ZOMI NAM NI THUGEN DAN PUAHPHATNA
THUPATNA:
Minam picing khat ahih nak leh minam ni na nei ciat uh hi. Tua ahih manin Zomi Nam Ni i bawl ciang, i gamtat i luheek dan a naupang vai mahmah, a namtom lungsim mahmah kha phial zongin Zomite minam picing, minam lian khat ahihna hong phawksak a, a picing gamtat ding leh nampi lungsim nei-a, thu saupi khualin thuman thutak tawh Zomi a kici peuhmah kalsuan kul, nuntak kul ahih lam zong hong phawksak hi. Sitni. Pu Chin Sian Thang in Minam Ni khatpeuh a kibawl ciangin a gam uh suahtak ni, a mipite in matut gualzawhna thupi tak a neih man uh-a kibawl hi a cih mah bangin ZOMI NAM NI i bawlna a hang zong tua mah ahih lam hong phawksak hi.
ZOMI NAM NI HONG PIANKHIAT DAN:
Chin Affairs Councilte' makaihna tawh Oct 9,1950 in Falam ah kikupna minam vai nasia takin nei uh a, i mi nam ni ding in Feb. 20 ni zangin 1948 kum panin pan ni cih thukimna na nei uh a, a kum kik 1951 kum in Mindat khua-ah Feb. 20 ni-in Zomi Nam Ni na bawl uh hi. Kawlgam Prime Minister U Nu leh Zomi ulian tampi tak zong kihelin, President of Burma i lungdampihna lai zong simkhiatna nei uh hi.
BANG HANGIN TUA NI NA BIKHIAH UH HIAM?
Feb 12—23, 1948 in Mha Thray Sithu Pu Capt. Mang Tung, Burma President Soa Sha Thaike-te makai-in Falam ah tangmi 5,000 kiim bang kikaikhawmin gam leh minam vai nasia takin kikupna na nei uh hi. Hih khawmpi ah Tedim, Falam Hakha, Matu, Kanpalet leh Paletwa panin mi pai tek uh hi. Tua hunah Mangkangte hong piak ki-ukna Chin Hills Regulation Act zatsuak ding leh zatsuak loh ding zong kikupna nasia takin na nei uh hi. Pu Capt. Mang Tung Nung in hun makaih a, Tuithang khua-a Pu Thang Za Kai Sukte Beh (Sia Kam Khaw Thang' pano) in zingsang nai 10:00 hun paw in ukpi ukna a beina ding thu sungin a deih lohna lai tawh a gelh a piak khit teh kam tawh gen lai a, Falam lam panin tangmi Pu.Chun Mang Lai Zokhua leh Kanpalet pan tangmi Pu Hang Bung Thang-te in thukimpih na gen uh hi. A deih lai pawl om ahih manin mee (vote) khia uh a, mi 5000 lak ah 4983 in deih loin mi 17 bekin deih lai ahih manin tua ni a kipanin vote a tam zaw thukimna na zui uh hi. Mangkang kumpite hong piak ki-ukna Chin Hills Regulation Act mipi a tam zaw thukimna tawh kizang nawn lo, si ta ahih manin tua ni pen Zomi bup ading mi namdangte hong ukna pan suahtak ni, gualzawh ni khat hong suak hi.
CHIN HILLS REGULATION ACT A KIBAWL HUN:
Mangkang kumpite in 1896 kum in Zogam hong la uh a, Zomi i pu i pa ten Zothau leh lum leh tei tawh a na do uh hangin a galvan zat uh kikhai lua mahmah ahih manin a kum a sim bang na do ta le-uh na zo lo uh hi. Tua banah kum 1896 August kha ni 13 ni-in Zogam buppi ukna dingin British Parliament ah Chin Hills Regulation Act hong bawl uh a, tua tawh kum 1911 October 9 ni-in Zogam hong uk uh hi. Tua tawh kum 50 sung hong uk uh a, siahtung siahphei kaihna (tax) hong om in Zomi tampi takin gentheihna gimna tawlna thuaklawh pikpek uh hi. Hih ki-ukna a bei theihna dingin Zomi makai pawlkhat Ware khua-ah Sept 29, 1932 kumin kikupna nasia takin nei in, Chin Hills Union Organizations (CHUO) na phuankhia uh hi. Hih kipawlna min tawh mangkang kumpite tung panin suahtakna ding ngetna lai zong pia pah uh a, ahi zongin mangkang kumpite in a san zawh lohna uh thu leh CHUO pen kipawlna man lo hi, ci-in Feb. 20, 1938 in zasak kik uh hi. Hi ci bang thu a zaksak kik uh ciangin mipite tungah mangkangte hong uk dan a deih lohna uh hong khang semsem zaw a, mipite sungah kipumkhatna hong leh om zawsop hi.
CHIN HILLS REGUALTION ACT KOI MUN TENG AH KIZANG?
Chin Hills Regulation Act pen Zogam bekah kizang hi loin North Cachar Hills, Garo Hills, Khasi, Jaintia Hills, Naga Hills leh Mikir Hills dong ah na zang uh hi.
ZOMI NAM NI IN HAKSATNA TUAK TOTO:
1948, February 20 ni pen Zomite lunggulhna teng a tangtut khit theih ni hi ci mah ta leng, Aung San' kithahna leh Gen. Ne Win i kumpi kahnate hangin i hamphatna teng kibuaksuah kik khin hi. Tua ahi zongin Zomi Nam Ni i neihna in Minam Khat i hihna hong lak veve ahih manin a manphatna kiam tuan lo hi. Kum 1956 kumin Chin Affairs Minister Pu Za Hre Lian hun lai-in Zomi Nam Ni pen December ni 4 ni hihsak ding hi ci-in a sawm manin 1958 kum dong buai lawh hi.
Revolutionary Council kumpi hun, 1966 kumin BSPP Party, Mindat Unit Organiser U Myint Thein in Zomi Nam Ni pen February ni 9 ni hihsak ding leh a min zong Chin Special Division Day cih dingin hanciam kik hi. Zogam in State a ngah zawh, 1975 kumin Chin State Council zum in February 20 ni pen Chin State Ni cih ding gingsak leuleu uh hi. 1981 kum panin Kawlgam kumpi in Zomi Nam Ni zat limlim phal nawn lo uh a, Chin State Day cih ding mah in Chin State Council Hakha panin Calendar leh Post Card khawng kumpi' sum tampi bei-in bawl liang uh hi. Tua ci bang thu teng a om ciangin kum 1981-1983 ciangin Sangnaupang Siamsin kipawlnate makaihna tawh Feb. 20 ni ZOMI NAM NI ci-in Zangkong University, Mandalay University a om Zomi Sangnaupangte in, "ZOM NAM NI, ZOMI PHUNPI NI ci suak ding hi hang," ci-in Chin State Councilte cih pen sang nawn loin 1981 – 1988 dong ZOMI NAM NI ci ngiatin na bawl uh hi.
1991 Kum ciangin a 44 veina kibawl a, galkap kumpi in Chin State Day cih dingin Signboard suang lela liang uh a, Pawi a bawl uh hangin kuamah pai loin amau omna ciat ah ZOMI NAM NI mah ci-in na bawl uh hi. Tua lai takin political Party Mara people’s Party, Chin National League for Democracy, Myo Khui Party, Zomi National Congress leh Independent ten Kawlgam Khuapi Zangkong Bo Aung Kyaw Street, No.393 First Floor ah UNLD member khempeuh tawh ZOMI NAM NI na bawl uh hi.
BANG HANG IN KAWLTE TAWH KIPAWLKHA MAWK I HIAM:
Mangkang kumpite tungah suahtakna i ngahna ding ngetna thu General Aungsan in a zak ciangin amau Kawlte kia in lah Mangkang kumpite tungah suahtakna a ngetnget uh hangin na ngahzo mahmah lo uh a, CHUO makaite Dec. 13, 1946 in sam ngiatin kipawlkhawm-a mangkang kumpite khutsung panin suahtakna ngahna ding, semkhawm ni ci-in kikupna nei uh a, tua thu tawh kizom in a nih veina thu kikup pen Feb. 12, 1947 ni in Shan gam Pinlong khua-ah nei-in a kithukimna uh hi. Hih pen Panglong Agreement kici hi. A nih veina kikupna ah Pu Pum Za Mang' dam lohna tawh kihel zo lo ahih manin ama tang dingin Saizang ukpi Pu Thawng Za Khup na sawl hi. Zogam panin Panglong Agreement ah thukimna suai a va kai pen Pu Thawng Za Khup, Pu Hlur Mung, leh Pu Kio Mang-te ahi uh hi. Hih kikupna ah Shan State, Kachin Hills leh Chin Hills sunga om makaite pawlkhat na kihel uh a, #a nuai thukimna limtak na bawlkhawm uh hi.
KAWLTE LEH NAMDANGTE KHUTSUNG I TUN'NA A HANG:
Panglong thukimna (Pinlong Agreement) hangin Jan. 4, 1948 kumin Mangkangte khutsung panin suahtakna Zogam, Kawlgam leh Mualtung gam tengin kingah a, Union of Burma ci-in kipawlna min na phuankhia uh hi. Ahi zongin Bogoke Aung San mi gilote in thau tawh hong thah vat ciangun hih a kithukimna teng uh Kawl ten tu ni dong hong sem nai lo uh a, zawhthawh thu tawh hong uk in amau sila, amau ukcipna sungah tu ni dong hong koih uh hi. Tua ahih manin khangthak Zomi ten i pu i pate' lunggulhna a tangtun’ theihna dingin i pilna, i siamna, i neihsa sum leh paai, tha leh ngalte it lo siit loin i nak hanciam mahmah ding, Zomi Nam Ni i bawl ciangin hong phawksak diak hi.
THUKHUPNA
Mangkang kumpite in Zogam hong lak ma-un Zomite pen ei leh ei a ki-uk hi-in i gam veng Kawlte leh Indiate a kipan kuamah in hong uk ngei lo uh a, suakta tak-a a nungta, a kalsuan minamte i hi hi. Zogam zong Zomi i pu i pate satsa mah hi-a, Zomite ten ma-in kuamah na teng ngei nai lo hi.
Tua ahih manin Zogam leitang pen Zomite neihsa, satsa, go leh gamh dinga Pasian hong piak ngiat khat ahi hi. "We are indigenous people in our country, not immigrants people in our country." Zomi Nam Ni i bawl teh bang hun teh Zomi Independence Day or Zomi Freedom Day kingah ding, kibawl zo ding hiam cih lim takin ngaihsun a, i thungetna ah i ap ding thupi mahmah hi. Tua dingin i biak Pasian mai zongin thumanna (truth), thutanna (justice), cihtakna (faithfulness) tawh i kimakaih a, i kinungzuih a, i kalsuan a, i sepkhop kul ding hi. Tuate kihel lopi-in Zogam leitang leh Zomi ten suahtakna kingah ngei lo ding hi cih tu kum Zomi Nam Ni ah a kuamah peuh in phawk dingin ka deih hi.
References:
1.Capt: Mang Tung Nung: A 7 VEINA ZOMI NAM NI, TEDIM KHUAPI AH
2. Pro.C. Thang Za Tuan: ZOMI NAM NI HONG PIANGKHIATNAZIA
3. Pu. Chin Sian Thang: ZOMI NAM NI
4. Tg. Vul Za Pau: ZOMI NAM NI HONG PIANKHIATNA THU
5. J. Thang Lian Pau: ZOMI NAM NI THU
6. Rev. Dr. Khen Za Sian: ZOMI NAM NI
A gelh ~ Khaibawi Zomi
Photos: Panglong Agreement document leh suaikaihna


No comments:
Post a Comment