Friday, 30 November 2018

POPE FRANCIS' KAMMAL HOIH - Innkuan

POPE FRANCIS' KAMMAL HOIH
Pope Francis in May 15, 2018 in pope za ka letna ka khawlsan;tawpsan (retire) ding hi ci-in a gen hangin a khawlsan hun ding gen lo hi. Pope Francis in retirement a lak mai-in biakna vai-ah kuamah khentuam leh deidantuam nei sese loin INNKUAN, MAWHMAISAKNA MUN MUN (FAMILY, PLACE OF FORGIVENESS) cih thulu bulphuh zangin hih bangin na gen hi:
© Innkuan bukim;hoihkim (perfect family) kuamah om lo hi.
© Nu leh pa bukim;hoihkim (perfect parents) i om kei a, a bukim;hoihkim lo vive i hi hi. A bukim;hoihkim teenpih kha i om kei a, ahih kei leh tu leh ta bukim;hoihkim nei i om kei hi.
© Khat leh khat kikalh in man kei teh ci-in i kingawhtuahna ding uh i nei kim tek uh hi.
© A lungkia den vive i hi uh hi.
© Mawhmaisakna om loin nupa kikal leh kiteenna ahih kei leh innkuan sung a cidam cih bang om ngei lo hi.
© I pumpi cidamna leh i kha cidamna dingin mawhmaisakna kisam hi. Mawhmaisakna om lohna innkuan pen kulh muanhuai tawh a ki-umcip buaina leh kitelkhialhna huang sung suak a, dawimangpa leh siatna adingin kulh muanhuai ki-umcih suak hi. Mawhmaisakna om loin innkuan sung pen buaina tawh kidim muhnop lahna innpi (theater of conflict) leh lungkimlohna, tuahsiatna, khasiatna kulh muanhuai tawh ki-umcipna mun suak hi.
© Mawhmaisakna pen kha adingin tui suangso-a natna hik teng thahna; natna lungno pung lo ding leh a pian beh lohna dinga bawlna (sterilization or apepsis of soul) leh i kha siansuahna leh i lungsim suahtaksakna hi.
© Mawhmaisakna om lohna innkuan sung cidam thei loin cina sak hi.
© Mawhna maisak thei lo mi katpeuh pen a kha uh dai takin om in lungnuam thei lo a, Pasian tawh kipawl leh kikhawl thei lo hi. Hong nasakte pen sihna gu hi a, a nungta kimlai in hong that hi. Lungsim meimatsakna leh liamsakna pen ei leh ei kisiatsaktawmna dinga gamtatna ahih manin i pumpi sunga i sa sunga a vang neu cikcikte mit tawh kimu zo lo sa sunga vangneute a gilkialsak natna (autophagy) tawh kibang hi.
© Gitlohna pen sih theihna gu lauhuai ahih manin sihna piangsak hi.
© Mawhmaisak theihna nei lo mite' pumpi, lungsim leh kha cina hi.
Hih thute hangin i innkuan sung pen -
Sihna ding omna mun hi loin nuntakna ding omna mun hi;
Hell omna mun hi loin paradise omna mun hi;
Natna omna mun hi loin damna omna gam hi;
Tatkhialna; sepkhialhna mun hi loin citna ngahna dingin nasepna tawh mawhmaisakna mun hi.
Lungkhamna in dahna ding hong guan a, mawhmaisakna in lungdamna leh nuamna hong pia a, dahna a piangsak natna damsak hi.
By: Pope Francisco
Source: Rotary - Club of Trans Amadi; Mannol House; Speaking Tree
Pope Francis' retirement speech on "FAMILY, PLACE OF FORGIVENESS" a cih panin kong tei sawn ahi hi.
✍🏻Thang Khan Lian

Tuesday, 27 November 2018

MARTIN LUTHER' 95 THESES LEH SOLAS NGATE

MARTIN LUTHER' 95 THESES LEH SOLAS NGATE
Oct. 31, 1517 in Catholic biakna sungah Lai Siangtho palsat hi ci-in Martin Luther in a muhte "95 Theses" kici Germany gam-a Saxony a om Wittenburg Castle Church baang ah siktukilh in kilh in, a 95 Theses va suang hi. Catholic panin lengkhiat ding, kiphinna neih ding leh pawlpi thak phuankhiatna ding geelna tawh Luther in 95 Thesis biakinn baang ah a va suang hilo a, a thu sungkhiat thu nam 95te kinialna (debate) neih dingin bekin a suang ahi hi.
Luther' 95 Theses pen Solas nga bulphuh hi. Solas ngate (Five Solas) hih bang hi:
1. Sola Scriptura: Pope, bishops leh siampite thuneihna hi loin LST in thuneihna sangpen nei hi (Scripture alone).
2. Sola Fide: Jesuh upna bek bulphuh in hotkhiatna/gupna kingah thei hi (faith alone).
3. Sola Gratia: Pasian' hong itna leh hehpihna bek tawh gupkhiat leh hotkhiatna kingah zo bek hi (Grace alone)
4. Solus Christus: Jesuh bek i Topa, Gumpa leh Kumpipa hi (Christ alone)
5. Sola Dei: Pasian' minthanna ding bek-a kinungta hi (To the glory of Lord alone) cih teng bulphuh hi napi Catholic biakna makai ten Luther telkhia in pawl sung panin tuamkoih/kizopna khaktan (excommunicated) uh a, hawlkhia uh hi.
Hih thu hangin biakna kibawlphatna (reformation) nasia takin hong piang a, tua panin Protestant hong piangkhia hi zaw hi. Catholic panin Protestant hong pian'khiat ciangin biakna nihte kikal ah kum za tampi kitelkhialhna leh reformation betdaihna (Counter-Reformation) ding hanciamna hangin sisan naisan kisuahna leh biakna gal lianpi hong piang a, mi tul za tampi in sihna tuak lawh uh hi. Protestant Reformation (1517) khit nungin Europe ah biakna kilang neihna hangin gal (religious) wars kum zalom 16 leh 17 in piang ngekngek a, million 10 val in na sihlawh uh hi. Catholic France leh Europe a Protestant gam ten Catholic Habsburg monarchy deih loin hong langdo ciangun kum 30 sung gal Thirty Years' War (1618–1648) kici hong piang kik leuleu a, Peace of Westphalia (1648) tawh kilemna hong piang theih manin political order thak Westphalian sovereignty kici hong piangkhia hi.
Ahih hangin Catholic biakna sungah reformation piangkhiatna leh Luther, John Calvin leh Henry VIII in pope thuneihna (papal authority) man lote a to ngamna uh awlmawhna leh kibawlphatna nakpi Council of Trent (1545 - 1563) kikal in thukikupkhawmna a neihna hangun Catholic pawlpi in Reformation thu bullette a tamzaw pom thei in, Catholic leh Protestant kikal ah kideidanna hong bei hiaihiai a, Catholic pawlpi in Protestant biakna zuite thu upna panin pialte, thu um lote (infidel) ci-a a muhna uh hong kilaih in kilemkikna (reconciliation) hong piang thei kik hi.
Khristian' thu upna pawl nih a kikhen kum 500 cin'na Oct. 31, 2018 in Sweden ah pawi thupi takin kibawl a, a pawi honna nangawn Pope Francis in a neih banah hih pawi ah joint Catholic-Lutheran makai lubawk ten "first weekly Mass" kici October 21 in nei uh hi. Hih hun ah Catholic pawlpi makaite angtang mahmah uh a, tampi tak kihel in nuam takin kilemkikna kipsakna ding hanciam pha uh hi. Hih bangin Catholic leh Protestant makaite kilemkik in, unau bangin kinosiat in, kinam in a kikawi kik khit ban uh-ah Catholic pawlpi in Reformation bulphuh a tamzaw pom khin zo napi Reformation hong piankhiatna bul leh bal thei lo leh a hoih lo lam bek khauhpaihpih biakna mitdeldel sialkhau let pawl (religious extremist) teng leh biakna hahkat lo teng peuhin doctrine bekbek buaipih in, pawl dangte tawh kinialna ding leh kilangbawlna ding bek leitang zon in a hun uh a mawk beisak ngam tam mahmah lai hi.
Pawlpi doctrine bek buaipih in, pawl dangte tawh kilem thei lote pen Khrih tawh kipawl nai lote leh Khrih langpang ngam lai teng hi a, Sawltak Paul in Efesa 2: 13-14 ah, "Ahi zongin a gamlapi-ah a om ngei hi napi-in tu-in Khrih Jesuh tawh na kipawlna hangun ama sihna in Pasian kiang hong tun'pih hi. Khrih mahmah in Gentail mite leh Judah mite pawl khatin hong bawl ahih manin eite tungah nopsakna hong piapa ahi hi. Hih minam nihte khenin gal a piangsak dalna pen Khrih in ama pumpi tawh a sat kham hi," cih thu a tel zo lo nai lo mittaw banga lampai lai teng bek ahi hi. Biakna doctrine bek bulletin mitdel a bang a muh theih a pianpih mihingte it lopi in muh theih loh Pasian it ing a ci ngamte pen leitungah mi kamsia pen leh amau leh amau kikhemkhem teng leh buai ding buai lo buai loh ding teng buaipih teng hi bek hi.
Biakna leh thu-upna lenkip nuam lua in midangte ngaihsutna thuakzawhna neih lohna (religious bigotry) pen lungsim kawkcik mite thubullet leh Khristian' ngeina hi ngei lo hi. Biakna uk mahmah napi kuamah tawh i kilem theih kei a, muhdahna leh huatna, minam khat sangin minam khat thupi zaw leh vanglian zaw hi cih ngaihsutna (racism) pen Khristian ngeina tawh kilehngat hi.
Source: Wikipedia; History.com; National Public Radio; Crux; The Hindu; Catholic Herald
@Thang Khan Lian #ZUNs

Wednesday, 21 November 2018

I MINAM IT ZIA KOI CIA, KOI CIANG HUAM CIH KISITTEL PHA KIK NI


I MINAM IT ZIA KOI CIA, KOI CIANG HUAM CIH KISITTEL PHA KIK NI
November 14 panin i minam sungah political opportunists leh vested interests neite kisam lopi-in mimal kinawktuahna hong pian khak manin i minam sungah kikangtuahna tu dong dai nai loin press releases (PR) gal nasia thei lai mahmah hi. PR kikhah khempeuh haipih pah henhan loin i minam sung kipumkhatna leh cidamna dingin kampau i kidop hun hi. Guptuam leh paihtuam nei hun hi loin i minam kipumkhatna ding bek ngaihsut hun hi.
Hih bang thu om ma-in i minam vai kikupkhawmna munte ah Kawlgam politics thu ah comment pia kha leng India lamte nong kitaklahna ding om kei hong kicihsan eueu ka tuak mun mahmah hi. Tu-in Lamka lam a minam leh namke kikal sungah kitelkhialhna dek pianna hong piang ciang Kawlgam Zomi ten zong hong awlmawh sam in hong pau khak ciangun Burma lamte nong kitaklahna ding uh om kei cihsan eueu uh hi. Zadah thei mahmah leuleu uh hi.
A kipat cil in mimal kinawkte amau mimal buaina hi ci-in ngaihsutna nei thei in, amau zong i pu i pa' ngeina leh i Khristian ngeina bangin inndongta level ah kimaisak le uh hih ciang dong kitung lo ding hi. Mai lam hun ah mimal buaina pen mimal buaina bangin koih in, inndongta level ah ven' sak ziauziau theih teng vengsak in khai kikaih awkna dingin police case dong leh PR pheng khah khiat kidophuai mahmah hi.
Ei Zomite pen patriotism ciang galmuh nai lo, nationalism ciang nangawn zong lungsim nei nai loin i minam itna pen radical chauvinism, ethnocentrism leh regionalism ciang bek hi pan hi cih guh dawk liangin kitel sinsen hi.
I ngaihsutna kawcikte uh i taanzausak mateng uh i minam kipawlna paallun ngei loin a neu seek semsem ihi hi. Minam it i kineih pong hangin i Zomi muhna kawcik lai mahmah a, minam it mel ki-om vet lo hi cih kimu thei a, hong kidawkkhia hi. Minam it ci-a kuku lanlan teng mah in minam leh namke sungah kitelkhialhna ding behlap in kuangsak zawsop uh hi. I minam it zia koi dan hiam? Namke dangte neuseekna ding ciang bek maw? I minam leh namke itna in kikhenna ding piangsak beh maw, kipumkhatna ding piangsak zaw maw? I minam itna i neih zawh kei leh i namke/nambing sung beek ah kikhenna piangsak beh kei ni. Kingaihsun pha kik in, kisittel pha kik ni.
A lungnem mite in Pasian’ ciamsa leitang ngah ding uh ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi. Pasian’ deih teng sep ding a hanciamte Pasian in lungkimna ngahsak ding ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi. Midang a hehpih mite tungah Pasian in hehpihna pia ding ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi. Kilemna ding deihin a hanciam mite in Pasian’ tate cihna ngah ding uh ahih manin thupha ngah mi ahi uh hi.
(Matthai 5:5-7, 9)
✍️Thang Khan Lian

MAKAITE LEH MIPITE' KIKAL

MAKAITE LEH MIPITE' KIKAL
Mi pawl khat ten Pasian' na leh gam leh minam ading pen full time nasem, makai leh gamnuai sawlbuk beelte bek nasem a sasa hong khat om sese lai hi.
I makaite uh leh gam ading nasem kici nuam lanlan pahpahte pen Zomi makai leh gam ading nasem ahih pong hangun narrow minded vive, inclusive sangin exclusive mindset vive pua a tam luat man uh leh Zomi min pen min leh vang leh mimal hamphatna leh meetna (personal benefit leh interest) ngahna ding vive a makai leh nasem a tam luat lai manin mipite bangmah in mu loin ahihna gen kha zek om leh tangtel sihtan a bang valval pah hi zaw uh hi.
Ahihna uh, citlahnate uh, thuman lohna uh gen ngam om leh responsibility leh accountability lah a la ngam om loin credibility bek la ngam kitam lai hi. A sepkhiatna uh sep nai lohpi lah min hoih deih leuleu uh hi. Min hoih bek deih i tam luat lai manin minam sungah kitelkhialhna leh khantoh theih lohna piang den hi zaw hi. Makaite leh mipite kikal ah thu kikupkhawmna, thu kidottuahna, kihona, khat leh kigentuahna a om loh ciangin guam (chasm) hong piang a, guam hong gol semsem ciangin kitelkhialhna leh kitheisiam lohna lianpi piangsak zaw hi.
Spiderman movies ah Uncle Ben in Parker' (Spiderman) kiangah, "With great power comes great responsibility," a cih a za ngei lo mi a tam luat lai man bek hi. Makaite leh mipite poimawhna a tuam tek hi a, inn lian sunga um leh beel nam tuamtuam a kizatna tuamtuam om a, a poimawh bang tek un poimawh hi. Hih LST mun tel leng makaite leh mipite poimawhna telkhialhna ding om vet lo ding hi.
"Inn lian khat peuhpeuh sungah um leh beel a nam tuamtuam a om hi. Pawlkhatte ngun tawh kibawl a, pawlkhatte kham tawh kibawl a, pawlkhatte sing tawh, pawlkhatte tungman tawh kibawl hi. Pawlkhatte a thupi diakin zattheih ding, pawlkhatte nisimin a mawkmawkin zattheih ding ahi hi. Mi khatpeuh a hoih lo na khempeuh panin kikemin a siangtho takin a om nakleh na hoih nam khempeuh a sem dingin a Topa tungah ki-apin, a Topa tungah a manpha suak ahih manin a thupi diakte-ah amah kizang ding hi."(2 Timoti 2:20‭-‬21)
I poimawhna ciat thei in, i kizat theihna ciat ah a manpha pen in kizang leng kituahna leh khantohna hong piang thei pan bek hi. Lamkhialte lam man kihilh a, kitai ding, lamsam bah leh thanemte i kihuhtuah theih ciangin i minam sungah ki-itna hong khang pan ding a, ki-itna a om ciangin kituahna hong piang thei pan ding hi.
Thuman lo leh citlahna i neihte i seel nuam a, su hum taw hum in i hum nop lai teng khantohna leh kituahna leh kipumkhatna om ngei lo ding a, lam man ah kikalsuan ngei lo ding hi. A awng om ding a, a pau om ding a, a sem om ding hi. Miksi sa zawngte zong a kiu a pang, a nawl a pang, a nuai a pang, a tung a pang a om liailiai ciangun a nasepna uh muibun a, kituak takin na a sepkhawm uh ciangin khuakhal hum sungin tuuk hun sung ading an a kham khop ding uh khol zo bek uh hi.
Gam leh minam adingin in mikim in septheih leh tavuan kinei ciat hi. I tavuan I zawh kei leh hong kigen ciangin i hihna bang hong kigen hi bek ahih manin i hihna zakdah ding hilo a, i tavuan i zawh zawhna dingin tha i lak ding hi zaw hi. I hihna kigen ding i zakdah leh i tavuan leh mawhpuakna a thusim lo ihi zaw hi. I tavuan ciat zawh ding hanciam ni.
🖋️Thang Khan Lian

Tuesday, 20 November 2018

THU TEL KHIN LOPI-A LAWP LUAT KIDOPHUAI MAHMAH





THU TEL KHIN LOPI-A LAWP LUAT KIDOPHUAI MAHMAH
Ni khat vanleng hahsiang (aeroplane cleaner) khatin vanleng sung a hahsiang lai-in a hawlpa' khan sung (pilot's cockpit) ah, "A VANLENG HAWL CILTE' ADINGIN A HAWL DING ZIA" - Volume 1 kici laibu khat va mu kha hi.
A laibu la-in phen pah samsam a, a laimai khatna ah: "A engine gin' sakna (start) dingin a mekna san (red button) mek in," cih mu hi. Tua red button mek pah a engige hong ging pah hi.
Tha ngah lua kisa lawp leh lungdam thuah khawmin a laimai kikna phen kik a: "A vanleng taisakna dingin blue button mek in," cih mu hi. Blue botton omna mun a mek kik pah samsam leh a vanleng hong kihei deda in hong tai pah dada hi.
A vanleng lengsak nuam lai sawnsawn ahih manin a laimai thumna a phen kik leh: "A vanleng len' sakna dingin green button mek in," cih mu hi. Tua mun mek suk pah a, a vanleng hong leng diaidiai sak thei hi.
Nuamsa lua in khuaphawk lo liangin van kimlai meii tung dong ah hong leng diaidiai ta hi. Minute 20 khit ciangin cimtak pian ta ahih manin a laimal lina phen kik a, tua mun ah: "A vanleng na bawhsak nop leh sumbuk nai ah pen Volume 2 va lei in," cih na tuang hi.
Tua vanleng sung hahsiang pa zing ciangin a lawp luatna teng tawh a luanghawm kivui ding hi.
Sin ding: Thu a kim in telcian khin lopi-in lawp luat manin gamtat vat leh kam vang ta ci-in mot paupau pen lauhuai mahmah hi. Sinna kimkhat (half education) pen a kihtakhuai bek tham loin siatna lianpi a pian'sak banah sihtheihna hi. Na tu na tate pilna siamna na sinsan ciangin a pilna siamna a kimkhat bek sinsak kha kei in. "Theihna/pilna tawm/neu pen a kihtakhuai na hi." - Alexander Pope
"HOW TO FLY AN AEROPLANE FOR BEGINNERS" (Volume 1) cih tangthu ka muhna panin kong teisawn hi.
@Thang Khan Lian #ZUNs