Thursday, 3 November 2022

𝐈 𝐌𝐈𝐍𝐀𝐌 𝐍𝐈-𝐈𝐍 𝐊𝐈𝐊𝐇𝐄𝐍𝐍𝐀 𝐋𝐄𝐇 𝐊𝐈𝐓𝐄𝐋𝐊𝐇𝐈𝐀𝐋𝐍𝐀 𝐃𝐈𝐍𝐆 𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐋𝐄𝐇 𝐙𝐔𝐀𝐔𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐒𝐔𝐔𝐓𝐒𝐔𝐔𝐓 𝐍𝐀𝐖𝐍 𝐊𝐄𝐈 𝐇𝐈

 𝐈 𝐌𝐈𝐍𝐀𝐌 𝐍𝐈-𝐈𝐍 𝐊𝐈𝐊𝐇𝐄𝐍𝐍𝐀 𝐋𝐄𝐇 𝐊𝐈𝐓𝐄𝐋𝐊𝐇𝐈𝐀𝐋𝐍𝐀 𝐃𝐈𝐍𝐆 𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐋𝐄𝐇 𝐙𝐔𝐀𝐔𝐓𝐇𝐔𝐓𝐄 𝐒𝐔𝐔𝐓𝐒𝐔𝐔𝐓 𝐍𝐀𝐖𝐍 𝐊𝐄𝐈 𝐇𝐈


April 5-9 Apil, 1995 in Khuasak ah ZBC General Secretary tutna i ngah zawh loh manin kinuaktai a, ZBC panin kilengkhia (breakaway) hi, cih a zaknop het lo thu ahih manin a valh hamsa thuman tom kim hi. Tangthu khum ahih loh hangin deihin deih kei ta le'ng phiatmang zawh loh tangthu leh thupiang ahih manin i tu i tate tungah thuman mah hilhin, maban ah hih bang hong vaihawm nawn lohna dingun warning or caution dinga hoih tangthu hi. Khris lutangin a nei pawlpi panin taikhiat pen ngaihsun thei le'ng a zumhuai mahmah thu na hi zaw a, i minam a thupit ni hi, ci-in kisialhpih lala ngam huai het lo hi.

A man takin ci le'ng, ZBC panin tapa taimang bangin taikhia-in, kum 24 sinsen tapa taimang bangin i vakthap zawh July 11, 2019 in Bissau, Bahamas ah Baptist World Alliance (BWA) in a kum 114 khawmpi neihna ah a 240 member dingin hong lutsak pen ciltui kai-in nul liangin kam zol leh mut siam thu tawh I HIHNA (IDENTITY) A THUPITNA suahsak zawh ding hi loin, I HIHNA A THULIMLOHNA leh MAIZUMHUAI NI hi zaw a, tapa taimang a ciahkik (ZBC, now CBC pawlpi kizopna bulpi mah) BWA ah va lehtai kikin hong lutsak kikna hi zaw bek hi.

Pa' inn sungah an leh tui kham piikpeekin a om kimlai pa' damlai buang pa' zaa deihin kitomin, inn panin a taikhia tapa ginalo a taimang tawh kibatna hong bang zawsop zaw hi. BWA leh ZBC kizom ahih manin ZBCM in BWA ah lut dingin a nget lai-in, "No na sanggamte uh om khin hi, no ut loin a taikhia khinsa bang hangin member hong ngen kik?" ci-in hong dotna pen ui in a luaksa a nek kik bangin no zong nek kik sawm nai vua? hong cihna tawh kibang pian zaw hi.

Pasian in leivui panin mihing bawl a, nuntakna hu sang sukin mihing suak hi. A bawlsa mite IDENTITY dingin a min ding uh phuahsak a, a thupha pia-in, “Ci pha-in tampi pha un la, leitung dimin zo un. Tuipi ngasate tung, leitungah a gamtang, a nungtate khempeuh tungah ukna nei ta un,” na ci hi (Pian. 1:28). Pasian in a bawlsa mihing leh ganhingte min ding Adam tungtawnin na phuahsak diudeu a, a pung ding, leitung a dim ding, ukna a nei dingin thupha hong piakte hi. Pasian in a bawlsa mite hong itna kibang ahih manin Pasian' min paulapin namdangte muhdah manin i hamsiat khak leh hong dawm het lo ding hi.

A min kibang lo pen kibang lo hi khin hi. Burmese govt. in officially recognized Chin ethnic groups 53 in hong ciamteh hangin i pau i ham, i lai a kibatloh lam naupang melmawl nangawnin zong thei khin lua zo ahih manin ZO MINAM NI hun khawngin va gen patpat kisam zalzal lo hi. I kibatna tampi a om banah Burmese govt. in lah minam khatin hong ciamteh, i biak Pasian lah a kibang, i thu up lah Christianity biakna, i pu i pate hunin i pianna leh i khankhiatna lah a kibang mah, leitungah i state neihsun lah a kibang mah etc etc cihte gen ding tampi om napi-in, Zo Minam Ni sese ei lungsim neu leh kawcik man lelin i kibatlohna ding bekbek zongin cilphuan kai nena liangin va gengen kisam het lo hi. A thupi zaw leh namtui zaw gen ding tam a, minam ni-in thugen dingin biakna sia hi loin minam vai kanin a sin, pilna siamna nei a kineih kiaukiau banah kilawm zaw hi. Minam vai khatpeuhah i biakna siate pen thugenna hun la ding hi loin thupha ngetsakna, hun apna leh khakna cihte amau tavuan hi zaw hi. A sin ngei lo, a kan ngei loh uh politics thu gen dinga kipiakhia zong hilo limlim uh hi.

Zomi cih ultungsak, deih pha diak, it pha diak kineih napi-in Zomi min tawh Khris sisan leh singlamteh phungah ZBC ah Hakha, Falam leh Tedim tuiphum upna zuite kipumkhat ding ut loin taikhia-in, Chin cih gal lian pen zahin ngaihsunin i dodo hangin i meetlawhpih ding bangmah om lo hi. Gimsak lel banah hun mawk beisakna leh a sanggamte lehdo ci-in mindaina lo buang i ngah ding thaman dang om lo hi.

Chin cih tua zahin zadah leh deih lo takpi i hih leh i matpongte ah Chin cih 914 Zomi tawh laih pah; gamdang zinna dingin visa leh passport i siauh ciangin 914 Zomi mah kici pah; UNHCR zum sungah zong Chin kici nawn loin 914 Zomi mah kici suk pah; Chin refugee min tawh gam nihna leh thumna a tung khempeuh zong ciahkikin 914 Zomi min mah tawh siauh kik ding vai siangtho pen zaw ding hi. Tua loin mihing buang sial bangin siksik leh neknek thuahin, ui bangin a luakkhiatsa a ne kik tawh I HIHNA a thulim lohna hong kibang den ding hi.

Chin cih tua zahin sih zakdahin deih lo i hih teta le zong kuamah kiokhamkham theih hilo hi. Tua ahih manin cikmah hunin ZO MINAM NI ci-in zang ni, cih thukimna leh kipsakna om ngei lo ahih manin Feb. 20 simin Chin National Day a kizangzang zong va zatpihpih nawn sese loin a Zo minam ni ding hun dang, a ni tuam dang khat sehin zat kipat hong kician zaw leh siangtho zaw vet kha ding hi. Christmas Day ni, Good Friday, Easter cih zong Zomi Christan Day, Zomi Good Friday, Zomi Easter cih khawngin i laih gawp loh ding thupi ve (Zomi cih mun tengah zat a sawm om hi phial le'ng kilawm).

12th February 1947 in Chin hausa (chiefs) or taangmi thum - Pu Hlur Hmung, Falam, Pu Thawng Za Khup, Tedim leh Pu Kio Mang, Hakha in Shan leh Kachin sung panin taangmite (representatives) in mualtung mite (ethnic minorities) leh Kawlte tawh kipawlin Britishte khut sung panin suahtakna do khawm ding leh Union of Burma gam khatah kigawmna dingin Panglong conference hun-ah thukimna letmat na thuh uh a, Panglong Agreement kici hi. Tu ni dong Feb. 12 ni kum simin UNION DAY ci-in Myanmar ah kizang a, Tatmadaw in pibawl pha diak sese hi.

Jan. 4, 1948 in Burma in suahtakna ngahin Union of Burma a pian' khit nungin Chin mite in NATIONAL DAY (Minam Ni) neih ding ngaihsutna hong om hi. Suahtak a kingah khit nungin 1947 Constitution of Burma nuai-ah Chin state ki-uk zia ding vai mawhpuakna la dingin Chin Special Division leh Chin Affairs Council kiphuankhia hi. Pu Vum Thu Maung' makaihna nuai-ah Chin Affair Council in Chin state sung ki-ukna - Hausa ukna (Chieftain rule) panin mipi deihna (Democratic rule) tawh a kilaih theihna ding hong ngaihsun pah uh hi.

Chin state ah Chin mite in bangci bang ki-ukna (administrative system) deih uh hiam cih thukankhiatna (enquiry) a nei dingin 4th February 1948 in Committee of Enquiry kiphuankhia hi. Tua bang hun lai takin central government in 19th – 22nd of February kikal dong Chin special Division capital Falam ah suahtakna ngah ni pawi khamna (independence celebration) neih dingin geelna na nei hi. Tua hunin Chin minister in Committee of Enquiry' tungah independence celebration hun Falam ah a kizat sungin hong paikhawmte tungah koici banga ki-ukna - hausa ukna maw ahih kei leh mipite deihna banga ukna deih zaw maw? cih thukanna (inquiry) na nei un, ci-in hilhna hoih (advise) pia hi.

12th February 1948 in Tedim subdivision sung Enquiry Committee in va vaan kawikawi-in va zin (toured) a, mipite' taangmite (people’s representatives) tung panin statement a piakte uh va kaikhawm hi. Hakha, Falam, Paletwa leh Sizang panin taangmite in zong amau statements tek pia uh hi. Hausate (Chiefs) in ukpite hun lai bangin siah kai zomin ki-ukna ngeina a om bang (status quo) mah zat suak ding a deih hangun mipite in hausa ki-ukna phiatmangin (abolish chieftain rule), mip deihna bangin ki-ukna (democratic system) leh Hausate leh khua-ah lutangte (Chiefs and Headmen) tungah huhna sum (compensation) piak ding thudonin nei lo uh hi.

Feb. 19, 1948 in independence celebration kipan a, Excellency the President of the Union of Burma, Sao Shwe Thaike in a pawi a kizat theihna dingin phalna pia hi. Mipi kimukhawmnate (mass meetings) a kineih banah thu tampi tak kamkupkhawmna nei uh hi. Falam conference hunin mass meeting a kineih hun sungin Falam khua-in Chinland sung mun tuamtuam panin zin (guests) 5,000 na do hi.

Tua hunin Deputy Commissioner of Chinland Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 ah Falam ah meetings neih hunin a paikhawm zin pha zah (guest figures) a ciamtehna ah hih bangin gelh hi: "Falam cia a pha khua-in hih bangin zin tampi a do pen tawm het lo hi," na ci hi. Pu Tuang Hmung in a official annual report of 1948 sungah Falam meeting hunin independence celebration a zat dingin central government in 21,000 Rupees hong pia hi, ci hi. Falam meeting hunin Paletwa leh Kanpetlet panin taangmite a kihel uh pen Chinland history adingin a masa penna hi. Paletwa khua panin Falam ah pawi siim dingin pasal khat a khe tawh kuan hi. Chinland sung mun khempeuh panin Falam ah hih hunin minam tuamtuam paikhawm uh ahih manin pupa ngeina panin a kiluah suk sawn ngeina leh pau leh ham tuamtuam a zang unau kikhenthangte pumkhat suahna hi. (reunion for scattered brothers and sisters who adopted different traditions, customs and spoke different dialects)

Falam meeting a ni nihna 20th Feb. 1948 ni-in Education, Health and Transportation in agenda luikhia a, a kingahlah leh a kilametna mah bangin hausa ki-ukna phiat ding vai agenda hong luikhia hi. Chin Hills ah hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding ngaihsutna luikhiatna a nei (moved by) Tedim panin Pu Thang Za Kai' genna Falam panin Pu Sum Mang leh Kanpalet panin Pu Htang Mawng in nungthuap (seconded) uh hi. Hih agenda kiluikhia hunin (motion) thukimpih loin a langpang tam lo na om ahih manin vote khiatna tawh khensat dingin pha sa uh hi.

Hausa ki-ukna phiatin democratic system tawh laih ding motion kipualut a langpang a om manin a meeting hunin chairman in vote khiatna tawh khensatna lak ding makaih a, vote kikhia sung panin 5,000 in thukim a, 17 votes in nialin langpang (against) uh hi. Falam meeting ah a paikhawm Zomi/Chin mite in Chin Hills ah modern democratic system of administration zat ding 5000-17 votes tawh thukimin kipsak uh hi.

Feb. 20 ni mahin a paikhawmte hencipna leh nan'na (restrain) bangmah om loin a ngaihsutnate uh a genkhiat theihna ding uh leh ki-uk kivaihawmna zia (administration system) ding amau deih bang tek teelna dingun vote khia thei uh ahih manin 20th of February ni pen Zomi/Chin mite adingin tangthu sungah a poimawh leh khiatna a nei ni (historic and meaningful day for the Chins) bek hi loin Chin Hills ki-uk zia ding mi a tam zawte in kituak takin democratic system a teel ni uh leh minam kipumkhatna ni (national solidarity and unity) ahi hi. Ni thupi ahih banah Chin state minam buppite' kipumkhat ni ahih manin neu seekin Zomi min tawh i sanggampih leh i Khristian mipihte mah i lehdo leh lang bawlna thu genna ding ni hilo hi.

A tawpna ah Committee of Enquiry in 30 Sept. 1948 in Chinland sung a vaanna ah muhna (findings) Cabinet of the Union of Burma tungah pia-in, hausate tungah hausa ki-ukna kiphiatna hangin huhna (granting pension) piak ding leh democratic administrative system tawh ki-ukna zat dingin a hoihsakpihna (recommendation) tawh pia khawm hi. Committee of Enquiry in a recommendation piak Cabinet in zong pha na sakpihin, hausate suplawhnate donghukna dingin huhna sum (compensation) pia hi.

Oct. 12, 1948 in 6th Plenary Session of the Union Parliament in British te'n Burma ah khamtung gam hong ukna uh Chin Hills Regulation of 1896 phiat a, Chin Affairs Council in a gelh (draft) “Chin Special Division Act” kici thukham (Act) thukimpih hi. (tu hunin hihte deih loin a Zogam Charter e, a Chinland Charter e, e e e tawh a buai lunglung pong a lehtat leh phengphi om) Pu Vum Thu Maung leh Chin leaders dangte nakpi takin hanciamin a panlaknate uh hangun hausa ki-ukna panin tu hun tawh a kituakin ki-ukna hong piangkhia thei hi.

1948 panin 1949 kikal sungin ki-ukzia kilaihna paizia ding (process of administrative changes) geelna leh hanciamna tawh Chin Affairs Council na buai suak hi. 1950s hunin Union of Burma gamah Chins mite pen minam tuam ngiat leh a poimawh (distinctive and important race) hi, cih ngaihsutna nei-in a hun neihte uh hih lamsangah hong hawmin zang uh hi. Zomi/Chin makaite (leaders) in Chin mite tungah kipumkhatna a kisapna thu a phawkkhiat ban uh-ah, leitungah minam a hoihna a tuam ngiat (unique race) neite hi hang, cih khua hong phawkkhia uh hi. Leitungah minam tuamtuamte in Minam Ni (National Day) a neih mah bangun Chin Affairs Council (CAC) in zong Chins mite in pawi-in a kham dingun National Day neih ding leh a kikhenthang mite pumkhat suahsak ngaihsutna hong nei uh hi.

Oct. 9, 1950 in Chin Affairs Council in a sagih vei kimuhna 7th Session meeting masa ni-in CHIN NATIONAL DAY i neih ding uh hi, cih a motion Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in hong luikhia a, a motion ah Chin National Day ni zat hun ding a ni seh ding cih ahi hi. Pu Vum Thu Maung in, "Ka ngimna a hang hamsa het lo (very simple reason) hi. Leitungah minam tampi takin minam ni nei uh ahih manin Chin mite in zong ei National Day i neih ding kisam hi. Hih vai tawh kisai ‘Commissioner Sithu U Thein Maung of Chin Special Division leh mi dangte tawh kapkupna ka neihpih khin zo a, Chin National Day ni ding a ni kibang lo thum ngaihsutna a om hangin koi pen teel zaw ding cih khensatna kila nai lo hi," ci hi.

• A ni masa pen Enquiry Commission panin Maymyo ah Chin delegate kisawl ni hi.

• A ni nihna pen 20th February 1948 in Falam ah independence celebration hunin meeting kinei a, Hausa ukna (Chieftain rules) kizangzang panin democratic administration tawh kilaih ni hi.

• A ni thumna pen 12th October 1948 in Chin Special Division Act tawh ki-ukna a kipatna dingin thukham a kibawl ni hi.

CHIN NATIONAL DAY neih ding leh a ni/hun ding seh ding vai a motion a pan Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in proposal a luikhiat khit Matupi panin Pu Sang Ning in nungthuap (seconded) pah hi. Tedim panin Captain Mang Tung Nung in a meeting Chairman Pu Lian Thum tung panin pauna ding hun ngenin a motion hunah thu gen hi.

Capt. Mang Tung Nung in hausate siah kaihna nuai-ah ki-ukna (chieftain system) phiatin modern democratic system tawh ki-ukna tawh laih dingin Falam ah Feb. 19-20 kikal mipite meeting neih hunin vote khiatna tawh a kikipsak ni, i.e. 20th of February 1948 pen Chin National Day dingin kilawm leh kituak pen hi, ci hi. Capt. Mang Tung Nung in '20th February 1948, 11:00am’ pen original motion ah guang lut ding hoih a sakpihna gen a (recommended a proposal) hi. Tua khitin a motion kizom to-in February 20 ni pen CHIN NATIONAL DAY hi, ci-in tangkokhiat dingin thukimna nei uh hi (resolution was passed to declare the 20th of February Chin National Day).

February 20 ni pen a taktakin Falam conference ah a paikhawm mite lak panin 5,000-17 votes tawh chieftain system phiatin, modern democratic system of administration zat leh zuih dingin democrtatic ngeina tawh i i pu i pate thukimna ni leh Chin Hills tangthu sungah tangthu ciamteh tham ni leh Chinland sung mun tuamtuamte - Paletwa, Kanpetlet, Tedim subdivision, Hakha, Falam, leh Siziang panin a paikhawm a kikhentang unaute kipumkhat ni, kituak takin amau khang leh khangsawnte ading khualna in ki-ukna hoih pen dingin a teel uh modern democratic system of administration zuih dingin khensat ni uh hi.

Chin National Day or Zokam in Zo Minam Ni i cihcih uh pen Khris sisan sungah innkuan leh unau khat, Burmese government in Chin ethnic groups 53 om, ci-in khatin a hong ciamteh minamte adingin ni thupi ni hi. Chin leh Zomi kibang lo hi, ci-in amau racism leh a kawcik minam itna (narrow nationalism), kamsiam muksiam leh kam zol zangin suksiatna ngimna kampau (rhetoric) zangte in hong suktuahna dingun thugenna piak ni-a zat dingin pammaih lua hi. Union of Burma in suahtakna a ngahna ding, hausa ki-ukna phiatin democratic system of administration tawh ki-ukna, leh hausa leh ukpite salmatna leh siahkaihna panin suahtakna taktak i ngah theihna dingin i pu i pate in sisan leh khua-ul luangin a leikhiat sa uh hi. (Kamsiatna leh angsung ding bek khualna hangin tu dong hih hamphatna Chiftainship system a kizatna India ah Zomite in kingah zo nai lo lailai hi)

Chin National Day cih ding leh tua banga zat dingin Oct. 9, 1950 in Honourable Chin Affairs Minister Pu Vum Thu Maung in a agenda puakin, Zomi sung panin Capt. Mang Tung Nung ngiatin a motion hunin a proposal a luikhiatna bangin a kikipsak resolution ahi hi. A mawkna in kingah hilo ahi lo ahih manin a ut bangin pheng pauna ding, Pasian kibang a bia, Christianity biakna kibang a zui, mel leh puam kibang, teen'na state kibang sungah tuan-a pu leh pate hun pek panin a teng khawmte hong sat vui nuamte thugenna hun pia-in otot sak ngam huai nawn lo hi. Khuasak, Tedim Township ah 1995 ni-in hong satkhamin, Zomi min mah zangin Myanmar leh US dongah Zomite a satkhap sawm behbehte nuam laite nungzui-in, i lampial behna dingin tentan kipiaksak hun dingin pammaih lua hi. Khuasak episode, 1995 thupiang zong suphuai, zumhuai leh mindaihuai lua khin zo hi. Minam neu (ethnic minoirity) a hi khinsate adingin zop huai nawn loin kiseek neu beh ngam huai nawn lo hi.

Minam Ni pen kipumkhat genna hun, i kibatna leh kinaihna tampi a omte suut khawmin lunggaih hun leh gen khawmna hunin zat huai zaw hi. I kibatlohna them nonote pholkhia-in, a beisa hunin khutkhialh bankhialhnate pholhkhia-in phu kilakna ding gengen hun leh meima om khinsa ah citui va nuh beh hun hilo hi. A liamna meima om laite a damsakna ding zatui nuh hun hi zaw hi.

By: Thang Khan Lian

Reference: Chin National Day, Tuesday, February 18, 2020, Chin World leh BNI Multimedia Group ah a kikhah Salai Van Cung Lian (UK) in a gelhna pan

https://www.facebook.com/ZomiGalkap/videos/645283613413499

No comments:

Post a Comment