AFGHANISTAN GAL: TALIBAN UKNA THAK NUAI-AH RUSSIA' GEELNA
Aug. 21: Taliban ten thakhat thu-in Aug. 15 ni-in Afghanistan gamah thuneihna a buluak khit nungun US leh European government-te in tu kal sungin a gam mite uh leh a beisa kum 20 sungin amau tawh kipawl Afghan mite hepkhiat leh puakkhiat ding tawh a buaipih henhan laitak uh leh a bitna ding uh patauhpih mahmah uh hi. Tua kawmkal ah, Russia in Talibante' thuneihna lakna hangin na patau mel het lo sese hi.
Gam khat leh khat kikal a nasem Russian diplomats mite in kabul khuapi-a mi thakte pen mi ngeina (normal guys) hi ci hithiat uh a, a beisa kum 20 hun lai sangin Kabul khuapi bit zaw hi, ci uh hi. President Vladimir Putin in Friday in, Taliban ten thuneihna a lakna uh vai a genna ah Russia in tua dingin na na kisem hi cih thuman hi, ci hi.
1980s hun lai-in kum sawm dektak Soviet Union (tu hunin Russia a kici) in Soviet-Afghan Friendship Treaty kici gam nihte kilawmtatna thukimna suai a kaih uh paulap in nei-in Soviet-backed Afghan President Mohammad Najibullah’ communist government lotkhiatna dingin US in galvan leh sum leh training tawh huhna a piakte mujahedeen or holy warriors (tu hunin Taliban leh Al-Qaeda kicite) zangin Najibullah' Afghanistan lotthal ding hu ci-in economic leh military huhna pia kici in 24 Dec. 1979 panin 15 Feb. 1989 dong Afghan War ah gal na do uh hi.
Cold War hun bek kuan ahih manin US leh Soviet in capitalism leh communism government a gup tuakna uh hangin a simtham in a kido denna uh a, Afghanistan ah thuneihna kituhte gup tuam nei tuak uh hi. 15 Feb. in Afghanistan gam panin Soviet galkapte na kidokkhia-in ciahsan uh ahih manin Soviet-Afghan war bei a, Soviet in Afghanistan gam a simna ah Russia galkap 15,000 kiim a suplawh khit nungin na nusiatsan hi.
TALIBANTE' ZAKNOP DING KAMMAL
Kabul khuapi-ah US leh nitumna gamte leh gamdang a tam zawte in a embassy uh a khakcip uh hangin Russia in, Kabul khuapi-ah ka diplomatic mission uh kihong lai hi, ci-in Taliban gam ukte zaknop ding a muakna kampau zang hi. Taliban ten Afghanistan ah thuneihna a lak khit uh nai 48 sungin Russian ambassador Dmitry Zhirnov in Taliban palai or taangmi (representative) kimuhpih a, ngongtatna ahih kei leh phu kilakkikna om hi, cih a teci ding muh ka nei kei hi, ci hi.
Russia' UN representative Vassily Nebenzia in kongzingte ah kum 20 sung sisan naisan kisuahna a bei khit nungin tangpi tangta zuih thukham ngeina (law and order) a om kik tawh kituakin Afghanistan gamah kilemkikna (national reconciliation) piang dingin maban ding mial loin vak hi, ci-in gen hi. Afghanistan gam-a President Putin' special envoy Zamir Kabulovb in, nitumna gamte in a ut bangbangun a pei zawh uh UEA gamah a tai President Ashraf Ghani' kumpi lui (old puppet government) sangin Taliban tawh thukimna a pian' theihna dingin kihona neih nuam zaw hi, ci hi.
Moscow in ex-Afghan President Ghani in thuneihna a let hunin hun tomno sung bek ngah hi. Tajikistan gamah President Ghani leh a senior kumpi uliante a tai lai un cars li leh helicopter khat dim sungah sum a hen a tahin pua-in tai uh hi, cih reports Ghani in zuau hi, ci-in nial hi.
KIZOPNA A HOIH ZAWKNA DINGIN RUSSIA IN GEELNA NEI
Russia in Afghanistan government leh gam uk thak Talibante 2003 kum in "terrorist group" ci-in a ciamteh ahih manin Taliban government government thak thukimpihin a san'na (recognised) dingin kingawh hehu sawm loin en hithiat lai hi. Ahi zongin Russia in Talibante a deih lohna leh lanpan'na thu a genna a aw nemsak hi, cih kilang khin zo hi. Russian state news agency Tass in tu kalin a beisa hunin Talibante a gen ciangin "terrorist" cih kammal a zat "radical' (kilaihna or kikheelna deih a deih pha diakte) cih kammal tawh laih hi.
Moscow in Afghanistan gamah ngongtatna a beina ding leh kilemna a om kik theihna dingin peace talks a zindona leh Taliban tawh kihona a neihna hun bang tan hiam kivei khin zo hi. Russia in terrorist in a ciamtehna sungah 2003 kum panin Talibante a kihel hangin 2018 kum panin Moscow ah kihona nei dingin Taliban group palaite (representatives) kihona ah kihel dingin kuan na kipan ta uh hi.
Nitumna gamte nungthuap Western-backed Afghan government in, Russia' presidential envoy Kabulov pen Taliban gum hi a, Moscow talks (kihonate) ah Afghan' official government a beisa kum thum hun panin kihelsak nuam lo hi, ci-in ngawh hi. Ahih hangin Kabulov in a ngawhna uh nialin, nitumna gamte nungthuap Afghan government lungkimlo uh hi, ci hi. 2015 kum panin Islamic State (IS) jihadists dona vai-ah Russia' interests (gam khatpeuhin amau hamphatna uh sepkhiatna dingin a ngimna leh geelnate uh genna kammal) ah Taliban tawh Russia geelna kituak hi, ci hi.
Afghan government in Russia a ngawhna Washington in theihpih loin na om lo hi. Aug. 2017 in Trump administration US Secretary of State lui Rex Tillerson in, Russia in Talibante galvan supply hi, ci-in na ngawh a, US in intelligence in zong Russia in Afghanistan ah US leh NATO galkapte a that zote lutang man ding letsong (head bounty) dingin sum pia hi, ci-in ngawh hi. Russia in US ngawhna nial a, Trump leh a administration in Russia in US leh a pawlte lutang man ding a a thatte tungah pia hi cih "FAKE NEWS" hi, ci-in nial hi.
Russia' foreign ministry in, American lawmte in a hong ngawhna uh thuman hi cih a lahna ding teci (evidence) a hong piakna dingun a kinget hangin teci bangmah hong pia lo uh hi. Talibante tungah huhna bangmah kipia lo hi," ci-in nial hi. Feb. 2021 in Kabulov in Trump administration in Talibante tawh Doha khuapi-ah kilemna thukkimna Doha peace deal a kici Taliban ten amau zuih ding thukhunte lim takin zuih uh a, Kabul government in Doha peace deal susia (sabotage) hi, ci-in a ngawhna hangin Afghan government heh mahmah hi.
REGIONAL SECURITY DING MITSUANIN NEI
Russia in Taliban tawh kizopna hoih a neih hangin tu lai takin Moscow din'na kician sinsen (pragmatic) lai a, terrorist group ci-in 2003 kum in a ciamtehna terror list panin Taliban phiat nai lo hi. Russian President Putin in, upadi ahih kei leh thukham tawh ki-ukna a om kikna dingin Taliban ten a kamciamna bangin a gamtatna uh awh a lahkhiat ding uh a lametna thu gen a, "Afghanistan gam kiimte ah terrorists a kizelh ding a kiphal loh ding poimawh hi," ci hi.
Russia in a policy neihte a sepkhiat theihna dingin a gam kiimte ah buaina om loin a kip leh kho (regional stability) ding a deih masak banah Afghanistan ah kum sawm dektak kidiah a gal dona ah a kha mahmah ciap khitsa mangngilh lo hi. Russia in Central Asia ah a kipawl gamte (allies) gamgite a bitna ding, dipkuat patauhna dingin gamtatna (terrorism) a kizelh lohna ding leh khamtheih guihtheih a simthak in zuak leh puaklut (drug trafficking) deih lo hi.
Sept. 9, 2001 in al-Qaeda fighters ten commercial airlines li zangin US gam a suamna uh a thukkikna dingin US in Talibante do a kipan khit nungin a beisa hunin Soviet Union gamte (former Soviet states) in galphual a bawlna uh Russia in a cil lai-in na muak hi. Ahih hangin a sawt loin former Soviet states-te tawh Russia kizopna in siatlam manawh hi.
Russia tawh military lamsang ah kizopna a nei gam pawl khatte lakah Uzbekistan leh Tajikistan in tu kha bulin Central Asia gamte bitna ding leh a kizopna uh thahatsak kik dingin ngimna in Russia tawh galdo kisinna nei khawm uh hi. Nung kha-in Afghan meetna (gains) khatpeuh ah tua kiim-a Russia' pawlte (regional allies) lauhna leh vauna ding kipiangsak lo ding a, ISIS militant group do kizom ding hi, cih Talibante tung panin kamciamna na ngah hi.
AFGHAN-SOVIET WAR HANGIN RUSSIA PHAWKKIK A NA MAHMAH THU
Russia in Afghanistan gamah Russia galkapte kisawl kik nawn lo ding hi ci a, a kisawl kik lohna ding a hang a gen ding dan haksa lo hi. Soviet Union gam a kitapkhap ma deuh 1979-1989 in Afghanistan ah communist government huhna in US in galvan, training leh sum tawh huhna a piak mujahideen or holy warriors (a khuanungin Taliban group leh al-Qaeda hong pian'khiatna) kum sawm dektak - kum kua val sung a na dona ah supna lianpi tuakin galkap 15,000 a suplawh hangin meetna ding na ngah lo hi.
1979 kum in Soviet Union in amau tawh kipawl Afghan communist government a huhna dingin Afghanistan gam a simna (invasion) hangin international level ah nolna leh nawlkhinna na tuak a, 1980 Moscow Olympics ah gam tampi tak kihel nuam lo uh hi. Afghanistan gal a dona hangun Soviet economy in supna lianpi tuakin van gik lianpi puaklawh hi.
Kabul ah Babrak Kamal makaih communist government a din' zawhna dingin Soviet Union in na huh a, Babrak Kamal' government leh ama khit nunga thuneihna len Afghan President Najibullah' government lotthalna dingin US, Pakistan, China, Iran leh Saudi Arabia in Soviet galkapte leh a kipawlpih uh Afghan government a lehdo mujahideen-te sum leh galvan tawh na huh uh hi.
Hih Soviet-Afghan war gal kidona ah a site lakah Soviet galkap dingin min khum (conscripts) teenage mi (kum 13-19 kikalte genna) tampi tak na si uh a, Soviet Union gamah gam kaite un a gam mite uh adingin a khualna uh lian lo cih mipite in phawk khia uh hi. Soviet-Afghan war hangin a gam uk makaite tungah mipite lungkimlohna kuangkhiasak ahih manin Soviet Union gam kitapkhapna ding manlangsak hi. Feb. 15, 1989 in Soviet Union in afghanistan gam panin a galkapte a dawhkhiat khit nungin gal veng hi.
Ahih hangin tua khit nung government thak, mujahideen groups leh galkap a kituam neih military commanders (warlords) thuneihna kituhna hangin tual gal lianpi piang hi. Soviet-Afghan war khit nunga thupiangte leh Taliban ten nih vei thuneihna a lak zawhna thu uh leh 2001 panin tu dong a kidiah kum 20 sung Afghan war tawh kisai western mediate in thuman a gen nop het lo thusim khat hi.
MABAN DING LUNGHIMAWHNA
Afghanistan gam Taliban ten US leh a pawlte kum 20 sung piikpeek military operation ah a guallelhna ding uh leh Taliban ten thuneihna a lak kik zawhna dingun geelna kician na nei uh hi, cih mi tampi takin Russia in US tungah Soviet-Afghan war hangin a phu lakkikna bangin gen uh hi. Ahih hangin mi khempeuhin khuaphialep bangin Taliban ten thakhat thu-in Aug. 15 ni-in Kabul khuapi-in Afghan presidential la-in western-back Afghanistan government a lotkhiat zawh uh Moscow in zong lamdang sa hi, ci-in experts pawl khatte in gen uh hi.
"Saupi geelna ahih kei leh ngimna sepkhiatna (strategy) ding kinei khatpeuh ka gen thei kei uh hi. Regional architecture nunung pen bawlphat ding Russia zong kilunghimawh hi," ci-in Russian Centre for Contemporary Afghanistan Study panin Andrey Serenko in gen hi. Taliban ukna nuai-ah bang hong piang ding hiam cih Moscow ah a dangte na lunghimawh uh hi.
Russian International Affairs Council think tank head a len Andrei Kortunov in, Taliban ten Afghanistan gam bup sung a uk zawhna dingun haksatna tuak ding uh a, a diakin anti-Taliban region Afghanistan gam leilu uk khum haksa sa ding uh ahih manin Russia leh a gamvengte lauhuaisak thei hi, ci hi. "Afghanistan pansan al-Qaeda cell ahih kei leh ISIS cells ten Central Asia ah a gamtatna hangun buaina hong piangsak ding uh hi," ci hi. Tua banah Afghan economy nakpi takin a siatna hangin afghanistan gam bit lohna ding kibehlapsak kha thei hi, ci-in gen beh hi.
Reference or source bulphuh: BBC
@Thang Khan Lian #ZUNs reports





No comments:
Post a Comment