Friday, 27 November 2020

NA KHEMPEUH IN HUN NEI CIAT

 

NA KHEMPEUH IN HUN NEI CIAT

Lai Siangtho in: Hih leitungah a piang thu khempeuh, Pasian in ama pian hun dinga a sehsa hunin a piansak ahi hi.
Suah hun om a, sih hun om hi.
Suan hun om a, bawhkhiat hun om hi.
Gawh hun om a, khoi hun om hi.
Phel hun om a, lam hun om hi.
Kah hun om a, nuih hun om hi.
Dah hun om a, laam hun om hi.
Lupkhawm hun om a, tuamlup hun om hi.
Kikawi hun om a, kikhah hun om hi.
Zon’ hun om a, mansuah hun om hi.
Kep hun om a, paihkhiat hun om hi.
Balkek hun om a, phop hun om hi.
Daih hun om a, pau hun om hi.
It hun om a, muhdah hun om hi.
Kido hun om a, kilem hun om hi,
ci-in Thuhilhna (Ecclesiastes) 3:2-8 sungah na gen hi.
Tua ahih manin mihing hi buang napi-in ciamnuih kibawl hun in a ne thei vet lo om napi-in thuman a kigen hun in a nuihsan vengvang peuh kitam zawsop hi. Ciamnuih peuh thutak in ngaihsun kitam napi-in thutak a kigen ciangin ciamnuih a sasa hon khat mah ki-om leuleu hi.
Thuman a kigen ciangin zuauthu bangin a ngaihsun kitam mahmah leuleu napi-in zuau bulomtang thu vive a kigente thuman leh thutak a sasa peuh tam cihtakin kitam leuleu hi. Tua bang ngaihsutna leh mi zia pen mibat lohna leh haina nam khat (lungsim veng lohna khat) ahih manin mi nawngkaihuai mahmahte hi nuam mahmah hi.
Tua sangin a suuksia zaw lai mi na om sawnsawn hi. Gam ki-ukna leh kivaihawmna lamsang thu (politics) khawng peuh biakna thu bangin a ngaihsun kitam mahmah leuleu a, politics thu tawm gen kha zek leh biakna thu a suaksak pahpah kitam mahmah leuleu hi. Ahih hangin pulpit tungah biakna thu gen le lah cilphuan leh ciltui kai nena leh leng khia liangin ciamnuih bawlin in a kuku kitam mahmah leuleu hi. A ciamnuih bawl bek hunsa zo nai loin zukham ankham bangin pulpit tungah kitom luanluan zaw lai uh hi.
Tua bang mite pen leitung ah mi nawngkaihuai penpen pawl ahi uh hi. Mel en in maisak ziau tawh kithoih dam zo lo ahih manin leitung a buahsak mi nawngkaihuai pen ahi uh hi. Bang hang hiam cih leh ziat leh vei zong a khen thei nai lo an leh nap a mehmeh, napkhem kheuhkheuh in a huallum khit ciangin paai loin mi muh loh kalin a sim neknek naupang melmawlte tawh a ngaihsutna uh kibang hi. Amau ngaihsutna leh deih lam khempeuh thukimpih khin mangin na letthatpih pahpah kei le'ng mutpuak ahih kei leh muamkhum tangkhat duh in kiphin, kitom leh ciltui leh naptui kai nena sa-in kah ngaungau a thuah naupang leh dah hun in a laamlaam tawh kibang uh hi.
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports
Image may contain: text that says "EVERYTHING HAS ITSTIME ECCLESIASTES"


PASAL PAWL KHATTE MEIDAWINA LEH THU UM A KINEIH PHA DIAKTE ZIA LEH TONG LEH KINEIHKHEMNA NA NGAIHSUN NGEI HIAM?

 

PASAL PAWL KHATTE MEIDAWINA LEH THU UM A KINEIH PHA DIAKTE ZIA LEH TONG LEH KINEIHKHEMNA NA NGAIHSUN NGEI HIAM?

Pasal khat khatte kipasal pha mahmah lenlan dep uh a, khasim in a taw uh a teh sung teng uh a tuamcip numeite neumuh leh simmawh mahmah uh hi. Ahih hangin global health emergency a piangsak Covid-19 pandemic hun nangawn amah leh mi dangte cidamna ding khualna in muk leh maituamna (masks) nangawn zang ngam lo lai zen uh a, numeite thuakzawhna leh hangsan'na leh thuak ngam zah seh li panin seh guk leh a kim zah panin seh khat nangawn thuak ngap lo uh hi.
Numeite a pongpi-a gawm sung pan sehkim suahna (average) in a kigenna ah, a tawkeh (menstruations) uh a kipat hun pen kum 12 hi a, kum 52 ciangin a tawkeh uh kamh pan hi. Tua ahih manin a tawkeh hun uh gawmkhawm le'ng kum 40 sung bang hi zen hi. Numeite na neumuhna ding leh simmawhna dingin a thuakna uh sawm ah khat beek na thuak ngap hiam?
Kum 40 sungin kha sim in a taw uh keh den ahih manin 40×12= 480 vei tak keh cihna hi. A tawkeh thei lote pen naupaai ahih kei leh nau nei thei nawn dingin lametna om nawn lo - a nau neih theih hun ding uh expiry date bei ta cihna hi. A nuntak hun sungin 480 vei a taw uh keh ahih manin a tawkeh hun uh average in gen le'ng a pongpi in ni 3-5 kikal ahih manin ni 1440-2400 sung kikal a taw uh keh hi cihna suak hi. Tatsat loin a tawkeh zom detdit hun uh kum 4 panin kum 6½ (kum guk leh kha guk) kikal cihna suak hi.
Global health emergency hun laitakin Covid-19 pandemic kipat khit zawh kum khat zong kivei nai lo napi-in nangmah, na innkuanpihte leh khua leh tui damna dingin na hih theih omsun masks zat ding na thacial, cimtak ahih na ut kei leh nuntakna gupkhiat ding a deih ahih kei leh nauphiatna deih lo (pro-life or anti-abortion) hi ing, na kicih ngam lai pen zumna tawh a piang khawm vet lo, na DNA ah zuau bulomtang a dim mi hoih kineihkhem (hypocrite) na hi hi.
Hih bang meidawina leh mihoih kineihkhemna (hypocrisy) pen tu laitakin social media leh politics ah pro-life hi ing a kici lanlan pha diak conservatives sokbong tampite pian' zia taktak hi a, pro-life hi loin pro-birth hi zaw uh hi. Covid-19 pandemic hun in anti-masks bek mittaw sialkhau thubullet in a neih uh hunsa loin biakinn sung bek ah Pasian om ding leh biak theih bangin a ngaihsun - Pasian neu ngaihsun mahmah mahmah napi-in biakna thu hahkat phadiak leh Pasian a um pha diak kineih mi dangte lom sih behbeh lai ding phamawh a sa vet , mi dangte nuntakna khualna a nei vet lo teng zia leh tong diktak ahi hi.
Mask khat vei beek zang nuam loin zat lohna pen hangsan'na bangin na ngaihsut khak leh na khial mahmah a, hangsan'na hi loin haina lianpi khat hi zaw hi. Numeite peuh na neumuh ngamna dingin meidawi lua lai hi teh cih nang leh nang kithei beek in.
Pandemic hun in cidamna lamsang siam health experts leh hong uk uliante leh kumpite in mask zat ding hi, social distancing zuih ding hi, Covid-19 restrictions kikhungte na zui un, hong cihcih uh pen Topa Jesuh in Thukham a lianpen a genna ah, "Na Topa Pasian uh, na lungsim khempeuh, na nuntakna khempeuh, na pilna khempeuh, leh na thahatna khempeuh uh tawh na it un, a cihna ahi hi. A nihna in: Nangma pumpi na it bangin na vengte na it in, cihna ahi hi. Hihte gel sangin thukham a lian zaw a dang om nawn lo hi,” (Marka 12:30-31) ci-in a genna gamtatna tawh lahkhiatna hi zaw a, Khristian a kici taktakte gamtatzia ding hi zaw hi.
Mi khatpeuh in hih leitung khempeuh a ngah hangin a nuntakna bulpi suplawh leh bang phattuamna om ahi hiam? A nuntakna bang tawh leikik thei nawn ding ahi hiam? (Matthai 16:26)
Ama pumpi ki-uk zo lo ahih manin amah in sihlawh a, ama hai luatna in hankhuk sung a tun hi. (Paunak 5:23)
✍️ Thang Khan Lian #ZUNs reports
Image may contain: 1 person, text that says "GUESS WHAT? IF YOU WON'T WEAR A MASK IN A PANDEMIC, YOU'RE NOT PRO-LIFE. johnpavlovitz.com"

EGYPT THUPHA MAW? CANAAN THUPHA? KOI LAMPI ZUI IN TEEL ZAW DING NA HIAM?

 

EGYPT THUPHA MAW? CANAAN THUPHA? KOI LAMPI ZUI IN TEEL ZAW DING NA HIAM?

Eden huan sung panin gulpi' tung panin eima hamphatna ngahna ding leh lunggulhna bukimsak ding lunggulh zawkna hangin Pasian in nek loh ding a cih singgah nek khit nung nangawn in paulapna ding zongin, “Kei tawh a om dinga nong piak numei in singgah hong pia a, ke’n ka ne hi"; “Gulpi in kei hong khem a, ka ne hi,” (Pian. 3:12) ci-in paulap a siamte suan leh khakte i hih manin zuau gen kha ngei lo mihing kuamah ki-om lo hi. Eima aituam hamphatna ngahna ding leh tomno sung i khualzinna leitungah nuntakna zaw lunggulhna leh tangtun'sakna lelin zuau i gen nop leh zong minam leh i biakna su kha ding leh mindaisakna ding peuh in zuau i gen khak lauhuai mahmah kha ding a, a thupha gik mahmah ding hi cih i phawk zong kisam hi.
Thuman lohna leh zuau genna gah kha mahmah hi cih Lai Siangtho (LST) bu 66 zuite a kici kihi napi-in mun pawl khat ah thuman lohna leh zuau genna thu omte etteh ding bekbek tawh thupha ngah ding sawmin LST bang bulphuh zawzen in, Abraham leh Jacob in zuau a gen hangin thupha ngah veve uh hi, cih dante pawl thubullet (principles) teta keei in nei-in i mittaw sialkhau let khak ding lauhuai hi.
Jacob in a pian'na nu Rebekah' sawlna bangin lau kawmpipi mahin a pa khat vei na khem mah hi. "Nu leh pa' thuman' nah lawh peek," cih paunak i neih bangin a nah lawh peek deda bang tei sam napi-in a thuak kikna gik mahmahin a gah kha mah hi. Jacob in a pa khem a, a gah a lohkikna dingin a tapa 11 tengin amah khem cihtakin hing khem dikdek uh hi. Tua khitin a pu Laban in a it mahmah a zi dingin Rachel a thalawhna kum sagih sung a gimna a mawkna suaksakin khem dikdek hi. Tua khitin lau kawm ling kawmpi mahin a pian'na gam a ciahkik lai-in a zaluah a suhsak a sanggampa Esau' maipha zong kik veve hi.
Thupha a ngahna dingin vantung mi tawh Peniel ah na kibuan uh a, vantung mi in a khelkom suksakin a khelguh kilawisak a, tua khitin a suankhia (Jacob a cihna) panin Pasian leh mite tawh a kilai khin zo-in a zo pa (Israel a cihna) leh thupha ngah mipa hong suak thei pan bek hi (Pian. 32:25-29). Pasian in a pu Abraham' tungah a kamciamna bangin Jacob hi nawn loin Israel a suah khit ciangin thupha taktak a ngah zo pan mipa' suan a khakte in leitang ngah zo pan bek uh hi. Canaan gam a lut zote lakah Moses kihelin Israel mi a tam zawte Egypt salsuahna panin a ciahkikte Canaan gam lut kha lo lai hi. Canaan gam a lut zote pen Egypt gam-a saltan'na panin a paikhia Israel mi 2.5 million kiim lak panin mi 601,730 (galdo thei mi kum 20 tunglam numei naupang simloh) bek lut dingi kimansa-in om uh hi ci-in Gamlak Vakna (Numbers) 26:51 sungah Moab ah a pha zah a kisimna uh na gen hi.
Abraham' suante ahih manin Pasian' teelsa leh thupha piak mite hi ung ci-in a kisialhpih mahmah Judahte makai lian khat ahi tanglai in Judahte thukhenna member 23 or 27 thukhen a tutna Jewish Court "Sanhedrin" a kici ah member leh Judahte' ngeina leh Thukham lamsang thu a siam (Pharisee) Nicodemus' kiangah, “A man takin kong genin-ah, mi khatpeuh a suahkik kei leh Pasian’ Ukna sungah lut thei lo ding hi. A man takin kong genin-ah, mi khatpeuh tui leh Kha Siangtho tawh a suahkik kei leh Pasian’ Ukna sungah lut thei lo ding hi," (Johan 3:3, 5) ci-in na hilh a, “Israel mite’ sia hi napi-in hih thu theithei lo na hi hiam?," (Johan 3:10) ci-in Judah ngeina, thukham leh biakna thu lamsang a siam Necodemus a hawmthawhna thu a genna lungngaih kik huai hi.
Topa Jesuh' in Nicodemus' tungah gupna thu kician takin hilh napi-in, "Pasian' teel minam hi ung, a thupha piakte hi ung, a kamciamna leitang Canaan gam a luah zote hi ung," ci-in a kisialhpih mahmah Judahte ulian leh Farisai a kici mite pawl (member) Nicodemus a kisik kikna thu leh Lungdamna Thu a san'na thu Lai Siangtho sungah kimu lo hi.
Jesuh in a nungzuite kiangah a sih ding a gelhkolh masakna thu a gen lai-in, “Mi khatpeuh ka nungzui a suahnop leh, ama deihna bangin gamta nawn loin, a singlamteh kisuanin hong zui ding hi. Hih a leitung nuntakna a hu nuamte in a nuntakna bulpi nangawn tawh suplawh ding a, keima hangin hih a leitung nuntakna a suplawhte in a nuntakna bulpi hu zo ding hi. Mi khatpeuh in hih leitung khempeuh a ngah hangin a nuntakna bulpi suplawh leh bang phattuamna om ahi hiam? A nuntakna bang tawh leikik thei nawn ding ahi hiam?," (Matthai 16:24-26) ci-in nuntakna nopna lunggulhna leh hu nuam lua kisa-in a hanciamte in a nuntakna bulpi nangawn tawh suplawh ding hi na ci hi. Mi khatpeuh in hih leitung khempeuh a ngah hangin a nuntakna bulpi suplawh leh a phattuam lohna kician takin na gen hi.
Canaan thupha a kiciam minamte in kialpi nasiatsan laitakin antaw in a taina uh Egypt thupha hong khiatlah luat khak tak ciangun Egypt thupha pen Canaan gam ciam thupha na hilo ahih manin tua mun ah Israel mite kum 430 (Paikhiatna 12:40) piikpeek sung Egypt gam-ah peemta in a om hun sung uh kum 400 kiim bang sila suak uh a, Egypt mite bawlsiatna, simmawhna leh nengniamna thuak uh hi. Gam ciamna Canaan leitang zuanin Egypt gam a nusiat khit uh sehneh gam leh gamlak ah kum 40 a vakvai khit nungun kua teng lut zo cih zong lim takin ngaihsuthuai lai hi. Egypt thupha teel ding maw? Canaan (vantung gam) thupha ngah ding teel zaw ding maw?
Moses, Joshua leh Caleb si khin ta ahih manin amaute makaihna tawh tu-in Canaan ah lut theihna ding zia lampi om lo hi. Saltan'na panin hong hunkhia in hong makaih dingin Pasian' mi zat Moses leh Canaan gam lutna dingin hong makaih dingin Joshua leh Caleb bangbang hong mawk piang kik pak nawn lo ding uh hi. Bethsaida bual zong hong kimawk loklok nawn khol lo kha lai ding hi.
Jesuh in nungzuite lakah a kihel Thomas' kiangah, “Keimah in Lampi ka hi a, Thuman, leh Nuntakna zong ka hi hi. Kei hong suang loin Pa kiangah kuamah tung thei lo ding hi," (Johan 14:6) ci-in a dawn'na pen Canaan gam taktak lut theihna ding tawhtang (key) omsun ahi hi.
A gelh: Thang Khan Lian #ZUNs
Image may contain: sky and cloud, text that says "Jesus saith unto him, I am the way, the truth, and the life: no man cometh unto the Father, but by me. John 14:6"

FEIHSUBOOK MAH MANPHA A SA NGAUNGAU PHA DIAK LAI MINAMTE' NGEINA

 

FEIHSUBOOK MAH MANPHA A SA NGAUNGAU PHA DIAK LAI MINAMTE' NGEINA

∆ Thugen or kikhawm le'ng video or maan zaih loh kiphamawh. Tua bek hunsa zo loin FB ah post loh kiphamawh.
∆ Thungen le'ng lah maan or video zaih loh kiphamawh. Hunsa zo loin FB ah loh kiphamawh in post ziahziah. FB kiangah thungen khawng peuh kitam mahmah lai bilbel hi.
∆ Thanksgiving Day zang le'ng maan or video zaih loh kiphamawh. Hunsa nai loin FB ah post loh kiphamawh. FB tungah lungdamna a lim koh zaw peuh kitam.
∆ I ngeina pawl bawl le'ng maan or video zaih loh kiphamawh. Hunsa nai loin FB ah post loh kiphamawh.
∆ Ngeina leh minam vai tawh kisai pawi bawl le'ng lah zune ankham in kilai loh phamawh a sa kitam mahmah lai. Kihon lai ngeingai bek hunsa zo loin maan or video zaih loh kiphamawh. Tua bek tawh lungkim zo nai loin FB sungah khahkhiat leh kizelh mang gawpsak (viral) loh kiphamawh a sa kitam mahmah lai hi.
∆ Restaurant ah anne or coffee dawn le'ng maan or video zaih loh kiphamawh. Tua bek hunsa zo loin FB sungah post loh kiphamawh.
∆ Cina luna zek pian leh FB koh masak loh kiphamawh a sa kitam lai bilbel hi. Cimawh kisak pian ciangin FB koh masak loh kiphamawh a sa kitam mahmah lai.
∆ Khuazin gamvak khia zek le'ng maan or video kizaih loh kiphamawh. Tua bek hunsa nai loin FB ah post loh kiphamawh a sa kitam mahmah lai hi.
∆ Sago le'ng sagawh laitak maan or video zaih loh kiphamawh sa teitei. Tua bek hunsa loin minam dangte in a kih mahmah a ek bawm (a ngoi or gilzang or gilpi) i zut ngaungau laitak leh i sawt buahbuah laitak khawng peuh maan or video zaih in post loh kiphamawh a sasa lai khawng kitam mahmah bilbel hi.
∆ Thusuak ngah leh FB tung panin tangko khia ziahziah. Upmawh, phuahtawm leh a bul a bal kitheilo pi-a thuthang kamdawn (rumours) leh zuau bulomtang tangkopihna leh mi dangte FB sungah hopsawn (sharing) loh phamawh a kisa kitam mahmah lai hi. Sia nengnengte peuh na hatah leh suuksia zawsop lai dep uh hi.
∆ Ihmu le lah lup kawmin a hi viavua, hi lela sa-in i om laitak peuh maan or video kizaih loh kiphamawh. Tua bek tawh hunsa zo loin FB sungah shared loh phamawh a sa peuh ki-om hi.
∆ A sawt ciang i zunthak laitak leh i dailen laitak khawng peuh post vet lai le'ng i lungkimna bukim zo pan leh kilawm.
Ai bang a le?
@ ZUNs Ciamnuih correspondent
Image may contain: one or more people

Wednesday, 25 November 2020

UPNA LAMSANG AH A HAHKAT PHA DIAK KINEIH KITAM SEMSEM

 

UPNA LAMSANG AH A HAHKAT PHA DIAK KINEIH KITAM SEMSEM

"Mi' khut tawh gulma ding a hanciam thu upna ah thu upna lamsang ah a hahkat pha diak kineih kitam semsem hi," cih thulu zangin article sau lo kong gelh masak pen ka gennop telcian lopi-in a zadah kitam mahmah hi. Thu i gen leh gelh ciangin a kimot gengen hilo a, a deihna leh khiatna lim takin ngaihsut ding deihna in i gen/gelh hi zaw hi. I deihna leh thu om zia leh upadi (constiution) paizia telcian lopi leh i gennop a deihna bulpi ngaihsun masa lopi-in, "Khristian langpang hi, makaite leh minam langpang hi," peuh ci-in hong kitang ngawh niloh den keei hi. Zo suante sungah upate in, "Thuman gen leh sazang kap," a cih uh kibang lai ahih manin vaisah lai mahmah hi.
Leitung pen vantung hilo a, Kingdom of Man pen Kingdom of Heaven hilo ahih manin thu paizia leh a ngeina zia khat na om den a, vantung gam ki-ukna bangin ei gen lulu bangin leitung ah ki-uk theih ding hi nai lo hi. Constitution langpangin vompi halung vei bangin i kitomtom keei hangin ei deihna bangbangin na khempeuh taalkaih gawp theih ding zong hi beek lo hi. Ei tungah hong kibawl ding i deih lohte mi dangte tungah va bawlna (sawm niloh den keei) pen gitlohna lak panin a suuksia penpen ahih manin Pasian' deihna hi beek loin a langpan'na hi zawsop hi. Tua ahih manin Topa Jesuh in zong, "Tua ahih manin note tungah hong kibawl ding na deih bangun mi dangte tungah na bawl un. Moses Thukhamte leh kamsangte' thuhilhnate pen hih mah a deihna ahi hi," ci-in Matthai 7:12 sungah na gen hi.
Gentehna dingin, na cih bangin majority Buddhist gam ahi Zomite tampi tak i teen'na Myanmar leh gambeel in i omna Malaysia gamte mah bangin India gam-ah zong 2020 in World Population Review in a genna ah, India milip 1.38 crore (leitung bup milip 17.7%) om lak panin Hinduism 80%, Islam 13%, Christians 2.3%, Sikhs 1.9%, Buddhists 0.8% leh Jains 0.4% om hi ci hi. Hindu biakna zui a tam pen ahih hangun amau tamna majoritarianism or populism policy zangin Hindu biakna laaptohna dingin biakna dangte suk leh a nawk theihna dingun Indian Constitution in phal lo a, right nei lo uh hi.
Tua bang hi nai-in thuneihna a ngahna ding uh leh a thuneihna huzap uh a kizelhsakna ding uh a ngimna un BJP makaih Modi government in Hindutva ideology ultungsakin politics ah biakna galhiam dingin nak zat mahmah uh a, sanginnte ah Yoga leh Sanscrit lai sin ding, leh universal civil code kibang khat zat ding, Hindu panin biakna dangte zui-in a suakte Hindu ah kaihlut kikna dingin Ghar Wapsi (Home Coming) cihte leh kupi' sanginn leh university leh court judges dingin Hindu conservatives vive guanglut uang bawl mahmah uh hi. UP state sungah Hindute in a Ram pasian uh a pian'na mun dingin a upmawhna uh (mythology tangthu pansanin) Ayodhya khuapi ah Muslim mosque a kisuksiatna mun teekteek ah Hindute' adingin Barbri Temple lam kik theihna dingin Supreme Cort in phalna pia miau mawk hi. Tua bang peuhin vote zonna in thuneihna (political power) ngahna dingin poliics ah biakna meetbawlna hi a, gam cidamna ding leh biakna laptohna dingin hoih loin lauhuai mahmah hi.
Tua bek hi loin Gau Mata a cih uh pibawlin a pasian uh bawng' nuntakna humbitna ding ngimna in bawng gote dan (penalty) piakna dingin amau ukna states-te ah dam sung thongkiat theihna ding thukham bawl uh a, bawng gawh kham uh hi. Cow vigilantes a kici conservative Hindute in gawh ding ahi lo bawng kaite, a freezer sungah bawngsa koih dingin a upmawh mi peuh a thah uh leh vuak liam gawp uh tam mahmah ta hi. Love Jihad kici policy zangin Hindu numei/pasal minam dangte tawh kiteng leh kingaite a kivua, a kikhen (aana tawh) leh a kithat tampi om ta hi.
Hih bangin Hindu biakna ultungsakna tawh biakna dangte ngaihsutna thuakzawhna nei vet lohna (religious bigotry) a khauh semsem leh conservative party ahi BJP hatsak semsem hi. America ah Trump leh Republican party sung leh conservative evangelicals sokbong pawl khatte ngaihsutna zong tua dan mah ahi hi. Politics ah hih bang ngaihsutna pen "populism" kici a, biakna vai-ah "religoius bigotry or fundamentalism or extremism" kici a, Talibanisation of politics ah Taliban regime ngeina, ISIS Caliphate nuai-ah ki-uk zia leh ngeina hi. Conservative ideologies kici limlim pen mun khempeuh ah ngongtatna tawh kizui a, biakna leh ngongtatna gawmkhawmin minam neute su-in nawkna, nengniamna leh bawlsiatna tawh kituah ngekngek den hi.
India gam-a sanginnte (eduational institutions) ah Hindu biakna tangthu kisinsak nai lo napi-in physical leh mind exercise namkhat ahi Yoga leh literature hausa leh upa mahmah Sanskrit lai naupangte a Modi' BJP government hun panin a kisinsak pen, "Christian biakna tawh kituak lo hi," ci-in a phun masa leh zadah masa in social media sungah article saupipi a gelh kua dang hi loin Zomi sunga conservative evangelicals leh biakna Siate mah hi zawsop zel hi. Farisaite bangin kineihkhemna leh kilim bawlna (hypocrisy) hih zah valin nasia lo hi. Topa Jesuh in, "Amaute in mi dangte tungah vangik mahmah suanin khihcip uh a, ahi zongin tua van a puakpih dingin a khutmeno khat nangawn uh a tangsak nuam kei uh hi. Amaute in a sepna khempeuh uh mite' muhtheih dingin a hih se uh hi..." ci-in Matthai 23:4-5 sungah amah a lehhek Farisai leh Thukham hilh siate ngeina hi a, mi dangte zuih ding bekin thu genin, mi dangte tungah vangik a suan thei bek mihoih a kineihkhemte ngeina hi zaw hi.
Ei Zo suante zong Kawlgam leh Muslim majority teen'na Malaysia gam-ah a teeng leh a bel kitam mahmah hi. Kumpi uliante, gam makaite leh political party khatpeuh in Buddhist leh Islam biakna thute sanginn khempeuh ah sangnaupangte pattah dingin thukhun hong bawlin hong tangkopih om leh a zadah leh langpang masa pen ding, tangtel sihsan a bang masa pen ding, vompi halung vei bangin a kitomtom masa pen ding kua dang hi loin Khristian thu upna ah a hahkat pha diak kineihte mah hi zawsop hi.
Sanginn pen biakna thu sangnaupangte sinsanna ding mun hilo a, theology institution hi loin secular institution hi zaw ahih manin leitung vai pilna tuamtuamte history, geography, science, grammar, math, economics, political science etc sinna ding mun hi zaw hi. I tu i tate tungah biakna thu i pattah nop leh a hoihpen nu leh pate tung panin gamtatna leh kampauna tawh lahkhiatna hi masa a, inn sungah a neu cil panin naupangte pattah kipat kisam hi. LST sungah, "Naupang khat a neu lai-in lampi man tawnsak lecin a teek dongin lampial nawn lo ding hi," ci-in Paunak 22:6 ah na gen a, kei gen hi loin LST in a gen hi zaw hi.
Sunday School leh biakinn leh crusade tuamtuam sim zawh loh i neihte pen biakna thu kipattah ding munte hi. A kicing zaw i lunggulh beh leh theological college tam mahmah a, i biakna Siate zong va naih theih den lai hi. Khristian biakna thu a sin nuamte leh thei nuamte adingin hawmthawh huai het lo hi. Tua bek hi loin mikim in biakna thu sin theihna dingin Lai Siangtho bu leh smart phone kinei tek pian ta hi. Sanginn pen biakna thu sinna leh kipattahna ding mun hi, ci-in a mittaw sialkhau let teta mite pen biakna thu lamsang tate pattah ding a awlmawh lo teng hi zaw bek a, thu um hi napi-in thu zui lo teng hi zawsop hi.
Biakna i cih pen ei up leh deih ahih kei leh ut thu tawh i teel (free will or free choice) hi zaw a, eimah leh Pasian kizopna ding leh i kha aa ding ahi hi. Biakna suahtakna (right to freedom of religion) a omna gam khempeuh ah biakna i up leh san' penpen zuih theihna ding right kinei ciat a, ei biakna dangte zuihsak ding ngimna tawh i taalkaih theihna dingin right kinei dihdih lo hi. Zumkong mangkong tun' theihna ahih banah thongkiat lawh theihna na hi zawsop hi.
American Constitution of First Amendment sungah, "... everyone in the United States has the right to practice his or her own religion, or no religion at all.." ci-in a ut peuhin a biakna uh a zuih theihna ding, biakna a um lo khatpeuh in a zuih loh theihna dingin Bill of Rights sawmte sungah khatin December 15, 1791 in na kipsak a, US Congress in biakna khatpeuh laptohna dingin thukham (legislation) a bawl ding na kham bikbek hi. Biakna bulphuh i gam ki-ukna (theocratic state) hi loin British political thinker John Locke leh Age of Enlightment hun in liberal thinkers mite liberal ideologies bulphuh in England gam-ah Anglican Church biakna ultungsak kumpite ukna thuaklah in america ah a tai Puritans a kicite satsa gam leh constitution kician a zui gam hi.
Tua banah American Constitution sunga Establishment Clause sungah, sanginnte pen siah piate sum tawh a kidingsak ahih manin biakna thu pattahna mun dingin kizang thei lo ding a, sanginn ah biakna thu a sinsakte federal in huhna (feradal aid - sum) a piak khaktansak thei ding hi, na ci-in biakna khatpeuh laptoh tuam ding na phal lo bikbek hi. Biakna hangin leitung gam tuamtuamte kigalneihna piangte a pian lohna ding leh England gam-ah Anglican Church biakna bulphuh in kumpi ukna nuai-ah bawlsiatna a tuah bangun kuamah in a tuah loh ding a deihna hi.
Tua banah, Free Exercise Clause of the First Amendment sungah, nangma deihteelna biakpiak (worship) theihna ding leh nangma deihteelna tawh kituakin biak loh theihna ding ahih kei leh biakna khatpeuh zuih lohna dingin American citizens khempeuh tungah right na pia a, federal government in biakna (biakna zuih nop lohna) hangin kuamah gawtna pia thei lo ding hi, na ci hi. American politics i gen nop leh zong a gam ki-ukna dingin a bulphuh uh American Constitution limtakin kantel masa lopi-in eima conservative religious bigotry or extremism ideologies neihte tawh ut teng i phuahtawmin i deihkaih a, i taalkaih sawm hangin military junta hun lai-in Burma galkapte in constitution a ut hun bangin a laih ziauziau bangun laih ziau theihna gam hilo hi, cih zong i theih beek ding kilawm leh kisam hi.
Lai Siangtho sunga Golden Rule palsat niloh napi-in biakna hakhat diak kineih khawlsan ta ni. 🙏
Thang Khan Lian #ZUNs reports
Image may contain: text that says "DEN RULE "So in everything, do do unto others what you would have them do unto you." ~Matthew 7:12 "Do unto others as you would have them do unto you." ~Luke 6:31"

ETHNIC AHIH KEI LEH TRIBE LEH MINAM (NATION) A KIBATLOHNA THEI LOPI-IN BUAI LOH DING TENG BANG TAN VEI BUAIPIH SAWM I HI HIAM?

 

ETHNIC AHIH KEI LEH TRIBE LEH MINAM (NATION) A KIBATLOHNA THEI LOPI-IN BUAI LOH DING TENG BANG TAN VEI BUAIPIH SAWM I HI HIAM?

Minam vai a vei pha diak tuam se bangin a kingaihsun mi pawl khatte in media group tuamtuamte ah code khat bek tawh Zomi ci-in kiciamteh (recognized) le'ng kipumkhatna leh khantohna a pian'sak banah leitung bup in Zomite hong thei pah ding hi ci-in minam khat a pian' theihna dingin namke/nambing ethnic or tribe) ciamtehna min tuamtuam omte a kisapna ngaihsun lo liangin phiatmang dingin ngaihsutna nei om hi. Inn khat belh tak leh buk theihna ding a suah theihna dingin a kip leh a muanhuai ding deih napi-in khuam tampi kisamte zang loin inn sutpi khat bek tawh inn lam ding ngaihsutna tawh hong kibang pian hi.

Tua bangin minam vai itna leh veina pen minam itna nam tampi lakah khat ahih tei sam hangin a khengval a khauhpai (extreme) political vision, a kawcik minam leh gam itna (narrow nationalism) neite leh ngaihsutna hoih mahmah bang tei sam napi a piang thei lo ding ngaihsutna (Utopian view) hi. Zomi sunga Khristian pawlpi sim zawh loh teng pawl khatin kigawm ni, cih ngaihsutna leh code khatin kigawm ni cih ngaihsutna a kilamdan'na om lua ka sa kei mai hi.

Israel mi a kicite zong tribes 12 pha napi-un minam khatin a kipumphat nop uh ciangin kipumkhat lah tuan lo uh. Minam khat kipumkhat theihna dingin leitungah minam kuamah in ethnic recognition na ngen ngei lo hi. Code khat ah kigawm ding cih bel fascism ngaihsutna vai tawh kibang a sa zaw pian pawl ka hih banah democrat values leh federalism i gengen pong hangin i thugen leh i ngimna leh sawmnate kikeel ki ngatin kitukalh ka sa hi. Political party khat bek nei le'ng kipumphatna piang ding hi cih Utopian political vision leh code khat bek neih ding cih kibang linlian hi.

India ah Zosuante tribes tuamtuam in recognized in a om hangin namke (tribes) kua Zomi Council in kigawm a, gal leh sa a kituah zel hangin Pasian' huhna leh makaihna tawh kibit zo lai sam buang a, Kawlgam sangin zong Zomi political movement leh revolution movement madawk baih zaw, khanglo baih zaw leh na thahat zaw pek bang den lai a, Zomi Council ah kipumkhatin a kigawm hangin tribe recognition om khinsa khat beek phiatmang kisam vet lo a, ZNC, ZORO, ZRO/ZRA cihte a pian'khiatna suak thei veve hi.

Code khat bek gengen pen khaici tuh lopi-in a khaici pokhia khinsa teng botkhiamang in, a gah at sawm BY FEIH khauhpai lua leh gol lua ngaihsutna tawh a kinaih banah singkung gol mahmah din' sak ding deih napi a kungno masasa phuk sawm in ngimna tawh kibang ka sa hi. Code khat hi le'ng kipumphatna piang ding, leitung bup in hong thei pah ding cih ngaihsutna pen kikhemna lianpen leh meekuang lui baih ding ngimna nei-in ngian bek hi. Tua banga kipumkhatna leh khan'tohna piang hanhan pah ding hileh Kawlgam-ah Zomi sunga dingin party khat omsun ZCD party kum 32 bang upa ta ahih manin leitung bup-a Zomite kipumkhatna penna leh khantohna pen Kawlgam Zomite teen'na sung teng hi pah ding a, immigrants in kuamah gamdang ah kha po masasa i lengkhiat kisam nawn het lo ding hi.

I etteh mahmah leh ciltui kai liangin genbel in i neih uh Israel minam sungah beh lutang ahih kei leh minam (tribe) 12 omte cik in kiphiatmang ngei a, a upa pen Reuben bek kihingkhawi in a dang 11te- Simeon, Levi, Judah, Dan, Naphtali, Gad, Asher, Issachar, Zebulun, Joseph leh Benjamin beh teng cik in golum uh a, a identity uh cik in phiatmangsak sawm ngei dihdih uh ahi hiam? United States of America gam-a milip kisimna (census) ah namke guk gol (major ethnic categories) - white, black, Asian, Amerindian/Alaska native, native Hawaiian/Pacific Islander, leh mixed ethnicity ci-in a kikhen teng American a kicih theihna dingun cik in mikangte (whites) ten namke dang nga teng phiatmang ding hi, ci-in cik in universal code zat ding na sawm dihdih ngei uh ahi hiam? America gam-ah FBI in domestic terrorism lauhuai pen in a ciamteh white supremacist extremist group Ku Klux Klan (KKK) kicite political ideologies bel tua dan tawh kinaih pian hi.

Leitung ah koi gam-ah minam khatin din' khawm theihna dingin pau leh ngeina kibang zaw diak ethnic groups or tribes dangdangte in a ethnic groups or tribes ciamtehna uh om khinsa teng phiatmang ngei dihdih uh hiam?
Buaipih ding teng buaipih sawm loin buai loh ding teng i buaipih sung teng i minam kalsuanna leh mainawt (national movement) zia tavai den in tama den ding a, lampial den ngitnget ding hi.

Buaipih dinga kisam masa diakte pen tangpi tangta phattuamna ding (social welfare), a kisam nate (infrastructure), ngeina leh gamtat zat tang dingte a piankhiatna, nate sinna, siamsinnate (institutions) hi masa zaw a, minam dangte neih bangin koi cih le'ng government panin tuinek siangtho kicing zaw mikim in a ngahna dingin sum laihkhia theih ding? Cidamna lamsang laptohna dingin koi danin panla le'ng kicidam zaw in, i healthcare system hoih zaw sak ding i hi hiam? Sanginn hoih zaw, khua cih in electricity supply kicing a ngahna ding, kattayya (bitumen) a kiphah lampi koici ngah theih ding? cihte buaipih masak hun hi zaw bek hi.

Sanginn hoih zaw leh sanginn om nai lohna munte ah sanginn lam behna dingin sum koi cih le'ng central government tung panin budget laihkhiat theih ding? Zato hoih zaw leh gol zaw, khua cih a koi cih le'ng zatui hawmna, zatui-zaha piak khiatna mun (dispensary) bawl theihna dingin budget koi cih le'ng ngah theih ding? Meitha (electricity) koi cih le'ng khua cih ah mikim in ngah thei ding? Khua leh khua kikawmtuahna baihlam zaw leh manlan' zawkna dingin kattaya (bitumen) tawh lampi koici bangin panla le'ng phah zo ding? Sangsia leh siavuan om lohna leh kicin' zawh lohna munte ah koi cih le'ng koih beh theih ding?

Khangham piteek, puteekte leh meigong tagahte adingin welfare scheme koi cih le'ng vaihawmsak theih ding a, government tungah budget koi cih le'ng laih khiat thei ding? Laisiamna pha zah (literacy rate) khan'sakna dingin koici bangin panla le'ng Zomi literacy rate kikhangsak thei-in, minam dangte tungah i len' theihna dingin pilna siamna sinna (education system) kicih le'ng vaihawm zo ding? cih khawng minam it makai leh minam party i kicih nop leh i buaipih masak leh ngaihsut masak ding a hun hi zaw ta hi.

Inn kip leh inn kiling thei lo ding khat bawl ding lunggulh mahmah in, tua bang inn i lamna dingin inn khuam tampi phut masa lopi-in a khuam omsa teng botkhia leh sattuk masa phot in, inn sutpi ding khat leh nih bek phut geugau in inn lam mawk le'ng i inn lam a kip zo tam? Huihpi, guahpi in tua inn khuam gina nei lo khuampi khat bekah kinga-in a kilam inn mut leh a kip zo zen tam?

Minam (nation) khat a pian' theihna dingin namke tuamtuam (several ethnic groups) a kingakna leh a sual (foundation) dingin a om masak kisam hi. I teen'na government in ethnic groups kician khatin hong ciamtehna (officially recognized) code om khinsa leh tribe recognition om khinsa teng phiatmang mawk le'ng bang tawh minam (nation) bawl sawm dihdih i hi hiam? Papi khatin a suan leh a tate kipumkhatna leh hatna ding deih lua liangin a tapa gol pen cih loh a dang teng biakna piakna (sacrifice) dingin a min uh phiatmangin golum khin mawk leh a suan leh khakte a thahat zo ngei zen tam?

Minam kipumkhatna (unification) ding, thahatsakna (empowerment) ding leh laptoh ahih kei leh khantohsak (to uplift or development) theihna dingin gam leh minam makaite in tangpi tangtate deidantuam kuamah nei sese loin mikim (a zawng a hau, khuapi leh khuata a tengte) phattuamna dingin na hoih hong sem peuh le-uh minam sungah kipumkhatna, thahatna ding leh khantohna piangsak peelmawh ding hi zaw bek hi.

Minam vai makaite in a gen bek tawh otot sik hun hi loin muh theih sepkhiatna leh gamtatna (action) tawh nautangte a makaih a kisam hi zaw bek hi. Tangpi tangta noptuamna ngahna ding leh hamphatna ngahna dingin makaite in makaih lai teng uh a nung uh kizui-in minam kipumkhatna thahatsak semsem hi zaw hi. I minam pen Zomi hi a, i sisan lum a luan' lai teng leh khangsawnte a pian' lai teng i pau, i lai leh i ngeina zuun in i humbit lai teng a mangthang ngei ding hilo hi.

✍️ Thang Khan Lian #ZUNs
Image may contain: 1 person, text that says "William Wallace Now tell me, what does that mean to be noble? Your title gives you claim to the throne of our country, but men don' follow titles they follow courage. Now our people know you. Noble, and common, they respect you. And if you would just lead them to freedom, they follow you And so would AZQUOTES"