Monday, 16 December 2019

GUN VIOLENCE: I THUSAN ZIATE LIM TAKIN NGAIHSUT PHAT HUAI LEH KISITTEL PHAT HUAI (THINK ALOUD)


GUN VIOLENCE: I THUSAN ZIATE LIM TAKIN NGAIHSUT PHAT HUAI LEH KISITTEL PHAT HUAI (THINK ALOUD)

November 2019 kha-in a kahbia (a pa Meitei a nu Zomi, Samte beh in a kipia leh Christian pawlpi a kipia) Binod kici in kamsiatna i ci ding hiam ahih kei leh khutkhialhna i ci zaw ding hiam ah, Zomi numei siamah khat hong thahsak kha hi. Social media ah thu kician a bul a bal kantel masa lopi-in kamdawn zaksawnna thu vive bulphuh in minam khat leh minam khat kithahna suahsak ding a hanciam tawh, upmawh thu leh guptuam leh paihtuam thu vive khah tawh, a meel leh a lim mahmah zong dawi tawh kibang, hell khuk sungah hanggam ding hi, a ciltang gehsak ding hi a ci tawh, thukham ei khut sungah la-in (taking law into own hands) thah ding hi, cih thu vive a gen leh khahkhia tawh ngongtatna mah zat ding i deihna leh i mawhsakna thu i gen ngeingai uh a, thuman thutang deih minam kici napi hangin mob violence zangin Kangaroo Court ah thukhen ding deih i kidim henhan uh hi. Tua banga mulkimna tawh khutkhakna i gam leh i minam in i tuah ciangin kidah kim ciat a, i lungsim hong dengin i nakngek na liang a, i mang lam bang liang hi.
Hong suak pah ding Kilemna Kumpi (Prince of Peace) hong pian' ding ngahlah in Lungdam Bawl i ngak lai takin 2019 kum bei kuan mah in US gam-a Tulsa khuapi ah Zomi papi khatin a tapa nih a kaplup khit teh amah leh amah kikaplum hi, cih thu i za kik leuleu ciangin i manga mat dingin zong deihhuai loin khasiathuai mahmah hi. Hih bang thu Zomi sungah hong pian' mawk pen a zaknop loh thu ahih loh banah a deihhuai pen hilo a, khasiathuai mahmah hi. Lamsangsakna leh dahpihna thuhoih kigen vive muh ding thu kikhah leh comments kimu a, "A pa in gimna leh sawm masakna nei-in a thah hi het lo mah ding hi ven maw?".... "A kha Pasian' ang ah tawldam ta hen!" cih khawng kilim gen mahmah zawsop zel hi. A pa in a tate a kaplup khitin amah kikap kei leh bang i ci tam cih bang hong ngaihsun huai pian hi.
US GAM-A VIOLENCE THU TAM LO ET PAKNA
US gam pen gamdang bang loin a Constitution uh Second Amendment sungah thau kep leh tawi theihna ding cih thukham na om sese a, thu um a kici diak conservative or right-wing Republican ten meekuang luina ding leh political funding ngahna dingin hih thukham lim zat mahmah uh a, gun lobbyist group teng tawh kipawlpin pum gup uh hi. Hih thukham a kibawlna a bul a bal i kan ciangin England leh Spain gam cihte panin America ah gamkeekte (colonialists) a lut hun lai-un tualsual minam Native Americans siansuahna dingin 100 millions kiim bang America ah American Holocaust a kici mihing' angthu sunga genocide (minam siansuahna dingin lom thahna) nasia pen ah na golum uh a, a innte uh bal hal in suhsak uh a, a lo leh leitangte uh aana tawh suhsak (forcibly confiscated) uh a, ta a neih theih lohna dingin zatui zatkhum (sterilized) uh ahih manin Native (Red) Americans minamte in a rights leh neihsate uh a ngah kik theihna uh leh phu lak kikna dingin gamkeekte thakhat thu in va suam (raids) mun mahmah uh ahih manin tua banga Native American mite suamna panin kihumbitna dingin Second Amendment ah nautang ten thau a kep leh neih theihna dingun thukham a kibawl hi, kici hi.
American government pen leitunga galkap hau pen gam ahih banah human rights leh democratic values humbit pen ci-in a kisialhpih mahmah gam ahih manin mi gilo gamtatna dal dingin police (law enforcement department a cih uh) kicing takin a neih banah a tuam ngiatin Homeland Security a neih beh sawnsawn lai gam ahi hi. Thatang tawh nasemin a sum leh paai zong vive minam hi lai ihih manin security kicin' mahmahna gam-ah thau leina dingin sum beisak pen a kisam masa pen (priority) hilo hi, cih ngaihsut huai hi. Gitloh masak sawm ihih kei leh thau pen a kisam masa pen na hilo hi.
US Congress nihte - House of Representatives leh Senate pen party khat bekin modern American politics ah thuneihna buplak zo lo ahih manin thau zuakpi leh government a ut bangin thuzawh in a pei zo gun lobbyist group National Rifle Association (NRA) pen Republican Party adingin political donations ngahna nak (source) ahih manin Republicans lawmakers ten Democractic Party in gun control laws khauh bawl ding bill a puakte uh na dal den ahih manin lungsim veng lote nangawn theu kem dingin a phal Republican lawmakers leh conservatives mi tam mahmah uh hi. America ah kum sim in gun violence hangin mi 30,000 val bang kithat den (average a et in) ahih manin America gam pen IN GUN WE TRUST, IN BULLETS WE DIE gam suak khinzo bang a, kikhopna biakinn sung nangawn ah mass shootings (thaukap tawh sim in mi li pan a tunglam kithahna) piang mun mahmah hi.
NRA ten 2016 elections in Democrats candidates zawh theihna ding ngimna in Republican candidate Trump' cin' theihna ding a gupna un political advertisements leh funding in elections dangte sangin $100mn sangin a tam zaw na beisak uh ahih manin a beisa elections teng sangin 2016 elections ah tam beisak zaw ci-in Center for Responsive Politics in gen hi. Tua lak panin President Donald Trump tungah huhna $30mn ($50mn val a ci zong om) pia ahih manin in 45 Senates leh 145 House kituhna kihelin 2008 leh 2012 presidential election cycles sangin tam beisak zaw hi. Hih thu hangin Trump in NRA gum dingin a kamciamna bangin April kha 2017 gun rights advocates kikaihkhopna ah Second Amendment freedoms in kum giat sung (Obama era hun in) hong kisuamsakna bei ta ding hi, ci-in na tangko hi.
Center for Responsive Politics in 2016 in kum dang elections sangin NRA in political donations tam a beisak zawkna hang pen Trump in White House a ngahna ding leh Republicans in Congress innpi nihte a ngah theihna ding ngimna hi, ci hi. North Carolina state in audit a filed na-ah 2016 in NRA’ total expenditures $419 million val hi, in ci hi. NRA ten 2012 leh 2008 presidential elections in $261 million leh $204 million beisak hi.
Federal Election Commission tawh kipawlin file report kibawlna ah PAC and nonprofit arms of the NRA in 2016 elections in $54.4 million beisak uh a, a tam zaw $35.2 million pen loobying arm NRA channel panin NRA Institute for Legislative Action (NRA-ILA) ah kipiasawn hi ci hi. 501(c)(4) social welfare organization ah NRA-ILA a record spending panin donors a ngahte pulakkhiat (disclose) ding kisam lo hi, ci hi. 2016 elections bekin NRA in a sum beisa pen 1992 a kipanin elections om teng sangin tam beisak zaw hi.
Trump in Second Amendment puahphat ding a langpang bangin Parkland, Florida a Marjory Stoneman Douglas High School ah February 14, 2018 tua sanginn a kah ngei kum 17 mi Nikolas Cruz in semi-automatic thau tawh mi 17 kaplum banah mi 17 a kapliam khitin gun laws khauh zaw bawl ding deihin sangnaupangte in gam bup-ah lungphona a neih hangun thudon lo hi. Trump in president a let kum in gun violence hangin mi 39,773 in sihna tuak a, 2016 sangin mi 1,000 val tam kithat zaw hi (mi 39,773 kithatte lak panin seh thum suah seh khat amau leh amau kithat hi). 2017 in thau tawh kithat 39,773 pha ahih manin C.D.C.’s electronic database in 1990 khit nung kum sim in gun deaths ci-in a ciamteh lak panin a sang pen tung hi.
2017 in thau hangin kithat ahih kei leh si (gun deaths) population size tawh a kituat ciangin mi 100,000 lak panin mi 12 kithat kibehlap (11.8 per 100,000 in 2016) ahih manin C.D.C.’s electronic database in mid-1990s panin gun deaths a record panin sang tung pen hi.
Nov. 5, 2017 in conseervative tamna leh Reublican-controlled state Texas sunga om Sutherland Springs khua-a 216 4th Street ah a om First Baptist Church biakinn Texas sunga om New Braunfels khuami Devin Patrick Kelley kicipa in Ruger AR-566 semi-automatic rifle thau zangin va suam a, ni 26 a kaplup banah mi 20 kapliam ahih manin US gun violence tangthu sunga biakinn kisuamna ah Trump' presidency kipat kum in kithahna nasia pen piang pah hi.
Christmas season hun sung mah Dec. 29, 2019 in White Settlement, Texas sunga 1900 S Las Vegas Trail ah a om West Freeway Church biakinn Keith Thomas Kinnunen in va suam a, volunteer security team member kum 71 Jack Wilson in a thaukap pa kap lup man pah napi-in mi nih kap lum man veve hi. Trump in Khristian mite humbit hi, a ci a tam mahmah hangin ama presidency hun in biakinn kisuamna ah mi tam pen a kithah banah Republican-controlled state leh Khristian a kici pha diak tamna Texas Khristian mite nangawn bit lo uh hi.
Republican President Richard Nixon' hun in Supreme Court in Roe v. Wade case vai a thukhenna ah 7-2 votes awh US gambup ah nau sukkiatna phalna (nationwide legalization of abortion) phalna na pia hi. Republican administration hun in abortion phalna kipia hi napi-in Trump' hun in hih vai tawh kisai Republicans presidency hun-a law kibawl hi napi-in vote zon'na dingin hong lim zat kik mahmah themthum leuleu ta uh a, Supreme Court ah Trump in a conservative Judges thum tak a guan' Niel Gorsuch, Brett Kavanaugh leh Amy Coney Barrett hong kibehlap manin majority-conservative court in Roe v. Wade thukhenna khuplet dingin legal experts ten ummawh uh hi. Abortion legalization phiat ding pen Trump' kamciamna hi napi tu dong Supreme Court in a phiatna dingin vaihawm ngei nai lo a, awlmawh in zong nei beek lo hi. Trump in zong abortion vai Roe vs Wade case thukhenna khupletna (overtuned) ding gen khak beekin nei ngei lo a, 2020 election ah Biden gualzawhna guksakna dingin election results khutlet sawm in lawsuits 50 tak court ah khia khin zoin kitomtom bek hi.
Abortion legalized gamte ah abortion illegal ahihna gamte tawh a kilamdan' luatna om lo ahih manin abortion hihkhial manin kum sim in leitung ah nau nei-a sihna (maternal deaths) 11 lakah 8 si den (mi 30,000) hi ci-in Gutmacher Institute in 2019 in a data ah ciamteh hi.
1990s khit nungin leitung gam tuamtuamte ah abortion legalization in a om manin maternal deaths 42% in kiamsuksak hi. Kum sim US ah gun deaths 30,000 - 40,000 kikal sihna pen a khiam theihna dingin gun control laws khauh bawl kisam hi napi-in lobbyist groups tung panin political funding a ngah manun phamawhsakna nei vet lote in abortion hihkhialhna hangin leitung bup ah mi 30,000 kiim sihna a awlmawh masak zawk uh pen mi hoih a kineihkhemna uh leh conservative vote a deihna uh hi cih Republican party ngian kilang sinsen hi. US Supreme Court in Roe vs Wade 1973 a khuplumlet leh American mite sex ah a kipolhna uh kiamtuam lo ding ahih manin abortion hihkhialh manin numei naupaai leh a tate uh a tamzaw in sih beh ding cihna hi. April 4, 2019 in Trump government in Satanic pawlpi official recognition a piak banah siah a maapsak manin nu leh pa mawhna zong thanghuai beh zaw peelmawh sak lai ding hi.
Thu-um Khristian i kicih lanlan leh tualthahna citciat pen mawhsak leh guptuam neih theih ding om lo hi. Tualthahna ciatciat a kibang hi a, Pasian' bawlsa mihing nuntakna laksakna hi. Supreme Court in abortion legalization a piak hun-a government len leh May 4, 2014 in Religious Liberty Act a thukimna Trump in a Executive Order suai a kaih manin Satanic pawlpi official recognition a piak banah, siah a maapsak loh kiphamawh ahih manin Trump pumgup pong napi June 26, 2015 in Supreme Court in Obergefell v. Hodges case a thukhenna ah same-sex marriage phalna conservative Judges majority ahih hun mah in 5-4 votes tawh a piak peuh Obama leh Democratic Party pum mawhsak mawk miau zong mi hoih kineihkhemna taktak ahih banah a thu a bul a bal thei lopi-in mot paupauna ahi hi.
Same-sex marriage a hoih hi cihna hi peuhmah loin a kihhuai mawhna hi a, ahih hangin abortion legalized man leh lungsim veng lo nangawn thau lei ding leh kep ding phalna hangin mi kithahna leh sihna a pian'sak bangin sihna ding piangsak lo hi. I vei takpi leh a lungsim uh a kikheelna dingun thungetsak ding hi zaw a, thukhen ding pa Pasian' za va tuh thapai ding hilo hi.
2019 Christmas season in domestic gun violence hangin Tulsa ah Hau Thangte' pata teng hong nusiatna zong khat sih beh hileh FBI ten mass shooting ci-in a ciamtehna uh-ah kihel ding hi. Pa Hau Thang' pian'na pa in a thugenna ah, "Ko i thuak bang, ko i gamtat khak bang Pasian in a neu a lian i Zomipih sungah, i khua i tui sungah hih bang thu hih bang la hong omsak nawn kei hen la, khat leh khat a ki-it diamdiam leh a ma a kipanpihte i suah theihna ding leh i Zomi sungah hih bang i tuah khak lohna dingin Pasian in a lamdang takin na hong sem hen la, Zomite sungah thathak i lakna hong suaksak ta hen," ci-in khasiathuai takin hong vaikhak phawk ciat ni.
Thu-um i kicih leh thumanna leh Lai Siangtho pen i galvan muanhuai pen in i zat ding kisam zaw hi. I politics muhna leh san' zia zong nakpi takin i ngaihsut phat a, i kisittel phat ding kisam lai hi. Thu um leh Lai Siangtho thu zui i kicih leh hehna leh lungkhamna i tuah ciangin i taina ding, launa panin i kihumbitna dingin thau muan pen khakin i neih leh i thu up zia leh san' zia kisittel phat huai mahmah ding hi. I upate paunak ah, "Temsau tawi mi temsau mah tawh si," a cih uh mangngilh kei ni. Nauphiatna zong tualthahna ahih mah bangin gun violence ah kithahna zong tualthahna tawh kikim hi, cih phawkin tualthahna ciatciat gup tuam leh paihtuam nei Khristian mi hoih kineihkhemte hi nawn kei ni.
✍Thang Khan Lian

No comments:

Post a Comment