Wednesday, 8 December 2021

I TELCIAN LOHPI I HAIPIH LUAT TEH NAWNGKAINA PIANGSAK ZAWSOP ZAW

 

I TELCIAN LOHPI I HAIPIH LUAT TEH NAWNGKAINA PIANGSAK ZAWSOP ZAW

Ei Zomite pen democracy, federalism leh politics cihte kilunglut leh kilim gen mahmah napi-in a khiatna a tel mel lo kitam bangin a kilehngatin a lehpai haihai kitam hi. Democracy, federalism leh politics kammal a khiatna i tel nai loh hang hiam hih kammalte a khiatna tawh kilehngatin tupna leh ngimna mun a lehlam ah i gam leh minam makaite in hong tonpih ahih manin Zomite i teen'na gam tekah mi dangte khut nuai-ah ki-omcip den a, democracy gamah number a tam leh zat siamte bekin panmun gina ngah uh ahih manin en i number zan dan i theih loh manin panmun limci leh gina kingah zo lo hi.
Democracy a cih kammal pen Greek pau "demos" (Greek city-state sungah a teng gam mi hihna a neite) leh "kratos" (rule or power) a cih kammal nih panin a kilasawin a kigawm khawm hi a, gam mi hihna neite ukna a cihna hi. Revolutionary army khat leh political party khat bek deihna tawh ki-ukcipna a cihna hi peuhmah loin tu hunin gam mi a tam zawte deihna bangin ki-ukna leh kivaihawmna a cihna hi. A tam zawte deihna loin ki-ukcipna pen dictator in gam a ukcipna gamte political model hi zaw hi.
Federalism a cih kammal pen Latin kammal/pau a nunung (late) "foedus" panin a kilasawn hi a, thukimna ahih kei leh kip takin a kigawm khawm = 'treaty', 'compact' or 'contract' a cihna hi. Foedus a cih kammal pen Latin kammal lui zaw "fides" panin a kilasawn hi a, muanna (mikang kaamal 'trust') a cihna hi. Tu hunin federalism kammal a khiatna leh zatna pen gam khatpeuh ah central or union government ah kipumkhatin i om hangin government level nih pha a, national government leh political subdivisions neu zaw (state government) in thukham (law) bawl theihna ding right nei hi.
Politics kici pen gam sung ki-ukna leh kivaihawmna (affairs of state) a genna ding bekin a kizang kammal hilo a, political parties leh ideologies tuamtuamte kam kituhin a kinialna (debates) mun hi. Parliament sung nangawn kine dek liangin kinialna pen politics kici hi. Ngaihsutna kibang lo teng thu kithuin kinialna tawh thuneihna (power) kituhna platform hi. Kithah, kimatna leh kivauna zatna ding platform hilo hi.
Politics a cih pen Greek kammal Πολιτικά or politiká ('affairs of the cities) a cihna hi a, group hi loin groups sungah thukhennsatna (decision) lakna, ahih kei leh mimal khat leh khat kikal ah khensatna lakna ahih kei leh resources or status kihawm dialdialna, a cihna hi. Mimal khat, party khat ahih kei leh army khat bekin aituam ding bek ngaihsutna tawh thuneihna a bup lakna hi, a cihna na hi peuhmah lo hi.
One-party system, one revolution army system zangin dictatorship regime nuai-ah ki-ukcipna gamte bangin ki-ukcip leh kihencipna pen democracy leh federalism tawh ki-ukna gam ngeina zia hilo hi. mi khat bek ahih kei leh group neuno khat bek i deihna tawh sila bangin ki-ukcipna leh hencipna (dictatorship) ahih kei military state kici hi. One-party system, one revolution army system zangin a mipihte rights teng hencipsakin ukcipna pen dictatorship regime model hi zaw hi.
Democracy, federalism leh politics cih kammalte a khiatna leh zat zia i kitel zawh lohna hangin kitelkhialhna leh kitot kiselna a piangpiang hi zaw bang hi. Hih kammalte a khiatna leh zatna a telcian zo mel nai lo gam leh minam it kineihin dictator bangin hong ukcip leh hencip den nuamte makai panmun i letsak niloh manin kipumkhatna sangin kikhenna, kitelsiamna sangin kitelkhialhna ding leh kithah kimatna a piangpiang hi zaw bang hi.
Democracy, federalism leh politics kammal khiatna i tel ma-in hihte kantel masa photin nawngkaina a piangsak ding lelin a phual sungah va kikausi phum henhan pah kei lehang kilemna leh daihna om zaw ding hi. Kilemna leh daihna a om ciang bekin kipumkhatna in hong nungzuih pan ding hi. Kipumkhatna hong om theih ciangin khantohna leh mainawtna in hong nungdelh lel ding hi.
A masa dingte masa sak loin a tawpna dingte i masa sak niloh manin buaina a piangpiang hi zaw hi. Sing dawnah thei min gah lo nuam napi-in a bul panin kah loin a tung panin i kah sawm niloh manun i political movement uh tu dong bangmah lawhcing loin muih den hi zaw hi.
Nang e leh democratic state deihin suakta takin na political leh democratic rights, leh human rights zang ziahziah nuam maw? Ahih kei leh sila bangin mi khat bek ahih kei leh group neuno khat bekin na nuntak sung tawntung sila bangin hong ukcik a, kol kubulh bangin om den ding koi ut zaw? A suakta a lungnuam hithiat mi ut maw? Ahih kei leh a a kihencip leh kolbulh den gimna a thuak den sila mah bang den nuam zaw maw?
✍ Thang Khan Lian #ZUNs reports 





No comments:

Post a Comment