Wednesday, 25 November 2020

ETHNIC AHIH KEI LEH TRIBE LEH MINAM (NATION) A KIBATLOHNA THEI LOPI-IN BUAI LOH DING TENG BANG TAN VEI BUAIPIH SAWM I HI HIAM?

 

ETHNIC AHIH KEI LEH TRIBE LEH MINAM (NATION) A KIBATLOHNA THEI LOPI-IN BUAI LOH DING TENG BANG TAN VEI BUAIPIH SAWM I HI HIAM?

Minam vai a vei pha diak tuam se bangin a kingaihsun mi pawl khatte in media group tuamtuamte ah code khat bek tawh Zomi ci-in kiciamteh (recognized) le'ng kipumkhatna leh khantohna a pian'sak banah leitung bup in Zomite hong thei pah ding hi ci-in minam khat a pian' theihna dingin namke/nambing ethnic or tribe) ciamtehna min tuamtuam omte a kisapna ngaihsun lo liangin phiatmang dingin ngaihsutna nei om hi. Inn khat belh tak leh buk theihna ding a suah theihna dingin a kip leh a muanhuai ding deih napi-in khuam tampi kisamte zang loin inn sutpi khat bek tawh inn lam ding ngaihsutna tawh hong kibang pian hi.

Tua bangin minam vai itna leh veina pen minam itna nam tampi lakah khat ahih tei sam hangin a khengval a khauhpai (extreme) political vision, a kawcik minam leh gam itna (narrow nationalism) neite leh ngaihsutna hoih mahmah bang tei sam napi a piang thei lo ding ngaihsutna (Utopian view) hi. Zomi sunga Khristian pawlpi sim zawh loh teng pawl khatin kigawm ni, cih ngaihsutna leh code khatin kigawm ni cih ngaihsutna a kilamdan'na om lua ka sa kei mai hi.

Israel mi a kicite zong tribes 12 pha napi-un minam khatin a kipumphat nop uh ciangin kipumkhat lah tuan lo uh. Minam khat kipumkhat theihna dingin leitungah minam kuamah in ethnic recognition na ngen ngei lo hi. Code khat ah kigawm ding cih bel fascism ngaihsutna vai tawh kibang a sa zaw pian pawl ka hih banah democrat values leh federalism i gengen pong hangin i thugen leh i ngimna leh sawmnate kikeel ki ngatin kitukalh ka sa hi. Political party khat bek nei le'ng kipumphatna piang ding hi cih Utopian political vision leh code khat bek neih ding cih kibang linlian hi.

India ah Zosuante tribes tuamtuam in recognized in a om hangin namke (tribes) kua Zomi Council in kigawm a, gal leh sa a kituah zel hangin Pasian' huhna leh makaihna tawh kibit zo lai sam buang a, Kawlgam sangin zong Zomi political movement leh revolution movement madawk baih zaw, khanglo baih zaw leh na thahat zaw pek bang den lai a, Zomi Council ah kipumkhatin a kigawm hangin tribe recognition om khinsa khat beek phiatmang kisam vet lo a, ZNC, ZORO, ZRO/ZRA cihte a pian'khiatna suak thei veve hi.

Code khat bek gengen pen khaici tuh lopi-in a khaici pokhia khinsa teng botkhiamang in, a gah at sawm BY FEIH khauhpai lua leh gol lua ngaihsutna tawh a kinaih banah singkung gol mahmah din' sak ding deih napi a kungno masasa phuk sawm in ngimna tawh kibang ka sa hi. Code khat hi le'ng kipumphatna piang ding, leitung bup in hong thei pah ding cih ngaihsutna pen kikhemna lianpen leh meekuang lui baih ding ngimna nei-in ngian bek hi. Tua banga kipumkhatna leh khan'tohna piang hanhan pah ding hileh Kawlgam-ah Zomi sunga dingin party khat omsun ZCD party kum 32 bang upa ta ahih manin leitung bup-a Zomite kipumkhatna penna leh khantohna pen Kawlgam Zomite teen'na sung teng hi pah ding a, immigrants in kuamah gamdang ah kha po masasa i lengkhiat kisam nawn het lo ding hi.

I etteh mahmah leh ciltui kai liangin genbel in i neih uh Israel minam sungah beh lutang ahih kei leh minam (tribe) 12 omte cik in kiphiatmang ngei a, a upa pen Reuben bek kihingkhawi in a dang 11te- Simeon, Levi, Judah, Dan, Naphtali, Gad, Asher, Issachar, Zebulun, Joseph leh Benjamin beh teng cik in golum uh a, a identity uh cik in phiatmangsak sawm ngei dihdih uh ahi hiam? United States of America gam-a milip kisimna (census) ah namke guk gol (major ethnic categories) - white, black, Asian, Amerindian/Alaska native, native Hawaiian/Pacific Islander, leh mixed ethnicity ci-in a kikhen teng American a kicih theihna dingun cik in mikangte (whites) ten namke dang nga teng phiatmang ding hi, ci-in cik in universal code zat ding na sawm dihdih ngei uh ahi hiam? America gam-ah FBI in domestic terrorism lauhuai pen in a ciamteh white supremacist extremist group Ku Klux Klan (KKK) kicite political ideologies bel tua dan tawh kinaih pian hi.

Leitung ah koi gam-ah minam khatin din' khawm theihna dingin pau leh ngeina kibang zaw diak ethnic groups or tribes dangdangte in a ethnic groups or tribes ciamtehna uh om khinsa teng phiatmang ngei dihdih uh hiam?
Buaipih ding teng buaipih sawm loin buai loh ding teng i buaipih sung teng i minam kalsuanna leh mainawt (national movement) zia tavai den in tama den ding a, lampial den ngitnget ding hi.

Buaipih dinga kisam masa diakte pen tangpi tangta phattuamna ding (social welfare), a kisam nate (infrastructure), ngeina leh gamtat zat tang dingte a piankhiatna, nate sinna, siamsinnate (institutions) hi masa zaw a, minam dangte neih bangin koi cih le'ng government panin tuinek siangtho kicing zaw mikim in a ngahna dingin sum laihkhia theih ding? Cidamna lamsang laptohna dingin koi danin panla le'ng kicidam zaw in, i healthcare system hoih zaw sak ding i hi hiam? Sanginn hoih zaw, khua cih in electricity supply kicing a ngahna ding, kattayya (bitumen) a kiphah lampi koici ngah theih ding? cihte buaipih masak hun hi zaw bek hi.

Sanginn hoih zaw leh sanginn om nai lohna munte ah sanginn lam behna dingin sum koi cih le'ng central government tung panin budget laihkhiat theih ding? Zato hoih zaw leh gol zaw, khua cih a koi cih le'ng zatui hawmna, zatui-zaha piak khiatna mun (dispensary) bawl theihna dingin budget koi cih le'ng ngah theih ding? Meitha (electricity) koi cih le'ng khua cih ah mikim in ngah thei ding? Khua leh khua kikawmtuahna baihlam zaw leh manlan' zawkna dingin kattaya (bitumen) tawh lampi koici bangin panla le'ng phah zo ding? Sangsia leh siavuan om lohna leh kicin' zawh lohna munte ah koi cih le'ng koih beh theih ding?

Khangham piteek, puteekte leh meigong tagahte adingin welfare scheme koi cih le'ng vaihawmsak theih ding a, government tungah budget koi cih le'ng laih khiat thei ding? Laisiamna pha zah (literacy rate) khan'sakna dingin koici bangin panla le'ng Zomi literacy rate kikhangsak thei-in, minam dangte tungah i len' theihna dingin pilna siamna sinna (education system) kicih le'ng vaihawm zo ding? cih khawng minam it makai leh minam party i kicih nop leh i buaipih masak leh ngaihsut masak ding a hun hi zaw ta hi.

Inn kip leh inn kiling thei lo ding khat bawl ding lunggulh mahmah in, tua bang inn i lamna dingin inn khuam tampi phut masa lopi-in a khuam omsa teng botkhia leh sattuk masa phot in, inn sutpi ding khat leh nih bek phut geugau in inn lam mawk le'ng i inn lam a kip zo tam? Huihpi, guahpi in tua inn khuam gina nei lo khuampi khat bekah kinga-in a kilam inn mut leh a kip zo zen tam?

Minam (nation) khat a pian' theihna dingin namke tuamtuam (several ethnic groups) a kingakna leh a sual (foundation) dingin a om masak kisam hi. I teen'na government in ethnic groups kician khatin hong ciamtehna (officially recognized) code om khinsa leh tribe recognition om khinsa teng phiatmang mawk le'ng bang tawh minam (nation) bawl sawm dihdih i hi hiam? Papi khatin a suan leh a tate kipumkhatna leh hatna ding deih lua liangin a tapa gol pen cih loh a dang teng biakna piakna (sacrifice) dingin a min uh phiatmangin golum khin mawk leh a suan leh khakte a thahat zo ngei zen tam?

Minam kipumkhatna (unification) ding, thahatsakna (empowerment) ding leh laptoh ahih kei leh khantohsak (to uplift or development) theihna dingin gam leh minam makaite in tangpi tangtate deidantuam kuamah nei sese loin mikim (a zawng a hau, khuapi leh khuata a tengte) phattuamna dingin na hoih hong sem peuh le-uh minam sungah kipumkhatna, thahatna ding leh khantohna piangsak peelmawh ding hi zaw bek hi.

Minam vai makaite in a gen bek tawh otot sik hun hi loin muh theih sepkhiatna leh gamtatna (action) tawh nautangte a makaih a kisam hi zaw bek hi. Tangpi tangta noptuamna ngahna ding leh hamphatna ngahna dingin makaite in makaih lai teng uh a nung uh kizui-in minam kipumkhatna thahatsak semsem hi zaw hi. I minam pen Zomi hi a, i sisan lum a luan' lai teng leh khangsawnte a pian' lai teng i pau, i lai leh i ngeina zuun in i humbit lai teng a mangthang ngei ding hilo hi.

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs
Image may contain: 1 person, text that says "William Wallace Now tell me, what does that mean to be noble? Your title gives you claim to the throne of our country, but men don' follow titles they follow courage. Now our people know you. Noble, and common, they respect you. And if you would just lead them to freedom, they follow you And so would AZQUOTES"

No comments:

Post a Comment