lt. Col. Burne leh Batallion Commander pa nini thum sung khualzin khawm uh a, Zogam-a laisinna dangte ah Kawllai leh Zolai koi tawh hilh zaw ding cih thu kikum uh hi.
1921 April kipat lam ciangin, "Tedim gamah Tedim kam mah zat ding hoihzaw hi," ci-in Rev. Cope leh Tedim Political Officer (Vuandokpa) kikum pha uh hi (Paite pau zat ding na kikum ngei lo uh hi). "A gam mite kampau mahin pilna piakhuai hi (Education ought to be in the language of the people)," ci-in Linguistic leh Education tawh kisai thute a kan mahmah Rev. Cope in na ci hi.
1921 June kha-in Lt. Col. Burne leh Rev. Cope-te Falam ah kimu kik uh a, Mangpipa Burne in, "Primary dangte ah Kawllai taangin Tedim (Zolai) tawh hilh ding; Tedim, Falam leh Hakha-a Middle Department dangte ah Kawllai tawh zong kihilh ding hi," ci uh a, hih thu kikupna pen "The 1921 Education Conference at Falam" kici hi. (Paite pau zat ding gen kha ngei vet lo uh hi)
Hih 1921 June kha sunga Falam ah thukimna pen Yangon Education Department Office ah 1921 kum bei kuanin kipuak a, Yangon khuapi-ate in a thu-in thukimpih uh hi. Ahih hangin laimal (alphabet) zat leh gawm dan tawh kisai sau veipi kikupna leh kinialna om lai hi.
1922 October sungin Maymyo ah "The 1922 Conference nat Maymyo" a kici kikupna nei kik uh hi. Rev. Cope' laimal (script) gawm dan a puahphatsak nop laina uh leh Zogam Primary Department-te ah kampau nam khat bek bekin lai kihilh hen la, Falam pen Mangpi Zum (office) honna Chin State capital ahih ciangin Laizo kam kizang leh cih thu nih Rev. Cope in sang thei loin Tedim Zomite adingin Tedim kam mah (Paite kam hilo) in hilh ding hi na ci cinten ahih manin vaihawmnate kisawnsau to (extension) hi.
1924 April kha-in Falam Mangpipa Lt. Col. Burne in Rev. Cope Hakha ah sam kik a, Zogam (Chin State ah Zomite tamna a cihna) Primary State ah: (1) Tedim gamah Kamhau kam, Falam gam leh Hakha gamah Laizo kam in lai ding, (2) Rev. Cope' geelna Roman alphabet leh spelling zat ding, cih vaikhak hi. Tua banah sanginn ah a kizang ding laisimbu (text book) bawl in, ci-in vaikhak thuah lai hi.
1924 May kha bei kuan lamin Lt. Col. Burne leh Rev. Cope-te Hakha ah kimu kik leuleu in thu kikupkhawmna na nei kik uh a, Burne in, "Kumpi' thukimna a om khinsa ahi New Education Scheme a kizat ciangin American Baptist Mission (ABM)-te sang a tuamin na hong ding hiam?" cih thu leh, "Honorary Inspector of Schools tavuan hong pia le ung na sang ding hiam?" ci-in na dong hi. Rev. Cope in, "Ko ABM-te' in sang a tuamin hong loin Kumpi' geelsa om bangin hong panpih nu'ng; nong piak nop uh tavuan zong sang ni'ng," ci-in thukim ahih manin Honorary Inspector of School panmun len dingin Rev. Cope kikipsak hi. New Education Scheme kici pen Chin State sunga Zogam ah Cl-I to IV dong Primary dangte kici ding a, Tua Primary sangte ah township (myone) ciat-a kampau tawh lai hilh ding; Rev. Cope in subject kimin Zolai simbute (text books) a bawl ding; Rev. Cope in Honorary Inspector of Schools tavauan la ding a, biakna sangte om nawn ding cih thute hi.
Lt. Col. Burne in Rev. Cope' tungah Laizo leh Tedim kam tawh sang laibu (text books) bawl ding tavuan (responsibility) a piak vai tawh kisai 1924 kum June kha-in amau gel Falam ah meeting a neih kik in sang laibu bawl ding kamkupna nei kikin na kipsak pha kik uh hi. June 1924 kum in Tedim kam a kizang Zolai simbu bawl Cope a kipat ma leh May kha-in Honorary Inspector of School tavuan a kipiak ma pekin Rev. Cope in Zogam ah hong tun phetin Zolai i cih uh (Tedim kam leh Lai kam)-te ama' thu-in na bawlbawl khin zo hi.
A diakdiakin kum 1921 kiim-a kipanin a Class kim adingin Tedim Zolai Simbu bawl a kipanpan khin na hi gige hi. Tedim kam-a sang laibute bang pen 1924 kumina thu a khut tawh a gelh ngiat (manuscript) na man khin zo hi. Manuscript in a gelh laibute laikhetna (press) ah a kikhetkhiat (print) pen 1927 panin 1933 kum sung teng ahi hi (hih hun pen Tedim kampau leh lai zangin a kibawl tu-in Zolai i cihcih revolutionary age ci le'ng kikhial lo ding hi). Sihzang kam Laisimbu (text or reader) zong Pu Suang Khaw Kam in na bawlpih a, 1924 kum pekin kingah khin zo hi.
Tedim pau tawh LST a kitei masa Mual Tung Thuhilhna cihte pawl Laibuno a kici 1914 kum pekin kingah ta a, 1932 kum pekin Thuciam Thak kinei ta hi. Paite pau tawh LST laibuno in 1940 in sim ding om pan a, 1951 kum in Thuciam Thak na khen uh hi. Paite kam tawh Thuciam Lui leh Thak 1971 kum in na khen uh a, a zekai zaw 1977 kum in Thuciam Lui leh Thak kigawm Tedim LST i neih pen biakna makaite leh LST tei dinga tavuan lente kikal ah kinawktuahna leh kitelsiam lohna a om hang hi (hih thu saupi hi a, a maizumhuai mahmah thu - tu dong biakna makai ten historical mistake i pal khitsa panin lesson sin a sawm het loh thu uh ahih manin a dahhuai mahmah hi a, 1956 in Mara leh 1959 kum pekin Lusei ten Lai Siangtho buppi i.e. OT and NT) a neih zawh uh Zosuante' sungah LST buppi a nei masa pen a thumna ah Tedim LST a pang zo ding kimlai 1977 kum in a kinei zo pan ahi hi)
A gelh: Thang Khan Khan
No comments:
Post a Comment