I KHRISTIAN THU-UPZIA LEH I LAI SIANGTHO A KITUAK MAH HIAM?
Khristian hi ing, Christianity manphatnate leh a thubullette (values and principles) bullet cinten mi hi ing i kicih nuam laulau tuam takpi leh Pasian in mihingte sia leh pha khentheihna (conscience) i deihna bangbang teel theihna dingin suahtakna (freedom of choice) hong pia-in hong khahkhongna leitung ah "right to choice" hencipna ding bek political hamphatna ngahna dinga meetbawl sawm den keei a tangkopih in, Pasian' thuneihna za va tuhtuh ding hilo hi. Vantung panin kilawnkhia Lucifer bekin Pasian' thuneihna za na tuh ngam ngei bek hi.
Jesuh in talent meetbawl ding leh leitung bup-ah Lungdamna Thu tangko ding bekin hong hilh a, i Khristian hihna politics ah meetbawl daidai dingin thu hong hilh peuhmah lo hi. Khristian kicite pen Judahte' thukham khempeuh zuih ding a bulphuhte cihna hi loin, Judahte in Messiah in a saan' zawh loh uh leh thah dingin lehhekin golhguk sum tawh a zuak uh leh singlamteh tunga mawhneite hotkhiatna dinga hong si, mawhneite a it Jesuh' thuhilhna banga nungta leh gamtangte cihna hi.
Lai Siangtho (LST( sungah zong, “Pasian’ muhna-ah mi man kuamah om lo a, a man a thei kuamah om lo a, Pasian tawh kipawl ding a hanciam kuamah om lo hi. Kuamah in Pasian ngaihsutna nei lo uh a, na-a kimang kuamah om lo a, a hoih gamtat kuamah om lo hi. A kam uh tawh mi that uh a, a kam uh tawh zuauthu gen uh a, a kampaute uh gulgu tawh kibang hi. A kam uh tawh mi samsia uh a, gitlohna bek tawh a kidim uh hi. Mi that pakpak uh a, a paina khempeuh uh-ah lungkhamna a piangsak uh hi. Nopna a pianna dingin gamta ngei lo uh a, Pasian zahtak ding ngaihsutin nei lo uh hi” ci-in kigelh hi ci-in Rom 3:10-18 sungah Sawltak Paul in a gen bangin tu hun-a Kristian kici pha diakte hih banga gamtang kitam mahmah mawk hi.
Tu hun-in Thupiak sawmte sunga "Mi na that kei ding uh hi," (Paikhiatna 20:13) cih kammal sung bulphuh in America gam-a conservatives, Christian evangelicals leh Republicans politicians ten Republican President Richard Nixon in, "Nau sukkiatna pen a kisap mahmah hun om hi," a cih bang leh a gupna bangin 1973 kum in Supreme Court in gambup ah abortion legalization a piak hi napi-in, politics ah meetbawlna dingin hong lim zat mahmah kik leuleu uh hi. Ziat leh vei khen thei nai lo naungek piang nai lote nuntakna awlmawh mahmah kineih napi-in, Galpi Nihna khit nung gamdang ah US kigolhna ah hangin mi 20-30 million that khin napi thah beh ding deih-a gal deih party pen mihoih a kineihkhem mite ngeina hi.
Sawltak Paul in Thukham zuih zawhna tawh Pasian tawh kipawlna ngahzawh ding ahih loh zia leh mawhmaisakna ngahin gupna ngah zawh loh ding zia ahihna kician takin Rom 3:21-25, 27-28, 30 sungah hih bangin na gen hi:
Ahi zongin tu-in thukham zuihna hang hi loin thudang khat hangin Pasian tawh kipawl theihna ding lampi hong kilang zo a, Thukham leh kamsangte in zong hih thu-ah teci a pang uh hi. Tua thu in: Jew mi leh Gentail mi kuamah a kilamdanna om loin Jesuh Khrih upna hangin mi khempeuh in Pasian tawh kipawl theihna a ngah hi. Mi khempeuh mawh ciat uh a, a hong honkhia Pasian tawh kigamla uh hi. Ahi zongin Pasian in a hong hehpihna hangin Khrih Jesuh tawh hong tatkhiat manin amah tawh i kipawl thei kik hi. Ama hong sihna hangin mawhna a kimaisak theihna dingin Pasian in Jesuh hong pia a, amah a umte in mawhmaisakna a ngah uh hi. Amah tawh i kipawl theihna ding zia hong lahna-in hih bangin Pasian a hong gamta ahi hi.
Pasian a lungduaina hangin a beisa hunah i mawhnate hong en khong phot hi. Tua ahih leh mihingte in i kisialhpih ding bang om ahi hiam? Bangmah om lo hi. Bang bulphuh ding ihi hiam? Thukham zuihna bulphuh ding ihi hiam? Hilo hi. I upna a bulphuh ding ihi hi. Bang hang hiam cih leh mi khatpeuh Pasian tawh a kipawl theihna pen Thukham zuihzawhna hang hi loin upna hang hi, ci-in i gen zo hi. Pasian khat bek hi a, a upna uh hangin Jew mite amah tawh a kipawl thei-in a bawl mah bangin Gentail mite zong a upna uh hang mah tawh amah tawh a kipawl thei-in a bawl hi. Thukham in mihingte a mawhna kilangsak thei bek ahih manin thukham zuihna hangin kuamah in Pasian tawh kipawl theihna ngah zo lo hi. (ROM 3:11-16, 18-20)
LST sunga Thukham omte zuih ding bekbek ultungsak ding ihih leh Thupiak sawmte sunga "Mi na that kei ding uh hi," (Paikhiatna 20:13) sung bek bulphuh ding ihih cinten ten gun violence hangin kum sim in US ah mi 30,000 ta (average) in a kithah den theihna dingin gun laws control langpang, gun lobbyist group NRA tung panin political funding millions dollars a ngah den Republican politicians honkhat zong tualthahna peng thei lo ding uh hi.
Tua bek hi loin Thukham zuih ding bek ultungsak nuam ihih leh zi thum nei a, angkawm thapai, numei 29 in public ah sexual harassment/molestation hong bawl hi a ci-in ngawhna tuak Donald Trump leh pastor nih a ten'pih khitsate kikhenpih in, pasal thum vei a nei khin, 2010 in televangelist minthang Benny Hinn tawh sexual relationship nei hi ci-in ngawhna tuakin a minthang vangvang Trump' spiritual adviser Paula White zong suang tawh denlup masakhuai pah kha ding hi.
Bang hangin? LST in angkawmte pen suang tawh denlup ding hi na ci hi. Siampi Laibu 20:10 sungah Pasian in Moses' tungah "Mawhna hangin Gimna Kipia Dingte" thu tawh kisai a genna ah, “Pasal khatpeuh a vengpa' zi tawh a mawh leh, tua a khialpa leh a khialnu kithat khawm ding hi," ci-in angkawm pa leh a numei pen suang tawh denlup ding mawhna hi na ci hi.
Jesuh in "Kimakna Thu" a genna ah a zi/pasal midangte tawh mawh lopi-in a mate pen angkawm ci-in Matthai 19:3-9 sungah kician takin hih bangin na gen hi:
Farisi mite pawl khat Jesuh kiangah hong pai uh a, amah a mawhsak theihna ding uh a deihna-un, “Thu khat peuhpeuh hangin zi maktheih ding mah ahi hiam?” ci-in a dong uh hi. Jesuh in, “Lai Siangtho sungah, ‘A kipat cilin a Piangsakpa in numei leh pasal a bawl hi,’ ci hi. Tua ciangin, ‘Hih thu hangin pasal in a nu leh a pa nusia-in a zi tawh kigawm ding a, amaute gel pumkhat a bang ding uh hi,’ ci-in na kigelh hi. Tua ahih manin amaute nih hi nawn loin khat ahi ta uh hi. Tua ahih manin Pasian in a gawmsa mite, kuamah in khen kei ta hen,” ci-in a dawng hi.
Tua ciangin Farisi mite in, “Tua ahih leh bang hangin Moses in mi khatpeuh makna lai gelh sakin a zi masak thei ahi hiam?” ci-in a dot uh ciangin Jesuh in, “Note, hilhzawhin na om loh manun Moses in hih bangin ngeina a omsak thei ahi hi. Ahi zongin a kipat cilin tua bang na hilo hi. Note kiangah kong genin-ah: Mi khatpeuh in midang tawh a zi a mawhna lo buang, a zi a mak a, numei dang tawh a ten' leh numei tunga mawh ahi hi,” ci-in a dawng hi.
Nauphiatte leh neih kibang kitengte bek mawhsakin thukhen khum nuam ihih phiangsan den vial leh angkawmte zong suang tawh denlep masak kul cihna hi. Kristian kineih diak napi-in a ten'pihte uh angkawm lah hi buang lo, ama angkawm manin zite a ma mite pen suangtum tawh denlup masakhuai kha ding hi (midangte tungah thu a khen nuam bangun amau tungah thu kikhenkhum ding hileh). Khristian i kicih leh ei tungah thu hong kikhen ding i deih loh bangin midangte tungah thu va khen sawm den keei a, Thukham khempeuh a zui zo keek bang keei-in, thukham dangte a zui lo midangte tunga thukhen ding Pasian' dinmun va tuhtuh ding hilo hi.
Midangte' Thu Khenna (Luka 6:37-38, 41-42) thu tawh Jesuh in hih bangin na gen hi:
“Pasian in note hong mawhsak lohna dingin midangte va mawhsaksak nawn kei un. Bang hang hiam cih leh midangte' thu na khenzia uh tawh kizui-in note tungah hong khen ding a, midangte tungah na zat uh ngeina mah note tungah hong zang ding hi. Bang hangin na lawmte' mit sunga ninthem tang muhsak thei napi-in nangma mit sunga singluang tang phawk thei lo na hi hiam? Nangma mit sungah singluang a tang kimlai, bangci-in na lawmte kiangah, ‘Na mit sunga ninthem tang hong lakkhiatsak ning,’ ci thei ding na hi hiam? No a kineihkhem mite aw, note' mit sunga singluang tang lakhia masa le-uh cin, na lawmte uh mit sunga ninthem tang na lakkhiat theihna dingun hoih takin khua na mu thei pan ding uh hi.
Uite tungah a siangtho nate pia kei un. Pia le-uh cin hong pet zawsop ding hi. Vokte mai-ah na suangmanphate uh lot kei un. Lot le uh cin sikcip lel ding uh hi. (Matthai 7: 1-6; Luka 6:37-38, 41-42). *Leitung bup in a sim den News piang khinsa Zokam tawh a teisawn teng peuh mite gensia leh mite tungah thukhen a ngawh den keeite zong pen a tawta huai banah midangte tungah thukhenna mah ahi hi. News pen news hi lel a, phuaktawm thu hi loin thupiang a gensawn messenger hi bek hi. Tu ni-a news pen zing ciang adingin tangthu (history) hi.
Khristian i kicih takpi leh Jesuh in thukham lianpen hi ci-in a gen zuih ding hanciam ding hi zaw hi.
Jesuh in thukham lianpen bang hi hiam ci-in a genna ah, “Na Topa Pasian na lungsim khempeuh, na nuntakna khempeuh, leh na pilna khempeuh tawh na it ding hi, cihna ahi hi. Hih pen a masa pen, a lianpen thukham ahi hi. A nihna pen a masa mah tawh kibang a, nangma pumpi na it bangin na vengte na it in, cihna ahi hi. Hih thukham nihte tung panin thukham dang khempeuh le kamsangte’ thuhilhna khempeuh a hong meengkhia ahi hi,” ci-in a dawng hi. (Matthai 22:37-40)
Sawltak Paul in, "Keimah in mihingte pau a tuamtuamte leh vantung mite’ pau nangawn ka pau theih hangin itna ka neih kei leh a bil-aphuai zam leh daltuah kitum tawh a kibang lel ka hi hi. Thuhilh siamna nei-in, thusim khempeuh thei-in, na khempeuh thei-in, mualte kinsak zawhna ding upna ka neih hangin itna ka neih kei leh ka kimanna bangmah om lo hi. Ka neih khempeuh midangte tungah pia-in, Pasian’ nasepna hangin kihaltumna ka thuak ahi zongin itna ka neih kei leh ka phattuamna bangmah om lo hi," ci-in 1 Korin 13:1-3 sungah itna nei lo Khristian kicih hangin a mawkna ahihna na gen hi.
Nungzui Johan in, "Pasian pen ki-itna ahih manin itna a nei lo mite in Pasian thei lo uh hi," ci-in 1 Johan 4: 8 sungah itna nei lote in Pasian thei lo uh hi ci-in na gen hi. Paul in Rom 13:8-10 sungah itna a thupitna thu hih bangin na gen hi: Khat leh khat ki-it ding cih loh buang, kuama tungah leiba nei kei un. Midang a itte in Thukham deihna teng a zuikhin ahi hi. Thukham sungah, “Nu leh pa mawhna bawl kei in, mi that kei in, guta kei in, hazatna lungsim nei kei in,” cihna leh adang khempeuhte pen, “Nang na ki-it bangin na vengte na it in,” cihna thu in huam khinmang hi. Midangte a it mi peuhmah in amaute tungah siatna bawl het lo ahih manin itna i neih ciangin Thukham buppi a zui khin ta ihi hi," na ci hi.
Tu hun-in kamsang kineihkhemte thugente hangin upna man lo-ah lam i pial khak ding kidophuai mahmah hi. "Kamsang a kineihkhemte in leitung thu gen uh a, amaute pen Pasian a thei lo hih leitung mite tawh kipawl uh ahih manin leitung mite in amau’ thugen a ngai uh hi," ci-in 1 Johan 4:5 ah na kigelh a, Paul in, "Mite in thuman a ngaih nop loh hun, amaute' deihna bek a zuihnop hun, amaute' zaknop thute bek a gen ding sia a cial thuahthuah hun hong tung ding hi. Amaute in thuman thutak ngai nuam nawn loin tangthu phuahtawm peuh ngaihsutpi-in nei ding uh hi," ci-in 2 Timoti 4:3 sungah hong hilhkhol khinzo hi.
Tua bek hi loin Jesuh in in a nungzuite a nusiatsan ma-in leitung bei hun ding a genna ah,“Kidawm un la, mite’ khemsa-in ta kei un," ci-in Matthai 24:4 sungah na gen hi.




No comments:
Post a Comment