Friday, 2 October 2020

KHUA DO PAWI ZAT ZIA

KHUA DO PAWI ZAT ZIA

Thu masa: Tedim gam sungah Khuado a kizat ciat hangin, lasak a kipan gamtatnate kibang kim lo hi. Bang hang hiam cih leh, omna mun kikhat lo ahih mah bangin i omna mun tawh kituakin gam min, khua min, lui minte tampi-in phuisam, lasak leh gamtatna ah kizang ciat hi. A kibang lo nengneng a om hangin, Khua do ngeina kician om lo hi ci-a ngaihsut ding hilo hi. Khua do thu i gen a kibat kim lohna zong a thupitna mahmahna hi zaw hi ci-in ngaihsut ciat ding ka deih hi.
Khua do pawi i cih pen Zomite pawi neih thupi pen leh lim zat pen ahi hi. Hih pawi pen tuuk an lak khit ciangin kibawl hi. Khua do pawi bawl hun leh Vaite pawipi “Diwali Puja” leh Kawlte pawipi “Mithun Puai” bawl hun kituak a, Khua do pawi i bawl zia tawh kibat mahmahna nei-in mei kide tek hi. Kawl leh Vai ten “Khuaimeivak” de-in, Zomite in “Meilah” i de hi. Hih panin Zomite pen minampite mah banga ngeina zia leh tong kician a nei i hih lam kilang mahmah hi.
Tua banga ngeina zia leh tong kician a nei minam picing kihi napi-in, minam picing hong hi sak i minam pawipi Khua do i neihna natawm a thei lo tampi ki-om ding hi. Minam pau, lai, ngeina, pawi leh khanglui vante kician a nei lote minam picing kici thei lo ahih manin a it lo, a kem lo, a puah lote minam khangto suak ngei lo hi.
1. A khiatna: Khua cih in khiatna a nam tuamtuam nei hi. Pasian genna –in “Khuavak” kizangin, Dawite genna in “Khuazing” kizang hi. “DO” i cih in zong khiatna nam tuamtuam mah nei-in, a sia lam leh a hoih lamin kizang khawm thei hi. I it i ngaih hong zin, hong lengla a om ciangin zin do, lengla do ci-in “Do” zatna mun ah om mah bangin, hong bawlsia thei dawi leh galte i sim ciangin zong “Do” ci-in zatna mun mah om veve hi. Zomite in “PAWI” i cih pen Mikangte in “Festival/feast,” ci-in, Vaite in “PUJA” ci-in, Kawlte in Puai na ci uh a, Luhseite in “Kut” na ci uh hi.
Tua panin Khua do pawi pen thupha hong guan' Pasian dona, lungdam kohna leh thupha ngetna pawi hi-in, a langkhat lamah hong bawlsia thei dawi leh kaute lak pan kisiansuahna dinga dawi leh kaute hawlkhia a dona pawi hi hi.
2. Kipatna: Khua do pawi i neih zawh kum za guk (600) peuhmah sawt khin dingin ki-um hi. Khua do pawi pen khang thak ngeina zui-in Manipur gamah Tedim Chin Cultural Club makaihna tawh October 11, 1969 kumin Tangnuam khua-ah zat kipanin, Mizoram ah Zomi Society makaihna tawh November 12, 1994 kumin Sairang, Tlawnglui ah kizang hi. Tuipi galkai Zomi ten Singapore Zomi Innkuante makaihna tawh 1995 kum panin Singapore khuapi-ah “Leitung Bup Zomi Khua do pawi” min vawhin zat hong kipan to-in, tu ciangin leitung bup-ah Zomite omna peuhmah ah kizang kawikawi ta hi.
3. A zat hun: Khua do pawi in “NI” nei loin a hun bek nei hi. Ahi zongin a hun kum simin September leh October kha sung hi hamtang hi. Bang hang hiam cih leh Khua do pawi in tuk hun an lak khit ciangin a kibawl hi a, kum khat leh kum khat khua khat leh khua khat an lak hun a kituah lianlian theih loh banah khua sungah mipite om kim hun ding tawh kigeelin a kibawl ahih manin a ni kiciang tan lian thei lo hi. Ahi zongin Khua do ni ding leh vai khempeuh tangpi tawh kisai ahih manin hausa leh upate in a geel loh phamawh hi. Upate in a tunga i gen Kha sungin ni khat seh phot uh hi. Bang hang cih leh khualzin gamvakte tua sungin hong tungkim theih leh cih deihna ahi hi.
Lam khat panin Aizawl dan khawngah khuapite ah Khua do pawi ni ding kician khat seh a kipsak pen a kilawm lahna om tuan lo ding hi. Bang hang hiam cih leh Khamtung nuntak ngeina danin an lak cih bangin om lo hi. Tua ahih mah bangin Mizoram ah Zomi Culture Society in 1998 kum panin Khua do ni dingin September 25 ni sehin kipsak hi. Manipur Zomite in bel October 2 ni seh uh hi. Bang hang hiam cih leh October ni 2 ni pen India makaipipa Mahama Gandhi pianni phawkna ni holiday hi-in mi kimin hun awng a neih ni khat ahih man ahi hi. Ni khat ni ciangin Zomite in a ni kituakin Khua do pawi a zat ni uh hong tung lai dingin ka um hi.
Khua do pawi pen i Zomite pawi thupi pen leh lim zat pen ahih mah bangin hihna, ngimna deihna tuamtuam tawh a kidim, a nuai-a bangin thukham tampi nei hi. Kum khen Pawi: Zolai simbu sungah “K - Khua do pawi kum khen pawi” ci-in a kisin mah bangin Khua do pawi in Zomite kum khenna hunpi khat ahi hi. Hih a kitelna dingin khanglui ten “la i cihin thu hi,” a cih bangin Khua do pawi ah kisa la dawng khat en lai lehang:
"Kum kikhen e sawlkha dang e,
ziin in a vang khua zong hen aw,
Ziin in a vang khua zong hen aw,
Sian sung tui bang siang heh aw.
Tukawl tawi kum khua i khen a,
Ningzu khum lai aisa aw e,
Ningzu khem lai aisa aw e,
khan kum sawt ciam lai le'ng e".
Hih la in Khua do pawi pen Zo kum leu leh Kum thak khenna ahih lam kician sak mahmah hi. Tu hun ciangin Mikang hun khen zia Gregorian calendar zui-in kum lui beina December 31 ni leh kum thak kaina January ni 1 ni dan i zuih zenzen hang Zo kum lui leh kum thak khenna ni Khua do ahi hi.
4. An lak Pawi: Khua do pawi pen an lak pawi zong kici thei hi. Bang hang hiam cih leh Khuado pawi in tuuk an lak khit bek ciangin a kibawl leh tua an thak, khai thakte muang-a a kibawl hi a, kum khat sung tawntung i khawh i ciin nate panin hong piang thupha khai leh an tuamtuam aihna leh tuate hong pia, hong siam Pasian tungah lungdam koh ni leh hong tung ding kum thak ahi vangphatna leh inn ma, lo ma a hoihna dingin a kizang pawi ahi hi.
5. Khuai lak Pawi: Khua do pawi ciangin a minthang mahmah khat pen khuai lakna hi. Khua do khuai lak i cih ciangin a kimawk lak hi loin, khuaibu (khuaipheng) panin hong tung ding kum, kum hoih ding maw, sia ding? kicidam ding maw, kina ding? cihte theihnopna a aisanna in a kizang ahi hi. Khuaibu leh a note om zia panin kum thak sungah maban ding kithei ci-in khangluite in na ngaihsun uh hi.
6. Meidet Pawi: Khua do pawi a kilawm sakpi pen meidetna hi hi. Khuado ni masa pen meilah lak ni-in kizangin “Meilah lak ni” a ci zong om hi. Hih meilahte pawi sung tawntung kilim zat mahmah hi. Dawi leh kaute dona (kaubetna meidetna) a kipan khawsiam Pasian a vaak tawh dona in zong a kizang, a kitaangsak, a kivaak zihziah ahih manin khuado in mei det pawi zong cih theih hi.
7. Siansuah Pawi: Khua do pawi pen siansuah pawi zong ahi hi. I pu i pate in mihingte a na sak, a sisak leh mihingte tunga tuahsiatna tuamtuam a tungsak pen dawi leh kaute ngawh uh hi. Tua dawi leh kaute tawh a tengkhawm hi dingin kingaihsun lai uh hi. Khua do cianga “Kaubetna” leh Meidetna in a ngimpi pen zong mihingte a bawlsia dawi leh kaute notkhia-a inn sung, khua sung, gam sung siansuah ahi hi.
8. Kigin' ni:
(a) Sagawhna: Khua do pen neihsa, khoisa, vulhsa teng tawh hih theih zahin kibawlin vok kigo pen hi. Zingsang vai kuan hun ciangin, lawm papite in a pawl pawlin vok go-in, ni thum sung a khom ding uh sit tuam pah uh hi. Sa semna ah sakuang nam nih omin, sasem papite in a vok khoite leh a langte tan ding tuak a khen ma-un amau teng khamkhop ding thuk masa uh hi. Tua pen Sakuang balnek kici hi. Vok vulhte leh a langte hawm pen sakuang hawm kici leuleu hi. Sagil bawl kawm, sa sem kawmin zu lupin, dawn kawmin tang ziahziah uh hi. Tua lai takin inn nupite in ah inn tek uh-ah tangsih ngan huan uh hi. Naupangte in khuang leh zam, daktal leh sialki tumin a sisate phawkna in mualte hah siang uh hi.
(b) Dai hawhna: Sate a min phetin a sin, a lung, a tuap leh a kalte themno khat tek eu khia-in sawm tangvalte in tua kum sunga misi a nei innkuanpihte puak uh hi. Hih sa sungkuate pen misite adingin a kikhoih tuam hi-in, sun lam ciangin nupite in zu khaihsa leh tangsih tawh tua sate kengin han-ah misite va lui uh hi. Hih pen dai hawh kici hi. A sisa a innkuanpihte luguh sathau zutzut in zu leh sa, tangsih tah uh a, tua pen si ansuah kici hi. Khua do pen a si leh a hingte kizopna tawpna, kikhakna hunin kingaihsun ahih manin khua do ciangin mi pawl khat lungleng khuangai-in kapkap mai uh a, la zong hih bangin Lian Do' la na sa khawm uh hi.
(i) Do na lingling, do na lingling e,
gual in kum khua do na ling ling e,
(ii) Gualin kum khua do na lingling e,
Do' han ah nau bang va kap ta'ng e.
(c) Ankuang umna: Dai hawh nupite inn hong tun kik masiah an kineksan thei lo hi. Nitak ankuang um dingin kikai khawm uh a, mi a kim tak teh papi a tal taak penin zu kam khat teepin, phihin phuisam hi. Tua khit ciangin a banbanin zu gual teep uh a, an kuang sa kuang um khawm uh hi. (hih in an nek thunget dan ahi hi). An nek khit ciangin i Zo ngeina bangin ki-it kingaihna, kideihsak zia lahna in sabak leh sangoi kibak khengkhangin gualnuam thei mahmah uh hi.
9. Kau betna: Khanglui i pu i pate hun lai-in misi a om ciangin a kha misi khua ah pai pah loin, innsung, innnuai, innkun leh sumtawng teng khawngah khua do masiah thamcip den dingin ngaihsun uh hi. Tua ahih manin misite a gil uh kial mahmah dingin ngaihsutna tawh misi a omte kawsah, an khai, lukhung ah cih bangin kilui hamtang hi. Khangluite in misite pen dawite peh hi, ci-in ngaihsun uh hi. Tua ahih manin khua do sung a gilna laina a om lohna dingin dawi leh kaute hawlkhia in kau kibeng hi.
An nekna a man khit uh ciangin kau betna dingin meilahte sau silselin lim takin tenin a lom a lomin kihencip hi. Kaubet ding ciangin kongsak leh kongkhangah meilah takna ding nahtang kuak kikoih masa phot hi. Hausapa inn ah pasal teng kikaikhawmin phot uh hi. Tua ciangin inn kiimin meilah de ciat uh hi. Tualteekpa (siampupa) in a thau lawnin kau bet hong kipan pah hi. Tualteekpa khit ciangin mi dangte in beng thei pan hi. Kaubet pen pasal tangzang khat peuhin khut langkhat lamah meilah lom det kawmin tu-ga, hei-ga leh singkhuah bawk khat peuh tawi-in innsung tawng panin inntung innnuai innkawm teng bansat in:
“Dawi hang kau hang aw, na zun na ek namsia, Na ni na kha cing ta, na zi na ta ten hong lametna sawt ta, Na inn na lo ah ciah, zuan in," ci-in hawkin kiko gamgam hi. Tua bangin innkawm teng ban satin inn kongbiang a tun ciangin a tu-ga dai pualam denna in, “A khebuuk, a ngaltak sat kha ing ei,” ci-in a meilah ken khen nih suahin, lom khat khang gawl-ah, lom khat sak gawl-ah a kuangsa-in siatin nusia hi. Hih pen dawite hong lut kik ngam nawn lohna ding ahi hi. Tua khaubengpa mi thumin zui in khat in khuang, khat in daktal leh khat in thau tawi hi. Kaubet kipat ding ciangin thau khat vei lawnin, inn kong biang a tun ciangin khat vei lawm kik hi. Inn khempeuhah kau a kibet lai takin tum theih tum mawh teng tum-in, thau lawnin ngeingai uh hi.
10. Mei detna: Inn khempeuhah kau betna a man khit ciangin sawm tangval tengin gua dawnah meilah siatin a desa-in khuang, zam leh dak tawh a hon in hausa pa inn tualah kisutuahin thum vei kimvial uh hi. A tunga i gen kau betna kammalte mah zangin kizui kawmin awng ngeingai kawmin kiko damdam uh hi. Tua panin tum theih teng khempeuh tum-in, a lawhsa kammal teng mah lo kik zelin khuatual (tualbiakna) ah pai-in thum vei mah kimvial leuleu uh hi. Hih pen dawi neng kau neng bang neng peuhmah om nawn kei hen a cihna uh ahi hi. Sawm tangvalte khua sung a hong lut kik uh ciangin meilah tum baang teng hong lutpih kik thei lo uh hi. Bang hang hiam cih leh, dawi nawhna lamah meilahte natawm nin bangin siangtho nawn lo dingin seh uh hi. Meilah tum bangte khuanawl singdawn, phungdawn peuhah siatin nusia uh hi.
Mun pawl khatah tua meilah a tum baang teng kaikhawm uh a, meiphual sat uh hi. A khu a tam theihtheihna dingin sawlbawk tawh khuh uh a, meikhu a paikhiatna ding a laizang mun khat vangsak uh hi. Tua mun panin meikhu hong zam khiat ciangin siampupa in,
SIM KUM pha hen na cih leh simah kai-in, Zokum pha hen na cih leh zo ah kai in, Khai gui kha gah kong ngetna hi, Zokum kong ngetna hi. Sim kum kong ngetna uh hi. Tang bem kong ngetna uh hi. Min bem kong ngetna uh hi. Cidam ludam, kong ngetna uh hi. Tusawn tasawn kong ngetna uh hi. Khawh pha, tau bulh pha kong ngetna uh hi. Gal manglu, sa manglu kong ngetna uh hi” ci-in phuisam hi. Meikhu pen khua sung lamah a kai leh khua sung kicidam ding hi, ci-in khanglui mite in upna nei uh hi.
11. Khuai lakna: Kau bet zawh lamna dian'na teng a man ciangin, a kihawisa khuaibu la dingin sawm tangvalte kuan uh hi. Tua khuaibu leh a note om zia panin kum thak sungah an leh tui kham leh kial, nat leh dam a kipan tuahsiat tuahphat ding kihilna in ngaihsunin aisanna in a kizang ahi hi. Tua hi a, khuai lakna pen kithupi seh mahmah hi. Khua do khuai lakte pen zu (khuaizu) a nei namte hi loin no a nei namte, mi a deh thei nam, sing tung ahih kei leh lei sunga a kai nam tunpi, leh ngaltun, ngalthen, khuaimul leh khuai thumte khuaibu kila pen hi.
Tua ciangin khuai lakna ah zat ding khuang khat, sial ki khat, daktal a kipua zo zahzah, zubeel peeng siasa beel khat, khuaisah zu a vekin phitbu a kibawl zahzah, naang lukhu kikeng hi. Zan puan ding leh a zing cianga kizepna ding puan a koihcingte zong pua uh hi. Khuai lakna a kikeng zu pen Khuaisah Zu kici hi. Zute pen Hausapa a kipan ham upate in beel khat ciat a sik uh, sawm tangval tengin zingsang lam-a a dawn, nitak lam-a a khiahkhoih uh zute hi.
Khuai omna mun a tun' uh ciangin khuai pen mei tawh kihal loin a pi teng khut tawh khat khatin manin ahih kei leh gua taitep tawh tepin that khin masa uh hi. Khuaipi teng a mat khit uh ciangin khuaibu pen a kua ahih leh to uh a, a pheng ahih leh phelkham uh hi. Khuaibu sungah a pheng dal sawm ciang bang pha thei hi. Tua khuaiphengte lak-a panin a hoih a limci pen leh a tak pen ciamteh uh hi. Tua bangin a ciaptehna a bawl khit uh ciangin khuainote tungah saphuklai bangin a pan dildel sungah dam takin hawk khia uh hi. Khuaino zawngkhal khempeuh zong pai khia-in, a etlawm lo khempeuh nul siang uh hi. Kum san'na dingin khuaibu a kisia lo dingin kang takin la khia uh a, nang lukhu sungah koih uh hi. Hih khuaibu la khiapa, tualteekpa in thuneihna a piakpa bek hi thei hi.
12. Khek leh ni: Hih ni pen Khua do ni nihna khekleh ni kici hi. Hih ni-in khuai tawh ai kisanin, nitakin ankuang sakuang ki-umkhawm leuleu hi. Zingsang khuavak tungin khuailate khuaibu tawh inn lam zuanin ciah uh a, khua sungah lut suak loin khuamual ah kinga-in khuaibu tangpi tangta muh theih dingin singkung tungah koih uh hi. Khuamual a khuailate nek ding dawn ding khua sung panin nungakte in an phel tunsa leh zu va puak uh a, khuai late in khua mual ah khuazaangpi kim ngakna in la tuamtuam khuai la, mual bawl la, khua mualpi la sa-in laamlaam uh hi. Khua zangpi a tun' kim khit ciangin zu kitulh, an kibakin nuamsa mahmah uh hi. Tua khit ciangin tualteekpa in khuaibu sangin khua sung lutpih uh hi.
13. Khuai tawh aisanna: Khawsung a tun' ciangin khuai tawipa mah masa-in khuaibu pen tual biakna mun lam manawhin kipaipih leuleu hi. Tua mun-a a na ngak upate in, “Sanno na hih leh na kik in, miim leh sawmtaang na hih leh hong lut in,” ci-in na kal uh a, tua leh khuai tawipa in, ”Sanpi sano hi kei ing, miim leh sawmtaang hi’ng” ci-in tua banga thum vei a kikalh a kidawn khit uh ciangin lutsak pan uh hi. (Sanpi sanno cih pen natpi nat neu cihna hi ). Tual ah a lut khit uh ciangin vial khat kimkot in hih bang in khuai la sa uh hi.
(i) Ngaltun e, ngalthen e, khuai aw e,
Ka lo pam a khuai aw e, sim ngalthen, zo ngalthen,
(ii) Nang in kum khua na thei a kong dong e,
ningzu a ken dong aisa a ke'n dong.
Tua khit ciangin khuaibu tualsuang tunga kicing mawngkung tungah koih uh hi. Khuaibu tungah khua lu lam, khua taw lam ngatin ciaptehna kibawl a, khuainote ban honsa-in koih uh hi. Tua khuaibu numei naupang leh nupi naupaite et kiphal lo hi. Nitak lam ciangin upate in khuaibu veel uh a, khuaibu sungah khuainote inn-a a khuhna a pan a na lam kik uh leh miimbem taangbem a lamlam hi, ci uh a, kum kik ciangin an kihau ding hi, ci-in ngaihsun uh hi. Khuaino a si peuh a na om leh kum kik sungah a si a mang om ding hi hang ci-in khuazang mite maban ding hilhkholhna bangin ngaihsun uh hi. Upate in khuaibu mel et panin sia leh pha leh, mipi lungnop theihna dingin “Khuai hoih hi” ci-in pulak pan uh hi.
Thukhupna: Zomite kum lui leh kum thak khenna, kum khat sung tawntung i sep i bawlnate ah thupha hong guan i biak Pasian kiangah lungdam kohna, mailam ading thupha ngetna, siatna hong tun' thei dawi leh kaute tawh i kipelhna ding leh ei mahmah ah i hoih lohnate tek panin i kisiansuahna ding hun thupi “Khua do Pawi” bawl pen Khristian ngeina leh Pasian deihna tawh kilehkalh lawmlawm lo hi, cih i phawk thak ding deihhuai mahmah hi.
Khangthakte in Khua do Pawi i zat ciangin, i pu i pate in i khanglui hun lai leh i Zo ngeina tawh kituakin a zat dan uh kizang thei nawn lo hi. I theih ding thupi-in ka ngaihsut pen Khua do Pawi i zat ciangin Khua do Pawi a khiatna leh a deihna ngaihsunin, tua leh i Khristian biakna leh tu hun tawh kituak in i omna mun tek tawh kituakin i zat ding kisam hi. Tu hun ciangin Zomite leitung mun tuamtuamah ki-om ta a, ngeina kician neite - minam kician i hih mah bangin i omna tekah i Zo pawite khahsuah loin kemcingin, i Zo ngeina ahi i Pawi thupi Khua do Pawi i thupit sak ding kisam hi.
A gelh: J. Thang Lian Pau (Zo Lawkta)
Laibu etkakte:
1. Ciimnuai Magazine 1994, Yangon
2. Khanglui Ngeina, Aizawl, 1999
3. Zolai Simbu (Tan IV), Tedim, 1997
4. Guite Khangthu, Kalemyo, 1986
5. Zolai Simbu Kum Sawmgiat Cin'na, Lamka, 1993
6. Zolawkta, Oct. 1999 Issue, Aizawl 



No comments:

Post a Comment